Pramāṇa · Search · About · API

Rigvedabrahmana (Ṛgvedabrāhmaṇa)

ऋग्वेदब्राह्मण

Unidentified (may be Kauṣītaki).

Language
Sanskrit
Date
1000–400 BCE
Extent
281 passages, 23,972 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · kaushitaki_brahmanm; ed. B. Lindner; 1887 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

asminvai loka ubhaye devamanuṣyā āsuste devāḥ svargaṃ lokaṃ
yanto 'gnimūcustvaṃ no 'sya lokasyādhyakṣa edhīti tānagniruvācātha yaddbo
'haṃ ghorasaṃsparśatamo 'syanapacāyitāro manuṣyāḥ kathaṃ vastaddbhaviṣyati
yanmanuṣyeṣviti te devā ūcustasya vai te vayaṃ ghorāstanūrvinidhāsyāmo
'tha yaiva te śivā śagmyā yajñiyā tanūstayeha manuṣyebhyo bhaviṣyasīti
tasyāpsu pavamānāmadadhurvāyau pāvakāmāditye śucimatha yaivāsya śivā
śagmyā yajñiyā tanūrāsīttayeha manuṣyebhyo 'tapadetā vā agnestanūstadyadetā devatā yajatyagniḥ sāṅgaḥ satanūḥ prīto bhavati tā vai tisro
bhavanti trayo vā ime lokā imāneva tallokānāmāpnoti paurṇamāsaṃ
prathamāyai tantraṃ bhavatyāmāvāsyaṃ dvitīyāyai tena hāsya darśapūrṇamāsāvanvārabdhau bhavata īlitavatyau havyavāḍūtyau prathamāyai saṃyājye tatsaṃyājẏārūpaṃ dvyagnī dvitīyāyai dvau hyagnī yajati saptadaśasāmidhenīkā tṛtīyā saptadaśasāmidhenīkā vā iṣṭipaśubandhāstadiṣṭipaśubandhānāpnoti
sadvantāvājyabhāgau bhavato 'sānīti vā agnī'nādhatte syāmiti kāmayate sa yadiha vā api straiṣā vīra iva sannagnīnādhatte kṣipra eva
saṃbhavati kṣipre bhogyatāmaśnute yaḥ sadvantau kurute virājau saṃyājye śrīrvirāḍannādyaṃ śriyo virājo 'nnādyasyopāptyai tā vai gāyatryo bhavanti
gāyatro vā agnirġāyatacchandāḥ svenaiva tacchandasāgnīnādhatte tā vā
upāṃśu bhavanti retaḥsiktirvā agnyādheyamupāṃśu vai retaḥ sicyate 'bhirūpā bhavanti yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhai dvādaśa dadyāddvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasyaivāptyā aśvaṃ trayodaśaṃ dadāti
yastrayodaśo māsastasyāptyai

1.2

devāmurā vā eṣu¹ lokeṣu saṃyattā āsaṃstebhyo 'gnirapākrāmatsa
ṛtūṃnprāviśatte devā hatvāsurānvijityāgnimanvaicchaṃstaṃ yamaśca varuṇaścānvapaśyatāṃ tamupāmantrayanta tamajñapayaṃstasmai varamadaduḥ sa haitaṃ varaṃ vavre
prayājānme anuyājāṃśca kevalānghṛtaṃ cāpāṃ puruṣaṃ cauṣadhīnāmiti tasmādāṅgirāgneyāḥ prayājānuyājā āgneyamājyamiti tato vai devā abhavanparāsurā bhavatyātmanā parāsya dveṣyo ya evaṃ veda

1.3

tadāhuḥ kasminnṛtau punarādadhīteti varṣāsviti haika āhurvarṣāsu
vai sarve kāmāḥ sarveṣāmeva kāmānāmāptyai madhyāvarṣe punarvasū nakṣatramudīkṣya
punarādadhīta punarmā vasu vittamupanamatvityatho punaḥkāmasyopāptyai tadvai
na tasminkāle pūrvapakṣe punarvasubhyāṃ saṃpadyate yaivaiṣāṣāḍhyā upariṣṭādamāvāsyā bhavati tasyāṃ punarādadhīta sā punarvasubhyāṃ saṃpadyata upāpto
'māvāsyāyāṃ kāmo bhavatyupāpto varṣāsūpāntaḥ punarvasvostasmāttasyāṃ punarādadhīta pañcakapālaḥ puroḍāśo bhavati pañcapadā paṅktiḥ pāṅkto vai
yajño yajñasyaivāptyai

1.4

vibhaktibhiḥ prayājānuyājānyajatyṛtavo vai prayājānuyājā ṛtubhya
enaṃ tatsamāharatyagna āyāhi vītaye 'gniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe 'gnināgniḥ
samidhyate 'gnirbṛtrāṇi jaṅghanadagne stomaṃ manāmahe 'gnā yo martyo duva
ityetāsāmṛcāṃ pratīkāni vibhaktayastā vai ṣaḍ bhavanti ṣaḍvā ṛtava
ṛtubhya evainaṃ tatpunaḥ samāharatīti yathāyathamuktamau prayājānuyājau
tathā hāsya prayājānuyājebhyo 'nitaṃ bhavati vārtraghnaḥ pūrva ājyabhāgaḥ
pāpmana eva vadhāyātho hāsya paurṇamāsāttantrādanitaṃ bhavatyagniṃ stomena
bodhayetyagnaye buddhimate pūrvaṃ kuryāditi haika āhuḥ svapitīva vā etasyāgniyoṃ 'gnimudvāsayate tadevainaṃ tatpunaḥ prabodhayatīti vārtraghnastveva
sthito 'gna āyūm̐ṣi pavasa ityuttarasya puronuvākyā pavasa iti tatsaumyaṃ
rūpaṃ kevalāgneyo hi yajñakratustadyatpavamānasya kīrtayati tathā hāsya
saumyādājyabhāgādanitaṃ bhavati padapaṅktayo yājyānuvākyāḥ pañcapadā
paṅktiḥ pāṅkto vai yajño yajñasyaivāptyai

1.5

vyatiṣaktā bhavanti vyatiṣaktā iva vā ime prāṇā ātmānaṃ bhuñjantīti sā sarvaiva sasāmidhenīkopāṃśu bhavatyā pūrvābhyāmanuyājābhyāmājyato vibhaktayo 'nuprotā bhavantyatho sarve vai kāmā vibhaktiṣu tasmādupāṃśu bhavanti sarveṣāmeva kāmānāmāptyā uccaistvevottamanānuyājena
yajatyuccaiḥ sūktavākaśaṃyorvākāvāha tadyathāvidmityāvirnaṣṭaṃ kuryādevaṃ tadāviṣkāmānkarotyāpamiti cayamu haika upāṃśu kurvanti vibhaktīruttaramājyabhāgaṃ havirityetāvadyāgantu bhavatīti sā vā upāṃśu niruktā
bhavati dvayaṃ vā agne rūpaṃ niruktaṃ cāniruktaṃ ca tadevāṃsya tenāpnoti
sarvāgneyaṃ haike kurvanti na tathā kuryāttasyai punarutyūto jaratsaṃvāyaḥ
punaḥsaṃskṛtaḥ kadrayo 'naḍvāhiraṇyaṃ vā dakṣiṇā punaḥkarma hyetadādityā
dvitīyā pratiṣṭhā vā aditiḥ pratiṣṭhityai eva pratiṣṭhityai eva

2.1

iti prathamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
gharmo vā eṣa pravṛjyate yadagnihotraṃ tadasau vai gharmo yo 'sau
tapatyetameva tatprīṇāti sa vai sāyaṃ ca prātaśca juhotyagnaye sāyaṃ sūryāya
prātaḥ sauryaṃ vā ahrarāgneyī rātrirmukhata eva tadahorātre prīṇāti
payasā juhuyādeṣa ha vai sarvāsāmoṣadhīnāṃ raso yatpayaḥ sarvaireva tadrasairaprīṇatprīṇāti tadu vā ājyaṃrdaśanastvaiva juhuyātsarvaṃ vā idamagnerannaṃ.
svenaiva tadannenāgnīnprīṇātīti gārhapatye 'dhiśrityāhavanīye juhuyāccaṣaṇo vai gārhapatya āhavana āhavanīyastasmādgārhapatye 'dhiśrityāhavanīye
juhuyād dvyantānaṅgārānkarotīmāveva tallokau vitārayati tasmādbhīmau
lokau saha santau nānevātha yadadhiśrityāvadyotayati¹ śrapayatyevainattadatha yadapaḥ pratyānayatyāpaḥ kṛtsnāni ha vai sarvāṇi havīṃṣi bhavanti
haviṣa eva kṛtsnatāyā atha yatpunaravadyotayatya'pa eva tacchṛpayati
trirupasādmudgagghomīyamudvāsayati traividhyāya trivṛddhi devakarmānucchindanniva² harettathā ha yajamāno 'pracyāvuko bhavatyathopaveṣeṇa daddiṇato 'ṅgārānupaspṛśati namo devebhya iti na hi namaskāramati devāḥ
supratyūḍhānaṅgārāmpratyūhettathā hāsya nāntamacāriṇī cana naśyati caturunnayeccatuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyāptyai pañcakṛtva unnayetpāṅkto vai
yajño yajñasyaivāptyai

