Rigvedabrahmana 11

Ṛgvedabrāhmaṇa 11

Language: Sanskrit

11.1

iti daśamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
athātaḥ prātaranuvāko yaddevainaṃ prātaranvāha tatprātaranuvākasya
prātaranuvākatvamatha yatprapado japati yadāhutīrjuhoti svastyayanameva
tatkurute hiṃkṛtya prātaranuvākamanvāha vajro vai hiṃkāro vajreṇaiva tadyajamānasya pāpmānaṃ hantyuccairniruktamanubrūyādetadvā ekaṃ vāco 'nanvavasitaṃ pāpmanā yanniruktaṃ tasmānniruktamanubrūyādyajamānasyaiva pāpmano 'pahatyā ardharcaśo 'nubrūyādṛksaṃmitā vā ime lokā ayaṃ lokaḥ pūrvo
'rdharco 'sau loka uttaro 'tha yadardharcayorvantareṇa tadidamantarikṣaṃ tadyadardharcaśo 'nvāhaibhireva tallokairyajamānaṃ samardhayatyeṣveva tallokeṣu yajamānaṃ dadhāti

11.2

atha vai paṅkteḥ pañca padāni kathaṃ sārdharcaśo 'nūktā bhavatīti
praṇava uttarayostṛtīyastathā sārdharcaśo 'nūktā bhavatyāgneyaṃ kratumanvāha
tadimaṃ lokamāpnotyuṣasyamanvāha tadantarikṣalokamāpnotyāśvinamanvāha tadamuṃ lokamāpnoti gāyatrīmanvāha mukhameva gāyatryanuṣṭubhamanvāha vāganuṣṭunmukhe tadvācaṃ dadhāti mukhena vai vācaṃ vadati triṣṭubhamanvāha balaṃ vai
vīryaṃ triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhāti bṛhatīmanvāha go'śvameva
bṛhatyuṣṇihamanvāhājāvikamevoṣṇigjagatīmanvāha balaṃ vai vīryaṃ jagatī
balaṃ vīryaṃ purastāttṛiṣṭubbalaṃ vīryamupariṣṭājjagatī

11.3

madhye bārhatāścauṣṇihāśca paśavo balenaiva tadvīryeṇobhayataḥ paśūnparigṛhya yajamāne dadhāti tathā ha yajamānātpaśavo 'nutkrāmukā bhavanti tadyathā ha vā asmim̐lloke manuṣyāḥ paśūnaśnanti yathaibhirbhuñjata evamevāmuṣmim̐lloke paśavo manuṣyānaśnantyevamebhirbhuñjate sa enāniha prātaranuvākenāvarunddhe tamihāvaruddhā amuṣmim̐lloke nāśnanti nainena pratibhuñjate
yathaivainānasmim̐lloke 'śnāti¹ yathaibhirbhuṅkta evamevainānamuṣmim̐lloke 'śnātyevamebhirbhuṅkte paṅktimanvāha pratiṣṭhā vai paṅktiḥ sarveṣveva tadbhūteṣu yajamānaṃ
pratiṣṭhāpayati

11.4

atha sarvā ha vai devatā hotāraṃ prātaranuvākamanuvakṣyantamāśaṃsamānāḥ pratyupatiṣṭhante mayā pratipatsyate mayā pratipatsyata iti sa yadyekāṃ devatāmādiśya pratipadyetāthetarābhyo devatābhyo vṛcye²tāniruktayā
pratipadyate teno na kasyaicana devatāyā āvṛścyata³ āpo revatīriti
pratipadyata āpo vai sarvā devatāḥ sarvābhireva taddevatābhiḥ pratipadyata
upa prayanto adhvaramityupasaṃdadhātyupeti tadasya lokasya rūpaṃ prayanta
iti tadamuṣyopeti tadagne rūpaṃ prayanta iti tadamuṣyādityasyaivameva sarvāsu pratipatsu sarveṣu ṛtuṣvāgneya uṣasya āśvine pūrvā pūrvaiva vyāhṛtiragne rūpamuttarāmuṣyādityasyāthaitad dve nānā chandāṃsyantareṇa gatī ivāyaite
baliṣṭhe ariṣṭe anā‌rte devate tābhyāṃ pratipadyate samānena sūktena samārohettadgartaskandyaṃ rohasya rūpaṃ svargyaṃ yatra vā samānasyārṣeyaḥ⁴ syāttadanavānaṃ saṃkrāmedamṛtaṃ vai prāṇo 'mṛtena tanmṛtyuṃ tarati tadyathā vaṃśena
vā matyena⁵ vā gartaṃ saṃkrāmedevaṃ tatpraṇavena saṃkrāmati brahma vai praṇavo
brahmaṇaiva tadbrahmopasaṃtanoti

11.5

śuddhaḥ praṇavaḥ syātprajākāmānāṃ makārāntaḥ pratiṣṭhākāmānāṃ makārāntaḥ praṇavaḥ syāditi haika āhuḥ śuddha iti tveva sthito mīmāṃsitaḥ praṇavo 'śyāt iha śuddha iha pūrṇa iti śuddha eva praṇavaḥ syācchastrānuvacanayormadhya iti ha smāha kauṣītakistathā saṃhitaṃ bhavati
makārānto 'vasānārthe pratiṣṭhā vā avasānaṃ pratiṣṭhityai evātho ubhayoḥ
kāmayorāptyā eta u ha vai chandaḥpravāhā¹ avaraṃ chandaḥ paraṃ chando
'tipravahanti² tasyārtirnāsti³ chandasā chando 'tiproḍhasyātiyanneva⁴ yaṃ
dviṣyāttaṃ manasā preva vidhyecchandasāṃ hyantaceṣu dravati vā saṃ vā śīryata
iti ha smāha samānodarkāṇyuttamāni ṛtūnāṃ pāṅktānyanvāha raso vā
udarkaḥ paśavaśchandāṃsi rasameva tacchandāṃsyabhyupanivartanta upanivartamiva
vai paśavaḥ sauyavase ramante saikainā virāḍ dviranūktayā saṃpadi virāṭdviranūktayaikā virājamabhyeti