2.2

upasado 'gnihotre veditavyā unnīyottareṇa gārhapatyamupasādayati
tadimaṃ lokamāpnotyāhavanīye hoṣyanddhitīyaṃ tadantarikṣalokamāpnoti
hutvā tṛtīyaṃ tadamuṃ lokamāpnoti pālāśīṃ samidhamabhyādadhāti somo
vai palāśaḥ sā prathamā somāhutiḥ prādeśamātrī bhavati prādeśamātraṃ
hīma ātmano 'bhi³ prāṇā dvyaṅgulaṃ samidho 'tihṛtyānudṛbhannivvābhijuhoti dvyaṅgule vā idaṃ mukhasyānnaṃ dhīyate dhūmāyantyāṃ grāmakāmasya
juhuyājjvalantyāṃ brahmavarcasakāmasyāṅgāreṣu paśukāmasyābhādhāyeti kheva
sthitamatra hyevaite sarve kāmā upāpyanta ityubhe āhutī hutvā japati
yā yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā me samṛdhyatāmiti yā vai yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā yajamānasya bhavatyuttarāvatīrāhutīrjuhuyāduttarottareṇa
eva tatsvargām̐llokānāpnoti sruco bughnenāṅgārānupaspṛśati svarga eva
talloke yajamānaṃ dadhāti dvirudīcīṃ srucamudyacchati rudrameva tatsvāyāṃ
diśi prītvāvasṛjati tasmādbhūyamānasyottarato na tiṣṭhennedetasyāghalasya
devasya pariprādhai 'sānīti tāsuttarataḥ sāyamapamārṣṭi pratīcīmādityaṃ
tadsaṃ nayati dakṣiṇata ūrdhvā prātarādityaṃ tadunnayati yatpūrvamupamārṣṭi
tatkūrce nilimpatyoṣadhīstena prīṇāti yaddvitīyaṃ taddakṣiṇena kūrcamuttānaṃ
pāṇiṃ nidadhāti pitṝṃstena prīṇātyatha yaddbhiḥ pradeśinyā prāśnāti
garbhānnūpūrveṇa prīṇāti tasmādanaśnanto garbhāḥ prāṇanti vayāṃsyuttareṇa tasmādvayāṃsi baṅga kiṃca kiṃcidiva bhakṣayanti śvetamiva prasnāpayantya1tha
yatsrucā bhakṣayati bhūtaṃ ca tena bhavyaṃ ca prīṇātyatha yatsrucaṃ nirleḍhi
sarpadevajanāṃstena prīṇātyatha yatsrucaṃ mārjayate rakṣodevajanāṃstena prīṇātyatha yatprāgudīcīra2pa utsiñcati gandharvāpsarasastena prīṇātyatha yatprāgudīcīṃ 3 srucamuddiśati rudrameva tatsvāyāṃ diśi dadhātyevamagnihotreṇa
sarvāṇi bhūtāni prīṇāti

2.3

āhavanīya eva juhuyāditi haika āhuḥ sarveṣu tveva juhuyādgomāya hyeta ādhīyante catasro gārhapatye catasro 'nvāhāryapacane dve
āhavanīye tā daśa saṃpadyante daśadaśinī virāṭ śrīrvirāḍannādyaṃ
śriyo virājo 'nnādyasyopāptyai sa ya evaṃ virāṭsaṃpannamagnihotraṃ juhoti sarvānkāmānāpnoti

2.4

atha yaddhutvāgnīnupatiṣṭhate prītvaiva taddeveṣvantato 'rthaṃ vadate yadvaiva
vatsaṃ spṛśati tasmādvātsapraṃ tathā ha yajamānātpaśavo 'nutkrāmukā bhavantyatha yadapa ācamya vrataṃ visṛjate 'psveva tadvrataṃ dadhāti tā asya
vrataṃ gopāyantyā punahoṃmāt

2.5

atha yatpravatsyaṃśca proṣivāṃścāgnīnupatiṣṭhate 'bhivādo haiṣa devatāyai
yadutkāśaṃ bhavatyatho 'gnibhya evaitadātmānaṃ paridadāti ye cainamanvañco
bhavanti

2.6

atha yadarakhyoragnīntsamārohayate devaratho vā araṇī devaratha evaināṃstatsamārohayate sa etena devarathena svasti svargaṃ lokaṃ
samaśnute yadveva punaḥ punarnirmanthyate teno haivāsya punarādheyamupāptaṃ
bhavati

2.7

ye vai kecānandā anne pāne mithune rājyā eva te saṃtatā avyavacchinnāḥ kriyante teṣāṃ rātriḥ kārotaro ya u vai kecānandā annādeva te sarve jāyante te devā abruvankathaṃ nvimānvayamānandānasmādṛśasyaiva pratigṛhṇīyāmeti te 'pāmūrdhvaṃ rasamudauhaṃstā oṣadhayaśca vanaspatayaśca samabhavannoṣadhīnāṃ ca vanaspatīnāṃ cordhvaṃ rasamudauhaṃstatphalamabhavatphalasyordhvaṃ rasamudauhaṃstadannamabhavadannasyordhvaṃ rasamudauhaṃstadreto 'bhavadretasa ūrdhvaṃ rasamudauhansa puruṣo 'bhavatso 'yaṃ puruṣo ya̍tprāṇiti
vāpāniti vā na tatprāṇena nāpānenāheti prāṇiṣaṃ vāpāniṣaṃ veti
vācaiva tadāha tatprāṇāpānau vācamapīto vāṅmayau bhavato 'tha yaccakṣuṣā
paśyati na taccakṣuṣāhetyadrākṣamiti vācaiva tadāha taccakṣurvācamapyeti
vāṅmayaṃ bhavatyatha yacchrotreṇa śṛṇoti na tacchrotreṇāhetyaśrauṣamiti vācaiva tadāha tacchrotraṃ vācamapyeti vāṅmayaṃ bhavatyatha yanmanasā saṃkalpayate
na tanmanasāheti samacīklṛpamiti vācaiva tadāha tanmano vācamapyeti
vāṅmayaṃ bhavatyatha yadaṅgaiḥ suśīmaṃ vā duḥśīmaṃ vā spṛśati na tadaṅgairāheti suśīmaṃ vā duḥśīmaṃ vāsprākṣamiti vācaiva tadāha tatsarva
ātmā vācamapyeti vāṅmayo bhavati tadetadṛcābhyuditaṃ nendrādṛte pavate
dhāma kiṃcaneti vāgvā indro na hyṛte vācaḥ pavate dhāma kiṃcana sa
vai sāyaṃ juhoti

2.8

agnirjyotirjyotiragniriti taṃ jyotiḥ santaṃ jyotirityāha sa
satyaṃ vadati tasyāyaṃ vāṅmaya ātmā satyamayo bhavati satyamayā u
devā atha svāheti juhoti tasyaitāṃ devāḥ satyañjatasyāhutiṃ pratigṛhṇanti
rātryā u śīrṣṇansatyaṃ vadati sa yadiha vā api tata ūrdhvaṃ mṛṣā
vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavati rātryā u hi śīrṣantasatyaṃ vadatyatha
prātarjuhoti sūryo jyotirjyotiḥ sūrya iti taṃ jyotiḥ santaṃ jyotirityāha sa satyaṃ vadati tasyāyaṃ vāṅmaya ātmā satyamayo bhavati
satyamayā u devā atha svāheti juhoti tasyaitāṃ devāḥ satyakṛtasyāhutiṃ pratigṛhṇantyahra u śīrṣantasatyaṃ vadati sa yadiha vā api tata
ūrdhvaṃ mṛṣā vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavatyahna u hi śīrṣantasatyaṃ vadati
sa vā eṣo 'gnirudyatyāditya ātmānaṃ juhotyasāvastaṃ¹ yantsāye 'gnāvātmānaṃ juhoti rātrirevāhnijuhotyaho rātryāṃ prāṇa evāpāne juhotyapānaḥ prāṇe tāni vā etāni ṣaḍ juhvatyanyonya ātmānaṃ yo ha vā
etāni ṣaḍ juhvati vedājuhvata evāsya hutaṃ bhavati juhvata evāsya
dvirhutaṃ bhavati ya evaṃ veda sa yadiha vā api suriśāde²vaṃvidvānagnihotraṃ juhoti prati haivāsyaite āhutī devā gṛhṇanti yasyo ha vā
api devāḥ sakṛdaśnanti tata eva so 'mṛtaḥ satyamayo ha vā amṛtamayaḥ saṃbhavati ya evaṃ veda tadyathā ha vai śraddhādevasya satyavādinastapasvino hutaṃ bhavatyevaṃ haivāsya hutaṃ bhavati ya evaṃ vidvānagnihotraṃ
juhoti tasmādevaṃvidagnihotraṃ juhuyāditi

2.9

udite hotavyā3manudita iti mīmāṃsante sa ya udite juhoti
pravasata evaitanmahate devāyātithyaṃ karotyatha yo 'nudite juhoti saṃnihitāyaivaitanmahate devāyātithyaṃ karoti tasmādanudite hotavyaṃ tadvāpi
vṛṣaśuṣmo vātāvataḥ³ pūrveṣāmeko jīrṇiḥ śayāno rātryāmevobhe āhutī hūyamāne dṛṣṭvovāca rātryāmevobhe āhutī juhvatīti rātryāṃ hīti
sa hovāca vaktāsmo nveva yamamuṃ lokaṃ paretya pitṛbhyo 'tho enaṃ na⁴
śraddhātāro yaddevaitadubhayedyuragnihotramahūyatānyedyurvā tadetarhi hūyate rātryāmevetyetadeva kumārī gandharvagṛhītovāca rātryāmevobhe āhutī juhvatīti rājyāṃ hīti 1 sā hovāca saṃdhau juhuyātsamudro ha vā eṣa
sarvaharo yadahorātre tasya haite gādhe tīrthe yatsaṃdhye 2 tadyathā gādhābhyāṃ tīrthābhyāṃ samudramatīyāttādṛktadyatsaṃdhau juhotyatho devasenā ha vā
eṣādhvagā haniṣyantī 3 yadahorātre tasyā haite pakṣasī yatsaṃdhye 2 tadyathā pakṣābhyāṃ kṣipramadhvānamanviyāttādṛktadyatsaṃdhau juhotyatho mṛtyorha vā
etau brājabāhū yadahorātre tadyathā brājabaṅgbhyāṃ parijighṛkṣīṣyannantareṇātimucyeta tādṛktadyatsaṃdhau juhoti tadu ha smāha kauṣītakiḥ sāyamastamite purā tamasastasminkāle juhuyātsa devayānaḥ ketustamevārabhya
svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute prātaḥ purodayādapahate tamasi tasminkāle
juhuyātsa devayānaḥ ketustamevārabhya svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute 'tho yo
'to 'nyathāgnihotraṃ juhoti śyāmaśabalau hāsyāgnihotraṃ vikhidato 4
'harvai śabalo rātriḥ śyāmaḥ sa yo mahārātre juhoti śyāmo hāsyāgnihotraṃ vikhidaty 5tha yo mahāhre juhoti śabalo hāsyāgnihotraṃ vikhidati 5 tadvai khalu yadaiva kadācana juhuyāddhutasamṛddhimevopāsīteti jñuta·samṛddhimevopāsīteti

3.1

iti dvitīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
yaddarśapūrṇamāsayorupavasati na ha vā avratasya devā haviraśnanti
tasmādupavasanyuta me devā haviraśnīśuriti pūrvāṃ paurṇamāsīmupavasediti
paiṅgyamuttarāmiti kauṣītakaṃ yāṃ paryastamayamutsrpediti sā sthitiruttarāṃ
paurṇamāsīmupavasedanirjñāya purastādamāvāsyāyāṃ candramasaṃ yadupavasati
tena pūrvāṃ prīṇāti yadyajate tenottarāmuttarāmupavaseduttarāsu ha vai
samudro vijate somamanu daivatametadvai devasatyaṃ yaccandramāstasmāduttarāmupavaset

3.2

atha yatpurastātsāmidhenīnāṃ japati svastyayanameva tatkurute hiṃkṛtya sāmidhenīranvāha vajro vai hiṃkāro vajreṇaiva tadyajamānasya pāpmānaṃ hanti trihiṃkaroti trivṛdvai vajro vajrameva tadabhisaṃpādayetyetena
vai devāstrivṛtā vajreṇaibhyo lokebhyo 'surānanudanta tatho evaitadyajamāna
etenaiva trivṛtā vajreṇaibhyo lokebhyo dviṣato bhrātṛvyānudata ekādaśa
sāmidhenīranvāhaikādaśākṣarā vai triṣṭuptraiṣṭubha indrastadubhāvindrāgnī āpnoti triḥ prathamayā triruttamayā pañcadaśa saṃpadyante pañcadaśa vai pūrvapakṣāparapakṣayorahāni tatsāmidhenībhiḥ pūrvapakṣāparapakṣāvāpnotyatho vajro
vai sāmidhenyaḥ pañcadaśo vai vajro vajreṇaiva tadyajamānasya pāpmānaṃ hanti
yadveva triḥ prathamāṃ triruttamāṃ yajñasyaiva tadbarsau¹ nahyati kṣeme 'visraṃsāya tāsāṃ vai trīṇi ṣaṣṭiśatānyakṣarāṇāṃ bhavanti trīṇi vai ṣaṣṭiśatāni saṃvatsarasyāhvāṃ tatsāmidhenībhiḥ saṃvatsarasyāhānyāpnoti tā
vai gāyatryo bhavanti gāyatro vā agnirmāyatracchandāḥ svenaiva tacchandasāgniṃ stautyabhirūpā bhavanti yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhyā
uttamāyai tṛtīye vacane praṇavena nigadamupasaṃdadhātyagne mahām̐ asi brāhmaṇa bhāratetyagnirvai bharataḥ sa vai devebhyo havyaṃ bharatyatha yadyajamānasyārṣeyamāha na ha vā anārṣeyasya devā haviraśnanti tasmādasyārṣeyamāhāthaitaṃ pañcadaśapadaṃ nigadamupasaṃdadhātyeṣa ha vai sāmidhenīnāṃ nivitsaptātpañcadaśapado bhavati pañcadaśa hi sāmidhenyaḥ sa vā acchandaskṛto
bhavati dvayaṃ vā idaṃ sarvaṃ chandaskṛtaṃ cācchandaskṛtaṃ ca tena sarveṇāgniṃ
stavānīti tasya sapta padāni samasyāvasyetsapta vai chandāṃsi sarveṣāmeva
cchandasāmāptyā atha catvāryatha catvāri catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva
sarvasyāptyai

3.3

atha yadvāvayāhaṃ devatā āvāhayati nānā hyāmyo havīṃṣi gṛhītāni bhavantyatha yadagnimagnināvāhayatyeṣā ha vā agneryajñiyā tanūryāsya
havyavāṭ sā vā asau yadado 'muṣyādityasyopariṣṭādbhava'bhāti jyotiriva tasmātpuruṣaṃ puruṣaṃ pratyādityastadyadāhāgnimagna āvaheti tāmāvahetyeva tadāhātha yaddevām̐ ājyapām̐ āvāhayati prayājānuyājāṃstadāvāhayatyatha yadagniṃ hotrāyāvāhayati sviṣṭakṛtaṃ tadāvāhayatyatha yatsvaṃ
mahimānamāvāhayati vāyuṃ tadāvāhayati vāyurvā agneḥ svo mahimā
tena hi saṃpāya mahimānaṃ gacchati yadvaiva vācānvāha vācā yajati
teno haivāsya svo mahimeṣṭo bhavatyā ca vaha jātavedaḥ suyajā ca yajetyāvaha ca jātavedo devāntsuyajā ca devatā yajetyevainaṃ tadāhātha
yatpurastātsāmidhenīnāṃ japati vajro vai sāmidhenyastamevaitacchamayati
purastāccopariṣṭāccātha yatsrugādāpanena sucāvādāpayati devarathameva
tadyunakti devebhyo haviḥ pradāsyanta etena devarathena svasti svargaṃ lokaṃ
samaśnute

3.4

prayājānyajatyṛtavo vai prayājā ṛtūneva tatprīṇāti te vai pañca
bhavanti tairryatkiṃca pañcavidhamadhidaivatamadhyātmaṃ tatsarvamāpnoti samidho
yajati vasantameva vasante vā idaṃ sarvaṃ samidhyate tanūnapātaṃ yajati
grīṣmameva grīṣmo hi tanvaṃ tapatīḍo yajati varṣā eva varṣābhirhīḍitamannādyamuttiṣṭhati barhiryajati śaradameva śaradi hi barhiṣṭhā oṣadhayo
bhavanti svāhākṛtimannaṃ yajati hemantameva hemante vā idaṃ sarvaṃ svāhākṛtaṃ tadāṅkaya̍tpañca prayājāḥ ṣaḍṛtavaḥ kkaitaṃ ṣaṣṭhamamṛtuṃ yajatīti yadeva
caturthe prayāje samānayati tadenamitareṣvanuvibhajatyatha yaduttame prayāje
devatāḥ samāvapati prayājabhāja evaināṃstatkaroti tadyathāgniḥ sarveṣu haviḥṣu bhāgī bhavatyevaṃ tadagnerbhāge devatā bhāginīḥ karoti nātrāgniṃ
hotrādityāha paśavo vai prayājā rudraḥ sviṣṭakṛnnedrudreṇa yajamānasya
paśūnsajānīti¹ svāhā devā ājyapā juṣāṇā agna ājyasya vyantviti
haika āhurna tathā kuryādardhaṃ ha vai yajñasyājyamardhaṃ haviḥ sa yaddhānyataradbrūyādardhaṃ ha vai yajñasya samiṣṭaṃ syādardhamasamiṣṭaṃ tasmātsvāhā devā
ājyapā juṣāṇā agna ājyasya haviṣo vyantvityeva brūyāt

3.5

atha yatpaurṇamāsyāṃ vārtraghnāvājyabhāgau bhavataḥ paurṇamāsena vā
indro vṛtramahannatha yadamāvāsyāyāṃ vṛdhanvantau kṣayaṃ vā atra candro
gacchati tamevaitadāpyāyayati taṃ vardhayati tau vai juṣāṇayājyau bhavataḥ
samāna²haviṣau hi prayājairbhavato 'tho brahma vai juṣāṇo brahmauva taddevebhyo haviḥ prayacchati tau vai trivṛtau bhavato yeyajāmaho nigado
vaṣaṭkāraścaturvā ājyabhāgau trivṛdvai cakṣuḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitamiti tau
na paśau na some karoti paśunā vai cakṣuṣmānadhvaro neccaturakṣaṃ bībhatsamadhvaraṃ karavāṇītyatha yadāvatyo hūtavatyaḥ puronuvākyā bhavanti pravatyaḥ
prattavatyo yājyā klṛptaiva taddevebhyo haviḥ prayacchati tā vai gāyatrītriṣṭubho bhavanti brahma vai gāyatrī kṣatraṃ triṣṭubbrahmakṣatrābhyāmeva taddevebhyo
haviḥ prayacchatyatho etāvānvai chandaso vikāraḥ sarveṇaiva tacchandaso
vikāreṇa devebhyo haviḥ prayacchatyṛgante vaṣaṭkaroti tathā hāsya sarvā
yājyā rūpavatyo bhavanti ṣaḍiti vaṣaṭkaroti ṣaḍvā ṛtava ṛtūneva
tatprīṇāti bārhatarathantaraṃ vaṣaṭkuryātpurastāddīrghamupariṣṭāddhrasvaṃ yaddhrasvaṃ
tadrathantaraṃ yaddīrghaṃ tadbṛhadatho iyaṃ vai rathantaramasau bṛhadanayoreva tatpratitiṣṭhatyatho etāvānvai vāco vikāraḥ sarveṇaiva tadvāco vikāreṇa
devebhyo haviḥ prayacchati bhūrbhuva iti purastādyeyajāmahasya japatyojaḥ
sahaḥ saha ojaḥ svarityupariṣṭādvaṣaṭkārasya vajro vai vaṣaṭkārastamevaitacchamayati purastāccopariṣṭāccātho ete eva vaṣaṭkārasya priyatame tanū yadaujaśca sahaśca tābhyāmevainaṃ tacchamayati