11.6

trayo vai yajñe kāmā yaḥ saṃpanne yo nyūne yo 'tirikte yadvai
yajñasya saṃpannaṃ tatsvargyaṃ yannyūnaṃ tadannādyaṃ yadatiriktaṃ tatprajātyai tadattaiva
yajamānaḥ sarvānkāmānāpnotyabhūduṣā ruśatpaśurityāśīrvatyā paridadhāti
paśubhya eva tadāśiṣaṃ vadate tathā ha yajamānātpaśavo 'nutkrāmukā
bhavanti tasyāṃ vācamutsṛjati tadenamajanīti devebhyo nivedayatyatra hi
jāyate 'yā vājaṃ devahitaṃ sanemeti dvipadāmabhyasyati paśavo vā
etāni caturuttarāṇi cchandāṃsi yajamānaśchandasaṃ dvipadā adhiṣṭhāyāmeva tatpaśūnāṃ yajamānaṃ dadhātyadhīva vai paśūnpuruṣastiṣṭhati triḥ saptāni
ṛtūnāṃ chandāṃsyanvāha tadekaviṃśatirekaviṃśo vai catuṣṭomaḥ stomānāṃ
paramastatparamaṃ stomamāpnoti yadekaviṃśatirdvādaśa vai māsāḥ pañcartavastraya ime lokā asāvāditya ekaviṃśastenaiva tatsalokatāyāṃ yajamānamadhyūhati

11.7

tadāhuryadimā haviryajñasya vā paśorvā sāmidhenyo 'tha kāḥ
saumyasyādhvarasyeti prātaranuvāka iti brūyādakṣarairha vā itarāsāṃ saṃvatsaramupepsatyṛgbhirha śatamātramanubrūyācchatāyurvai puruṣa āyurevāsmiṃstaddadhāti viṃśatiśatamanubrūyādviṃśatiśataṃ vā ṛtorahāni tadṛtumāpnotyṛtunā saṃvatsaraṃ ye ca saṃvatsare kāmāstrīṇi ṣaṣṭiśatānyanubrūyāttrīṇi
vai ṣaṣṭiśatāni saṃvatsarasyāhnāṃ saṃvatsarasyaivāptyai saptaviṃśatiśatānyanubrūyātsapta ca vai viṃśatiśatāni ca saṃvatsarasyāhorātrāṇāṃ tatsaṃvatsarasyāhorātrāṇyāpnoti sahasramanubrūyātsarvaṃ vai tadyatsahasraṃ sarvaṃ prātaranuvākastatsarveṇa
sarvamāpnoti ya evaṃ veda tadu ha smāha kauṣītakiḥ prajāpatirvai prātaranuvāko 'parimita u vai prajāpatiḥ kastaṃ mātumarhedityeṣā haiva sthitiḥ

11.8

tadāhuryatsadyasyukthāni śasyante 'tha kasmāddhavirdhānayoḥ prātaranuvākamanvāheti śiro vā etadyajñasya yaddhavirdhāne prāṇāśchandāṃsi
śīrṣaṃstatprāṇaṃ dadhāti sadyasyukthāni śasyanta udaraṃ vai sado 'nnamukthānyudarasāceyamu vā annādyaṃ tadyathā ha vā anna evaṃ yajñaḥ pratimayā
yathā dhānyamevaṃ prātaranuvāko yathā pātrāṇyevamukthāni sa yo 'lpakamanvāha yathalpadhānye pātrāṇi samṛccherannevaṃ tasyokthāni samṛcchanta
ukthānāmanu samaramīśvaro yajamānaṃ bhreṣo 'nvetostasmādbahvevānubrūyādukthāni tatparivṛṃhati yā yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā me samṛdhyatāmiti yā vai yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā yajamānasyātho trīṇi vā etāni sāhastrāṇyadhiyajñaṃ prātaranuvāka āśvinaṃ mahadukthaṃ¹
mahārātra u²pākuryātpurā vāco visargādyaccaitatpaśavo manuṣyā vayāṃsīti vācaṃ vyālabhante purā tato vācaṃ ha vā etadbhūtānyāpyāyayanti yadvācaṃyamāni śerata āpīnāṃ vācamavyāsiktāṃ prathamata ṛdhnavāmeti na prātaranuvākaṃ copāṃśvantaryāmau cāntareṇa vācaṃ visṛjeta
prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau vākprātaranuvāko netprāṇāpānau ca
vācaṃ cānyenāntardadhānīti tadvaike chandasāṃ yoga iti japilāthāpo
revatīriti pratipadyante nāporevatyai purastātkiṃcana pariharediti tadiha
sthitamanāvaskāya tadiha sthitamanāvaskāya

Linked texts (2)

Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
Ṛgvedaśāṅkhāyanīyabrāhmaṇa — Sanskrit