3.6

atha yadagniṃ prathamaṃ devatānāṃ yajatyagnirvai devānāṃ mukhaṃ mukhata
eva taddevānprīṇātyatha yatpaurṇamāsyāmagnīṣomau yajatyagnīṣomau vā
antarvṛtra āstāṃ tāvindro nāśaknodabhi vajraṃ prahartuṃ tābhyāmetaṃ bhāgamakalpayatpaurṇamāsaṃ tau vā upāṃśu niruktau bhavato 'jāmitāyai yadupāṃśu
yajati tena somaṃ prīṇāti yanniruktaṃ tenāgnimatha yadamāvāsyāyāmindrāgnī yajati pratiṣṭhe vā indrāgnī pratiṣṭhātyā evātha yatsaṃnayannamāvāsyāyāmindraṃ yajatyetajjyotirvā amāvāsyā na hyatra candro dṛśyate 'tha
yadasaṃnayanpuroḍāśāvantareṇopāṃśvājyasya yajatyajāmitāyā atha yatsaṃnayantsāṃnāyyāntereṇopāṃśvājyasya yajati tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yadagniṃ
sviṣṭakṛtamantato yajatyeṣa ha vai devebhyo haviḥ prayacchati yo vā annaṃ
vibhajatyantataḥ sa bhajate 'tho rudro vai sviṣṭakṛdanta¹bhāgyāvā eṣa
tasmādenamantato yajati tasya sa²cchandasau yājyānuvākye nigado
vyaiti tenājāmi bhavati vaṣaṭkṛtyāpa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ
śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate

3.7

atha yatpradeśinyāmiḍāyāḥ pūrvamañjanamadharauṣṭhe nilimpatyuttaramuttarauṣṭhe 'yaṃ vai loko 'dharauṣṭho 'sau loka uttarauṣṭho 'tha yadoṣṭhāvantareṇa tadidamantarikṣaṃ tadyatprāśnātīmāneva tallokānanusaṃtanvanprīṇātyatha
yadiḍāmupahvayate sarveṣveva tadbhūteṣūpahavamicchate 'tho annaṃ vā iḍānnameva
tadātmandhatte 'tho paśavo vā iḍā paśūnāmevāptyai tasyāṃ caturavāniti catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyāptyā atha yadiḍāmupahvayāvaghrāti paśavo vā iḍā paśūneva tadātmandhatte 'tha yadadhvaryurbarhiṣadaṃ puroḍāśaṃ karoti pitṝneva tatprīṇātyatha yajjapenottareḍāṃ prāśnāti brahma vai japo brahmaṇaivaināṃ tacchamayatyatha yatpavitravati mārjayante
śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadanvāhāryamāharantyetaddakṣiṇau vai darśapūrṇamāsau tasmādanvāhāryamāharantyatha
yatsamidhamanumantrayata idhmasya vā eṣaikātiśiṣṭā bhavati tasmādenāmanustauti

3.8

atha yattrīnanuyājānyajati trayo vā ime lokā imāneva tallokānāmāpnotyatha yatsarvamuttamamāha pratiṣṭhā vai sviṣṭakṛtpratiṣṭhityā evātha
yatsūktavākamāha pratiṣṭhā vai sūktavākaḥ pratiṣṭhityā evātha yaddyāvāpṛthivyoḥ kīrtayati pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhityā evāgniridaṃ
havirajuṣateti haika āṅgarna tathā kuryādabhyāvartate hāsya devatā punaryajña
iti manvānā punarme haviḥ pradāsyatīti sā yajamānasyāśiṣo nivartayati tasmāddhavirajuṣata havirajuṣatetyeva brūyādatho yā evaitatpurastāddevatā yajati tābhirevaitadantaḥ pratitiṣṭhatyatha yatsūktavāke yajamānasya
nāma gṛhṇātyeṣa ha vai daiva ātmā yajamānasya yamṛtvijaḥ saṃskurvanti
tasmādasya nāma gṛhṇātyatra hi jāyata uccairgṛhṇīyādyadyapyācāryaḥ syāttathā
ha yajamāno 'pracyāvuko bhavatyatha pañcāśiṣo vadatīḍāyāṃ tisrastā
aṣṭāvetābhirvai devāḥ sarvā aṣṭīrāpnuvata tatho evaitadyajamāna etābhireva sarvā aṣṭīraśnute 'tha barhiṣi prāñcamañjaliṃ nidhāya japati nama
upeti na hi namaskāramati devā atha yacchaṃyorvākamāha pratiṣṭhā vai
śaṃyorvākaḥ pratiṣṭhityā evātho śaṃyurha vai bārhaspatyaḥ sarvānyajñāñchamayāṃ
cakāra tasmācchaṃyorvākamāhātha yadapa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ
śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate

3.9

atha yadgārhapatye patnīsaṃyājaiścaranti gārhapatyabhājo vai patnya āhavanīyabhāgyajamānastasmādgārhapatye patnīsaṃyājaiścaranti te vai catvāro bhavantyācaturaṃ vai dvandvaṃ mithunaṃ prajananaṃ prajātyai te vā upāṃśu bhavanti
retaḥsiktirvai patnīsaṃyājā upāṃśu vai retaḥ sicyate 'bhirūpā bhavanti
yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhyā atha somaṃ tvaṣṭāraṃ devānāṃ
patnīragniṃ gṛhapatimiti yajayyetā ha vai devatā mithunānāmīśate tā
atra prīṇāti¹ tā atra prītā mithunāni dadhati somaṃ prathamaṃ yajati
retastatsiñcati tvaṣṭāraṃ dvitīyaṃ tvaṣṭā vai retaḥ siktaṃ vikaroti tataḥ
patnyaḥ patnīsaṃyājā hyete 'tha yadagniṃ gṛhapatimantato yajatyetattviṣṭakṛto
vai patnyastasmādenamantato yajatya²tha yadṛcaṃ japati svastyayanameva tatkurute
'tha yadiḍāmupahvayate yanmārja̍yate yacchaṃyorvākamāha tasyoktaṃ brāhmaṇamatha
yadvedaṃ patnīṃ vācayati vṛṣā vai vedo yoṣā patnī mithunameva tatpatnīṣu
dadhāti tasmātpatnī vedatṛṇānyantaroru kurute 'tha yadvedaṃ stṛṇāti tena
hāsya darśapūrṇamāsau saṃtatau bhavato 'tho etenaivāsyāgnihotraṃ stīrṇabarhirbhavatyatha yadvedātiśeṣamupatiṣṭhata āśiṣameva tadvadate 'tha yadāhavanīyamupatiṣṭhate prītvaiva taddeveṣvantato 'rthaṃ vadate 'tha yadapa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate yajñe kriyate

4.1

iti tṛtīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
anunirvāpyayā vai devā asurānapāghnata tatho evaitadyajamāno
'nunirvāpyayaiva dviṣato bhrātṛvyānapahate sa vā indrāya vimṛdha ekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatīndro vai mṛdhāṃ vihantā sa evāsya mṛdho
vihantyatho āmāvāsyamevaitatpratyāharati yatpaurṇamāsyāmindraṃ yajatyatra
saṃsthitadarśapūrṇamāso yajamāno yadyaparapakṣe bhaṅgaṃ nīyānnāsya yajñavikarṣaḥ
syādatha yadamāvāsyāyāmaditiṃ yajati yajñasyaiva sabhāratāyai sā saṃyājyāto vimṛddhatī bhavati

4.2

athāto 'bhyuditāyā eti ha vā eṣa yajñapathādyasyopavasathe
purastāccandro dṛśyate so 'gnaye dātre 'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirvai
dātā sa evāsmai yajñaṃ dadātīndrāya pradātre sāyaṃ dohitaṃ dadhīndro
vai pradātā sa evāsmai yajñaṃ prayacchati viṣṇave śipiviṣṭāya prātardohite payasi caruṃ yajño vai viṣṇuḥ sa evāsmai yajñaṃ dadāti tadyadetā
devatā yajati nedyajñapathādayānīti tisṛdhanvaṃ dakṣiṇā tatsvastyayanasya rūpaṃ

4.3

athāto 'bhyudṛṣṭāyā 1 eti ha vā eṣa yajñapathādyasyopavasathe
paścāccandro dṛśyate so 'gnaye pathikṛte 'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirve pathikṛtsa evainaṃ punaryajñapathamapipāthayatī2ndrāya vṛtraghna ekādaśakapālamindro vai vṛtrahā sa evainaṃ punaryajñapathamapipāthayati2 vaiśvānarīyaṃ
dvādaśakapālamasau vai vaiśvānaro yo 'sau tapratyeṣa evainaṃ punaryajñapathamapipāthayati 2 tayadetā devatā yajati nedyajñapathādayānīti daṇḍopānahaṃ dakṣiṇā tadabhayasya rūpaṃ

4.4

athāto dākṣāyaṇayajñasya dākṣāyaṇayajñenaivyanphālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ
prayuṅkte mukhaṃ vā etatsaṃvatsarasya yatphālgunī paurṇamāsī tasmāttasyāmadīkṣitāyanāni prayujyante 'tho dakṣo ha vai pārvatiretena yajñeneṣṭvā sarvānkāmānāpa tayaddākṣāyaṇayajñena yajate sarveṣāmeva kāmānāmāptyai nāśūne kāmamāpeti3 somaṃ rājānaṃ candramasaṃ bhakṣayāmīti manasā dhyāyannaśnīyāttadasau vai somo rājā vicakṣaṇaścandramāstametamaparapakṣaṃ devā
abhiṣunvanti tayadaparapakṣaṃ dākṣāyaṇayajñasya vratāni carati devānāmapisomapītho 'sānītyatha yadupavasathe 'gnīṣomīyamekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ
nirvapati ya evāsau somasyopavasathaṃ 'gnīṣomīyastameva tenāpnotyatha
yatprātarāmāvāsyena yajata aindraṃ vai sutyamahastatsutyamaharāpnotyatha yadamāvāsyāyāmupavasatha aindrāgnaṃ dvādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyaindrāgnaṃ vai
sāmatastṛtīyasavanaṃ tattṛtīyasavanamāpnotyatha yanmaitrāvaruṇī payasyā maitrāvaruṇī vā anūbandhyā tadanūbandhyāmāpnoti sa eṣa somo haviryajñānupraviṣṭastasmāddīkṣito dīkṣitavrato bhavati

4.5

athāta iḍādadhasyeḍādadhenaivyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte tasyā
uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa paśukāmasyānnādyakāmasya yajñastena paśukāmo
'nnādyakāmo yajeta tatra tathaiva vratāni carati dākṣāyaṇayajñasya hi
samāsaḥ

4.6

athātaḥ sārvaseniyajñasya sārvaseniyajñeneṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ
prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa prajātikāmasya yajñastena prajātikāmo yajeta sayaddhvaryurhavīṃṣi prajanayati tatprajātyai rūpaṃ

4.7

athātaḥ śaunakayajñasya śaunakayajñeneṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa tustūrṣamāṇasya yajñastena tustūrṣamāṇo yajeta sa ya iccheddviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ stṛṇvīyyeti so 'nena yajeta
stṛṇute ha

4.8

athāto vasiṣṭhayajñasya vasiṣṭhayajñeneṣyanphālgunyāmamāvāsyāyāṃ prayuṅkte brahma vai paurṇamāsī kṣatramamāvāsyā kṣatramivaiṣa yajñaḥ kṣatreṇa śatrūntsahā iti vasiṣṭho 'kāmayata hataputraḥ prajāyeya prajayā paśubhirabhi
saudāsānbhaveyamiti sa etaṃ yajñakratumapaśyadvasiṣṭhayajñaṃ tamāharattenāyajata
teneṣṭvā prājāyata prajayā paśubhirabhi saudāsānabhavattatho evaitadyajamāno yadvasiṣṭhayajñena yajate prajāyate prajayā paśubhirabhi dviṣato bhrātṛvyānrbhavati

4.9

athātaḥ sākaṃprasthāyyasya sākaṃprasthāyyeneṣyannetasyāmevāmāvāsyāyāṃ
prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa śraiṣṭhyakāmasya pauruṣakāmasya yajñastena
śraiṣṭhyakāmaḥ pauruṣakāmo yajeta tadyatsākaṃ saṃpratiṣṭhante sākaṃ saṃprayajante
sākaṃ bhakṣayante tasmātsākaṃprasthāyyaḥ

4.10

athāto munyayanasya munyayanenaiṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte
tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa sarvakāmasya yajñastena sarvakāmo yajeta

4.11

athātasturāyaṇasya turāyaṇenaiṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa svargakāmasya yajñastena svargakāmo yajetātha
yatkṛṣṇājinaṃ pratimuñcate brahma vai kṛṣṇājinaṃ brahmaṇaiva tadyajñaṃ samardhayati
tāni vai trīṇi havīṃṣi bhavanti trayo vā ime lokā imāneva
tallokānāpnoti

4.12

athāta āgrayaṇasyāgrayaṇenānnādyakāmo yajeta varṣāsvāgate śyāmākasasye śyāmākānuddhartavā āha sā yā tasminkāle 'māvāsyopasaṃpadyeta tayeṣṭrāyaitayeṣṭyā yajeta yadi paurṇamāsyetayeṣṭvā paurṇamāsena yajeta
yadyu nakṣatramupepset¹ pūrvapakṣe nakṣatramudīkṣya yasminnakṣatre² kāmayeta tasminyajeta tasyai saptadaśa sāmidhenyaḥ saddantāvājyabhāgau virājau saṃyājye
tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ saumyaścaruḥ somo vai rājauṣadhīnāṃ tadenaṃ svayā viśā
prīṇātyatha yanmadhuparkaṃ dadātyeṣa hyāraṇyānāṃ rasaḥ

4.13

atha vasanta āgate pakkeṣu veṇuyaveṣu veṇuyavānuddhartavā āha tasyā
etadeva parvettattantrameṣā devataiṣā dakṣiṇetadbrāhmaṇaṃ tāṃ haika āgneyoṃ vā
vāruṇīṃ vā prājāpatyāṃ vā kurvantyetattantrāmevaitadbrāhmaṇam

4.14

atha vrīhisasye vā yavasasye vāgata āgrayaṇīyānuddhartavā āha
tasyā etadeva parvettattantramatha yadaindrāgno dvādaśakapāla indrāgnī vai
devānāṃ mukhaṃ mukhata eva taddevānprīṇātyatha yadvaiśvadevaścarurete vai sarve
devā yadviśve devāḥ sarveṣāmeva devānāṃ prītyā atha yadyāvāpṛthivīya
ekakapālo dyāvāpṛthivī vai sasyasya sādhayitryau pratiṣṭhā pṛthivyo'nāsāma³nuveda tayadetā devatā yajatyetābhirdevatābhiḥ śāntamannamatsyāmītyatha yatprathamajaṃ gāṃ dadāti prathamakarma hyetadyadyetasyai glāyātpaurṇamāsaṃ vāmāvāsyaṃ vā haviḥ kurvīta navānāmubhayasyāptyā api vā
paurṇamāse vāmāvāsye vā havīṃṣyanuvartayeddevatānāmaparihāṇāyāpi vā
yavāgvaiva sāyaṃ prātaragnihotraṃ juhuyānnavānāmubhayasyāptyā api vā sthālīpākameva gārhapatye śrapayitvā navānāmetābhya āgrayaṇadevatābhya āhavanīye juhuyātsviṣṭakṛccaturthībhyo 'muṣyai svāhāmuṣyai svāheti devatānāmaparihāṇāyāpi vā'gnihotrīmeva navānādāyitvā tasyai dugdhena sāyaṃprātaragnihotraṃ juhuyādubhayasyāptyā eta etāvantaḥ pātāsteṣāṃ yena kāmayeta tena yajeta trihavistu sthitā trayo vā ime lokā imāneva
tallokānāpnotīmāneva tallokānāpnoti

5.1

iti caturtho 'dhyāyaḥ samāptaḥ
athātaścāturmāsyānāṃ cāturmāsyāni prayuñjānaḥ phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ prayuṅkte mukhaṃ vā etatsavatsarasya yatphālgunī paurṇamāsī mukhamuttare
phalgū pucchaṃ pūrve tadyathā vṛttasyāntau sametau syātāmevamevaitau saṃvatsarasyāntau sametau tadyatphālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ vaiśvadevena yajate mukhata
eva tatsaṃvatsaraṃ prīṇātyatho bheṣajyayajñā vā ete yaccāturmāsyāni tasmādṛtusaṃdhiṣu prayujyanta ṛtusaṃdhiṣu hi vyādhirjāyate tāni vā aṣṭau
havīṃṣi bhavantyaṣṭau vai catasṛṇāṃ paurṇamāsīnāṃ havīṃṣi bhavanti catasṛṇāṃ
vai paurṇamāsīnāṃ vaiśvadevaṃ samāso 'tha yadagnirmathyate prajātirvai vaiśvadevaṃ
tasmādetaṃ daivaṃ garbhaṃ prajanayatyatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saddantāvājyabhāgau virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā
aṣṭau havīṃṣi vājinaṃ navamaṃ tannavatriyāṃ virājamāpnoti

5.2

atha yadagnīṣomau prathamau devatānāṃ yajati dārśapaurṇamāsike
vā ete devate tasmādenau prathamau yajatyatha yatsaviśāraṃ yajati savitā
prasavānāmīśe savitṛprasūtatāyā atha yatsarasvatīṃ yajati vāgvai sarasvatī vācameva tatprīṇātyatha yatpūṣaṇaṃ yajatyasau vai pūṣā yo 'sau
tapatyetameva tatprīṇātyatha yanmarutaḥ svatavaso yajati ghorā vai marutaḥ
svatavaso bheṣajyameva tatkurute 'tha yadvaiśvadevī payasyaite vai sarve devā
yadindre devāḥ sarveṣāmeva devānāṃ prītyā atha yadyāvāpṛthivīya ekakapālaḥ pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhātyā evātha yatprathamajaṃ gāṃ
dadāti prathamakarma hyetadatha yatpurastāddopariṣṭādvā śaṃyorvākasyānāvāhitānvājino yajati devāścā 1 vai vājinastāneva tatprīṇātyatra devāḥ sādhyāḥ prītā bhavantyatho ṛtavo vai vājina ṛtūneva tatprīṇātyatha yatparastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe vaiśvadeveneṣṭaṃ
bhavati

5.3

vaiśvadevena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tāḥ sṛṣṭā aprasūtā varuṇasya yavāñjakṣustā varuṇo varuṇapāśaiḥ pratyamuñcattāḥ prajāḥ prajāpatiṃ
pitarametyopādhāvannupa taṃ yajñakratuṃ jānīhi yeneṣṭvā varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ saṃpramucyemahīti tata etaṃ prajāpatiryajñakratumapaśyadvaruṇapraghāsāṃstamāharattenāyajata teneṣṭvā varuṇamaprīṇātsa prīto varuṇo varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ prajāḥ prāmuñcatpra ha vā asya prajā varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ saṃpramucyante 2 ya evaṃ vidvānvaruṇapraghāsairyajate 'tha yadagniṃ praṇayanti yamevāmuṃ vaiśvadeve manthanti tameva tatpraṇayantyatha yadagnirmathyate tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saddhantāvājyabhāgau virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā
navānuyājā navaitāni havīṃṣi tannavatriyāṃ virājamāpnoti samānāni
pañca saṃcarāṇi havīṃṣi pauṣṇāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇam

5.4

atha yadaindrāgno dvādaśakapālaḥ pratiṣṭhe vā indrāgnī pratiṣṭhityā
evātho madhyastho vā indrastasmādenaṃ madhyato yajatyatha yadvāruṇī payasyendra u vai varuṇaḥ sa u vai payobhājanastasmādvāruṇī payasyātha yanmārutī payasyāpsu vai marutaḥ śritāstasmādenānpayasā yajatyāpo hi payo
'tho indrasya vai maruta aindraṃ payastasmānmārutī payasyātha yatkāya ekakapālaḥ prajāpatirvai kastameva tatprīṇātyatho sukhasyaivaitannāmadheyaṃ kamiti
sukhameva tadātmandhatte 'tha yanmithunau gāvau dadāti tatprajātyai rūpamatha
yadvājino yajati teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yadapsu varuṇaṃ yajati sva evainaṃ
tadāyatane prīṇātyatha yatpurastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakce¹
varuṇapraghāsairiṣṭaṃ bhavati

5.5

aindro vā eṣa yajñakraturyatsākamedhāstadyathā mahārājaḥ purastātsenānīkāni pratyuhyābhayaṃ panthānamanviyādevamevaitatpurastāddevatā yajati
tadyathādaḥ somasya mahāvratamevamevaitadiṣṭimahāvratamatha yadagnimanīkavantaṃ
prathamaṃ devatānāṃ yajatyagnirvai devānāṃ mukhaṃ mukhata eva taddevānprīṇātyatha
yanmadhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanānyajati madhyandine vai saṃtapati tasmānmadhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanānyajatyatho indrasya vai maruta aindro madhyaṃdinastasmānmadhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanānyajatyatha yatsāyaṃ gṛhamedhīyena caranti puṣṭikarma vā etadyadgṛhamedhīyaḥ sāyaṃ poṣastasmātpoṣavantāvājyabhāgau
yajati yajamānameva tatpoṣayatyatha yatprātaḥ pūrṇadarveṇa caranti pūrvaidyuḥ
karmaṇaiva tatprātaḥ karmopasaṃtanotyatha yanmarutaḥ krīḍino yajatīndrasya vai
marutaḥ krīḍinastasmādenāninyeṇopasaṃhitānyajatyatha yadagniṃ praṇayanti yanvamyate tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ sadantāvājyabhāgau
virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā
aṣṭau havīṃṣi sviṣṭakṛnnavamaṃ tannavatriyāṃ virājamāpnoti samānāni
ṣaṭ saṃcarāṇi havīṃṣyaindrāgnāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yanmahendramantato
yajatyantaṃ vai śreṣṭhī bhajate tasmādenamantato yajatyatha yadvaiśvakarmaṇa ekakapālo 'sau vai viśvakarmā yo 'sau tapatyetameva tatprīṇātyatha yadṛṣabhaṃ
dadātyaindro hi yajñakratuḥ

5.6

atha yadaparāhne pitṛyajñena carantyapapakṣabhājo vai pitarastasmādaparāhne pitṛyajñena caranti tadāścaryadyadaparapakṣabhājaḥ pitaro 'tha kasmādenānpūrvapakce yajantīti daivā vā ete pitarastasmādenānpūrvapakṣe yajantyatha
yadekāṃ sāmidhenīmanvāha sakṛddiva vai pitarastasmādekāṃ sāmidhenīmanvāha sā vā anuṣṭubbhavati vāganuṣṭupparāñca u vai pitarastānevaitadvācānuṣṭubhāgamayatyatha yadyajamānasyārṣeyaṃ nāha nedyajamānaṃ pravṛṇajānītyathaitaṃ
nigadamanvāha tasyoktaṃ brāhmaṇamatha somaṃ pitṛmantaṃ pitṛnvā somavataḥ
pitṝnbarhiṣadaḥ pitṝnagniṣvāttānityāvāhayati devā vā ete pitarastasmādenānāvāhayatyatha yadagniṃ kavyavāhanamāvāhayatyetatsviṣṭakṛto vai pitarastasmādenamāvāhayati na haike svaṃ mahimānamāvāhayanti yajamānasyaiṣa
mahimeti vadanta āvāhayediti tveva sthitamagnerhyaivaiṣa mahimā

5.7

atha yatprayājānuyājebhyo barhiṣmantā utsṛjati prajā vai barhirnetprajāṃ pravṛṇajānīti te vai ṣaḍ bhavanti ṣaḍvā ṛtava ṛtavaḥ pitaraḥ
pitṝneva tatprīṇātyatha yajjīvanavantāvājyabhāgau yajati yajamānameva
tajjīvayatyatha yattisrastisra ekaikasya haviṣo bhavanti trīṇi vai havīṃṣi
bhavanti teṣāṃ samavadyati tasmāttisrastisra ekaikasya haviṣo bhavantyatho
devakarmaṇaivaitatpitṛkarma vyāvartayatyatho parāmuṃ vai parāvataṃ pitaro gatā
āhūyatyevainānpratha Flat dvitīyāyāgamayati praiva tṛtīyayā yacchatyatha yadagniṃ kavyavāhanamantato yajayatyetatsviṣṭakṛto vai pitarastasmādenamantato
yajayatya yadiḍāmupahvayāvaghrāya na prāśnanti paśavo vā iḍā nedyajamānasya paśūnpravṛṇajāmetyatha yadadhvaryuḥ pitṛbhyo dadāti pitṝneva tatprīṇātyatha yatpavitravati mārjayante śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadṛcaṃ japanti svastyayanameva tatkurvate 'tha
yadaTrigger paretya gārhapatyāhavanīyā upatiṣṭhante prītaivai taddeveṣvantato
'rthaṃ vadante 'tho dakṣiṇasaṃstho vai pitṛyajñastamevaitadudaksaṃsthaṃ kurvantyatha
yatprāñcamupaniṣkramyādityamupatiṣṭhante devaloko vā ādityaḥ pitṛlokaḥ
pitaro devalokameva tatpitṛlokādabhyutkrāmantyatha yatsūktavāke yajamānasya nāma na gṛhṇāti nedyajamānaṃ pravṛṇajānītyatha yatpatnīsaṃyājairna
caranti netpatnyaḥ¹ pravṛṇajāmetyatha yadudañcaḥ paretya tryambakaiścaranti rudrameva
tatsyāṃ diśi prīṇantyatho dakṣiṇāsaṃstho vai pitṛyajñastamevaitadudaksaṃsthaṃ
kurvantyatha yadantata iṣṭyeṣṭvā yajata etatsaṃsthā vai sākamedhāstasmādantata
iṣṭyeṣṭvā yajate 'tha yatparastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe
sākamedhairiṣṭaṃ bhavati

5.8

trayodaśaṃ vā etaṃ māsamāpnoti yacchunāsīryeṇa yajata etāvānvai
saṃvatsaro yadeṣa trayodaśo māsastadatraiva sarvaḥ saṃvatsara āpto bhavatyatha
yadagnirmathyate yadvaiśrvadevasya tantraṃ tattantraṃ yadyu na mathyate paurṇamāsameva
tantraṃ bhavati pratiṣṭhā vai paurṇamāsaṃ pratiṣṭhityai evātha yadagnirmathyate
tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saddantāvājyabhāgau virājau
saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā aṣṭau havīṃṣi
sviṣṭakṛnnavamaṃ tannavacchidrāṃ virājamāpnoti samānāni tveva pañca saṃcarāṇi havīṃṣi bhavanti pauṣṇāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yacchunāsīrau
yajati śāntirvai bheṣajaṃ śunāsīrau śāntirevaiṣa bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadvāyuṃ yajati prāṇo vai vāyuḥ prāṇameva tatprīṇātyatha yatsaurya
ekakapālo 'sau vai sūryo yo 'sau tapratyetameva tatprīṇātyatha yacchvetā
dakṣiṇetameva tatprīṇātyetasyaiva tadrūpaṃ kriyate

5.9

atha yatprāyaśrittapratinidhīnkurvanti yadāhutīrjuhvati svastyayanameva
tatkurvate yajñasyaiva śāntyai yajamānasya ca bhiṣajyāyai

5.10

atha yatsvairagnibhiryajamānaṃ saṃsthāpayanti devaratho vā agnayo
devaratha evainaṃ tatsaṃsthāpayanti sa etena devarathena svargaṃ lokameti sukṛtāṃ yatra lokaḥ sukṛtāṃ yatra lokaḥ

6.1

iti pañcamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
^1prajāpatiḥ prajātikāmastapo 'tapyata tasmāttaptātpañcājāyantāgnarvāyurādityaśrcandramā uṣāḥ pañcamī tānabravīdyūyamapi tapyadhvamiti
te 'dīkṣanta tāndīkṣitāṃstepānānuṣāḥ prājāpatyāpsarorūpaṃ kṛtvā purastātpratyudaittasyāmeṣāṃ manaḥ samapatatte reto 'siñcanta te prajāpatiṃ pitarametyābruvanneto vā asicāmahā idaṃ no māmuyā bhūditi sa prajāpatirhiraṇmayaṃ camasamakarodiṣumātramūrddhamevaṃ tiryañcaṃ tasminnetaḥ¹ samasiñcattata udatiṣṭhatsahasrākṣaḥ sahasrapātsahasreṇa pratihitābhiḥ

6.2

sa prajāpatiṃ pitara mabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti nāma
me kurvityabravīnna vā idamavihitena nāmnānnamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdbhava eveti yadbhava āpastena na ha vā enaṃ bhavo hinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamārdrameva vāsaḥ paridadhīteti

6.3

taṃ dvitīyamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti dvitīyaṃ me
nāma kurvityabravīnna vā idamekena nāmnānnamatsyāmīti sa vai tvamityabravīccharva eveti yaccharvo 'gnistena na ha vā enaṃ śarvo hinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ sarvameva nāśnīyāditi

6.4

taṃ tṛtīyamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti tṛtīyaṃ me
nāma kurvityabravīnna vā idaṃ dvābhyāṃ nāmabhyāmannamatsyāmīti sa vai
tvamityabravītpaśupatireveti yatpaśupatirvāyustena na ha vā enaṃ paśupatirhinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi
sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ brāhmaṇameva na
parivadediti

6.5

taṃ caturthamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti caturthaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ tribhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdugra eva deva iti yadugro deva oṣadhayo vanaspatayastena na ha
vā enamugro devo hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ
canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya
vrataṃ striyā eva vivaraṃ nekṣeteti

6.6

taṃ pañcamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti pañcamaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ caturbhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīnmahāneva deva iti yanmahāndeva ādityastena na ha vā enaṃ mahāndevo hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ
dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamudyantamevainaṃ
nekṣetāstaṃ yantaṃ ceti

6.7

taṃ ṣaṣṭhamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti ṣaṣṭhaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ pañcabhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdrudra eveti yadrudraścandramāstena na ha vā enaṃ rudro hinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ vimūrtameva nāśnīyānmajjānaṃ
ceti

6.8

taṃ saptamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti saptamaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ ṣaḍbhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdīśāna eveti yadīśāno 'nnaṃ tena na ha vā enamīśāno
hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ dveṣṭi
sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamannamevecchamānaṃ na
pratyācakṣīteti

6.9

tamaṣṭamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasītyaṣṭamaṃ me nāma kurvityabravīnna vā idaṃ saptabhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdaśanireveti yadaśanirindrastena na ha vā enamaśanirhinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ satyameva vadeddhiraṇyaṃ ca
bibhṛyāditi sa eṣo 'ṣṭanāmāṣṭadhāvihito mahāndeva ā ha vā
asyāṣṭamātpuruṣātprajānnatti vasīyān¹ vasīyānhaivāsya prajāyāmājāyate ya evaṃ veda

6.10

prajāpatistapo 'tapyata sa tapastaptvā prāṇādevemaṃ lokaṃ prāvṛhadapānādantarikṣalokaṃ vyānādamuṃ lokaṃ sa etāṃstrīm̐llokānabhyatapyata so
'gnimevāsmāllokādasṛjata vāyumantarikṣalokādādityaṃ divaḥ sa etāni
trīṇi jyotīṃṣyabhyatapyata so 'gnerevarco 'sṛjata vāyoryajūṃṣyādityātsāmāni sa etāṃ trayīṃ vidyāmabhyatapyata sa yajñamatanuta sa ṛcaivāśaṃsadyajuṣā prācarat² sāmnodagāyadyaitasyā eva trayyai vidyāyai tejorasaṃ
prāvṛhadeteṣāmeva vedānāṃ bhiṣajyāyai sa bhūrityṛcāṃ prāvṛhadbhava iti
yajuṣāṃ svariti sāmnāṃ kena³ dakṣiṇato brahmāsītkasya⁴ dakṣiṇato
varṣīyānudīcīnapravaṇo yajñaḥ saṃtasthe tasya ha vai dakṣiṇato varṣīyānudīcīna⁵pravaṇo yajñaḥ saṃtiṣṭhate yasyaivaṃ vidvānbrahmā bhavati

6.11

tadāhuryadṛcā hotā hotā bhavati yajuṣādhvaryurādhvaryuḥ sāmnodgātodgātā kena brahmā brahmā bhavatīti yamevāmuṃ trayyai vidyāyai tejorasaṃ prāvṛhattena brahmā brahmā bhavati tadāhuḥ kiṃvidaṃ kiṃchandasaṃ brahmāṇaṃ
vṛṇītetyadhvaryumityeke sa parikramāṇāṃ cennajño bhavatīti cchandogamityeke
tathā hāsya tribhirvedairhaviryajñāḥ saṃskriyanta iti bahvṛcamiti tveva
sthitametatparicaraṇāvitarau vedāvaca ca bhūyiṣṭhā hotrā āyattā bhavantītyṛgbhirgrahā gṛhyanta ṛkṣu sāmāni gīyante tasmādbahvṛca eva syāttadāhuḥ kiyadbrahmā yajñasya saṃskaroti kiyadanya ṛtvija ityardhamiti
brūyāddve vai yajñasya vartanī vācānyā saṃskriyate manasānyā sā yā vācā saṃskriyate tāmanya ṛtvijaḥ saṃskurvantyatha yā manasā tāṃ brahmā
tasmādyāvadṛcā yajuṣā sāmnā kuryustūṣṇīṃ tāvadbrahmāsītārdhaṃ hi tadyajñasya saṃskaroti

6.12

atha yacainaṃ brūyurbrahmanpraṇeṣyāmo brahmanpracariṣyāmo ¹ brahmanprasthāsyāmo brahmanstoṣyāma ityo3mityetāvatā prasuyādetadva vā ekamakṣaraṃ trayīṃ
vidyāṃ pratiprati tathā hāsya trayyā vidyayā prasūtaṃ bhavati brahmaṇi vai
yajñaḥ pratiṣṭhito yadvai yajñasya skhalitaṃ volbaṇaṃ vā bhavati brahmaṇa eva
tatprāṅsatsa trayyā vidyayā bhiṣajyatyatha yadyṛcyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā gārhapatye prāyaścittāhutiṃ juhuyādbhūḥ svāheti tadṛcamṛci
dadhātyṛcarci prāyaścittiṃ karotyatha yadi yajuṣyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvānvāhāryapacane prāyaścittāhutiṃ juhuyāddhaviryajña āgnīdhrīye saumye 'dhvare bhuvaḥ svāheti tadyajuryajuṣi dadhāti yajuṣā yajuṣi
prāyaścittiṃ karotyatha yadi sāmanyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvāhavanīye prāyaścittāhutiṃ juhuyātsvaḥ svāheti tatsāma sāmni dadhāti
sāmnā sāmni prāyaścittiṃ karotyatha yadyavijñātamulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvāhavanīya eva prāyaścittāhutiṃ juhuyādbhūbhurvaḥ svaḥ svāhetyeṣa ha vai yajñasya vṛddhaṃ samardhayati ya etābhirvyāhṛtibhiḥ prāyaścittiṃ karoti na ha vā upahṛto ² brūyānnāhametadvedetyetā vyāhṛtīrvidvā sarvaṃ ha vā u sa veda ya etā vyāhṛtīrveda tadyathā ha vai dāruṇa śleṣmasaṃśleṣaṇaṃ syātparicarmaṇyaṃ vaivamevaitā vyāhṛtayastrayyai vidyāyai saṃśleṣiṇyaḥ

6.13

atha yadbrahmasadanāttṛṇaṃ nirasyati śodhayatyevainattadathopaviśatīdamahamarvāvasoḥ sadasi sīdāmītyarvāvasurha vai devānāṃ brahmā tamevaitatpūrvaṃ sādayatyariṣṭaṃ yajñaṃ tanutādi ³ tyathopaviśya japati bṛhaspatirbrahmeti
bṛhaspatirha vai devānāṃ brahmā tasminnevaitadanujñāmicchate praṇītāsu praṇīyamānāsu vācaṃ yacchatyā haviṣkṛta udvādanādetadvai yajñasya dvāraṃ tadetadaśūnyaṃ karotīṣṭe ca sviṣṭakṛtyanuyājānāṃ prasavādetadva vai yajñasya dvitīyaṃ dvāraṃ tadevaitadaśūnyaṃ karotyatha yatra ha taddevā yajñamatanvata tatsavitre prāśitraṃ parijahustasya pāṇī pracaccheda tasmai hiraṇmayau pratidadhusta¹smāddhiraṇyapāṇiriti stutastadbhagāya parijahustasyākṣiṇī nirjaghāna
tasmādāhurandho bhaga iti tatpūṣṇe parijahustasya dantānparovāpa tasmādāhuradantakaḥ pūṣā karambhabhāga iti te devā ūcuḥ

6.14

indro vai devānāmojiṣṭho baliṣṭhastasmā enatpariharateti tattasmai
parijahustatsa brahmaṇā śamayāṃ cakāra tasmādāhendro brahmeti tatpratīkṣate
mitrasya tvā cakṣuṣā pratīkṣa iti mitrasyaivaitaccakṣuṣā śamayatyathainatpratigṛhṇāti devasya tvā savituḥ prasave 'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ
pratigṛhṇāmītyetābhirevainattaddevatābhiḥ śamayati tadgṛhya tṛṇāni prāgdaṇḍaṃ
sthaṇḍile nidadhāti pṛthivyāstvā nābhau sādayāmyadityā upastha iti
pṛthivī vā annānāṃ śamayitrī śamayatyevainattattata ādāya prāśnātyagneṣṭvāskhena prāśnāmītyagnirvā annānāṃ śamayitā śamayatyevainattadathāpo
'nvācāmati śāntirasīti śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha prāṇātsammṛśati tadyadevātra prāṇānāṃ krūrīkṛtaṃ yadviliṣṭaṃ tadevaitadāpyāyayati tanniṣañcatīndrasya tvā jaṭhare sādayāmīti nābhimantato 'bhimṛśatīndro hyevainattacchamayāṃ cakārātha
yatsāvitreṇa japena prasauti savitā vai pra savitā karmaṇa eva prasavāya

6.15

prajāpatirha yajñaṃ sasṛje so 'gnyādheyenaiva reto 'sṛjata devānmanuṣyānasurānityagnihotreṇa darśapūrṇamāsābhyāmindramasṛjata tebhya etadannapānaṃ sasṛja etānddhaviryajñāṃtsaumyamadhvaramityatho yaṃ yaṃ kāmamaicchaṃstaṃ
tametairayanairāpurannādyamāyayaṇena tadāhuḥ kasmādathanānīti gamanānyeva
bhavanti kāmasya kāmasya svargasya ca lokasya cāturmāsyairāpnuvantsvargām̐llokāntsarvānkāmāntsarvā ṛṣṭīḥ sarvamamṛtatvaṃ sa eṣa prajāpatireva saṃvatsaraścaturviṃśo yaccāturmāsyāni tasya mukhamiva vaiśvadevaṃ darśapūrṇamāsau
parvāṇyahorātrāṇyasthimajjāni bāhū varuṇapraghāsāḥ prāṇo 'pāno vyāna
ityetāstisra iṣṭaya ātmā mahāhaviryā imā antardevatāstadanyā iṣṭayo
pratiṣṭhā śunāsīrīyaṃ sa eṣa prajāpatireva saṃvatsaraścaturviṃśo yaccāturmāsyāni sarvaṃ vai prajāpatiḥ sarvaṃ cāturmāsyāni tatsarveṇa sarvamāpnoti
ya evaṃ veda ya evaṃ veda

7.1

iti ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ samāptaḥ
vāgdīkṣā vācā hi dīkṣate prāṇo dīkṣito vācā vai dīkṣayā
devāḥ prāṇena dīkṣitena sarvānkāmānubhayataḥ parigṛhyātmannadadhata tatho
evaitadyajamāno vācaiva dīkṣayā prāṇena dīkṣitena sarvānkāmānubhayataḥ
parigṛhyātmandhatta āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirvai devānāmavarārthyo viṣṇuḥ parārdhyastadyaccaiva devānāṃmavarārdhyo yacca parārdhyastābhyāmevaitatsarvā devatāḥ parigṛhya salokatāmāpnoti tasmātkāmaṃ
pūrvī dīkṣitvo saṃsanuyātpūrvasya hyasya devatāḥ parigṛhītā bhavantyaśarīrābhiḥ prāṇadīkṣābhirdīkṣate prāṇā vai prayājā apānā anuyājāstadyatprayājānuyājaiścaranti tatprāṇāpānā dīkṣante yaddhaviṣā taccharīraṃ so
'yaṃ śarīreṇaiva dīkṣamāṇeṇa sarvānkāmānāpnoti prāṇāpānairdīkṣamāṇaiḥ
sarvāsāṃ devatānāṃ salokatāṃ sāyujyam

7.2

pañcadaśa sāmidhenīranvāha vajro vai sāmidhenyaḥ pañcadaśo vai vajro
vārtraghnāvājyabhāgau bhavato vajro vārtraghnāvājyabhāgau triṣṭubhau haviṣo
yājyānuvākye vajrastriṣṭubetaina vai devāstriḥ samṛddhena vajreṇaibhyo lokebhyo 'surānanudanta tatho evaitadyajamāna etenaiva triḥsabhṛddhena vajreṇaibhyo
lokebhyo dviṣato bhrātṛvyānudate vajro vārtraghnāvājyabhāgau tā uktāvathāto haviṣo yājyānuvākye upa¹ vāṃ jihvā ghṛtamācaraṣyadi²tyāvatī tatpuronuvākyārūpaṃ prati vāṃ jihvā ghṛtamuccaraṣyadityṛddhatī
tadyājyārūpaṃ triṣṭubhau saṃyājye balaṃ vai vīryaṃ triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhātyāgura udṛcamitīḍāyāṃ sūktavāke cāha yadā vā āgnāvaiṣṇavaḥ puroḍāśo nirūpyate 'thaiva dīkṣita iti ha smāha tasmādāgura
udṛcamityeva brūyādathaiva dīkṣitasya na sūktavāke yajamānasya nāma
gṛhṇāti devagarbho vā eṣa yaddīkṣito na vā ajātasya garbhasya nāma
kurvanti tasmādasya nāma na gṛhṇāti

7.3

na vede patnīṃ vācayati nainaṃ stṛṇātyasaṃsthita iva vā atra yajño
yatsaumyo 'dhvaro netpurā kālātsaumyamadhvaraṃ saṃsthāpayānīti tadāhuḥ
kasmāddīkṣitasyānye nāma na gṛhṇantītyagniṃ vā ātmānaṃ dīkṣamāṇo
'bhidīkṣate tadyadasyānye nāma na gṛhṇanti nedagnimāsīdāmeti yadu so
'nyasya nāma na gṛhṇāti nedenamabhibhūtaḥ pradahānīti yameva dviṣyāttasya
dīkṣitaḥ sannāma grasetaiva tadvainamabhibhūtaḥ pradahatyatha yamicchedvicakṣaṇavatyā vācā tasya nāma gṛhṇīyātso tatra prāyaścittiścakṣurve vicakṣaṇaṃ
cakṣuṣā hi vipaśyatyeṣā ha kheva vyāhṛtirdīkṣitavādaḥ satyameva sa yaḥ
satyaṃ vadati sa dīkṣita iti ha smāha tadāhuḥ kasmāddīkṣitasyānnaṃ
nāśnantīti havireṣa bhavati yaddīkṣate tadyathā haviṣo 'navattasyāśnīyādevaṃ tatkāmaṃ prasute 'śnīyāttadyathā haviṣo 'yātayāmasyāśnīyādevamu
tattadāhuḥ kasmāddīkṣito 'gnihotraṃ na juhotītyasurā vā ātmannajuhavurudvāte 'nagnau te parābhavannagnau juhvato 'tha devā imameva prāṇamagnimantarādadhata tadyatsāyaṃprātarvrataṃ pradīyate 'gnihotraṃ haivāsyaitasminprāṇe
'gnau saṃtatamavyavacchinnaṃ hutaṃ bhavatyeṣāmihotrasya saṃtatirdīkṣāsu propasatsu
caranti kā mīmāṃsā sutyāyām

7.4

athātaḥ kaiśitī dīkṣā keśī ha dārbhyo dīkṣito nipasāda taṃ
ha hiraṇmayaḥ śakuna āpatyovācādīkṣito vā asi dīkṣāmahaṃ veda
tāṃ te bravāṇi sakṛdayaje tasya cayādvibhemi sakṛdiṣṭasyāho tvamakṣitiṃ
vettha tāṃ tvaṃ mahyamiti sa ha tathetyuvāca¹ tau ha saṃprocāte sa ha sa
āsolo vā vārṣṇivṛddha iṭanvā kāvyaḥ śikhaṇḍī vā yājñaseno yo
vā sa āsa sa sa āsa sa hovāca śarīrāṇi vā etayedhyā dīkṣante
yā vā imāḥ puruṣe devatā yasyaitā dīkṣante sa dīkṣita iti ha smāha
sa yatrādhvaryuraudgrahaṇāni juhoti tadupa yajamānaḥ pañcāhutīrjuhuyānmano me manasā dīkṣatāṃ svāheti prathamāṃ vāṅme vācā dīkṣatāṃ svāheti dvitīyāṃ prāṇo me prāṇena dīkṣatāṃ svāheti tṛtīyāṃ madhye prāṇamāha madhye hyayaṃ prāṇaścakṣurme cakṣuṣā dīkṣatāṃ svāheti caturthīṃ śrotraṃ
me śrotreṇa dīkṣatāṃ svāheti pañcamīṃ tadu ha smāha kauṣītakirna hotavyā atiriktā āhutayaḥ syuryaḍbhūyerannadhvaryumeva juhvatamanvārabhya pratīkairanumantrayeta mano me manasā dīkṣatāmiti prathamāṃ vāṅme vācā
dīkṣatāmiti dvitīyāṃ prāṇo me prāṇena dīkṣatāmiti tṛtīyāṃ madhye
prāṇamāha madhye hyayaṃ prāṇaścakṣurme cakṣuṣā dīkṣatāmiti caturthīṃ śrotraṃ
me śrotreṇa dīkṣatāmiti pañcamīṃ dīkṣayatyu haivautā yāḥ puruṣe devatā
no atiriktā āhutayo hūyanta ityatha khalu śraddhaiva sakṛdiṣṭasyākṣitiḥ
sa yaḥ śraddadhāno yajate tasyeṣṭaṃ na kṣīyata āpo 'kṣitiryā imā eṣu
lokeṣu yāścemā adhyātmaṃ sa² yo mayyakṣitiriti vidvāṃnyajate tasyeṣṭaṃ
na kṣīyata etāmu haiva tatkeśī dārbhyo hiraṇmayāya śakunāya sakṛdiṣṭasyākṣitiṃ provācāparāhne dīkṣate 'parāhne ha vā eṣa sarvāṇi bhūtāni
saṃpṛṅkte 'pi ha vā enaṃ raśanā¹ atiyanti tasmāllohitāyannivāstametyetamevātmānaṃ dīkṣamāṇo 'bhidīkṣate ya eṣa tapati tasmādaparāhṇe
dīkṣate sarveṣāmeva kāmānāmāptyai

7.5

prāyaṇīyena vai devāḥ prāṇamāpnuvannudayanīyenodānaṃ tatho evaitadyajamānaḥ prāyaṇīyenaiva prāṇamāpnotyudayanīyenodānaṃ tau vā etau
prāṇodānāviva yatprāyaṇīyodayanīye tasmādya eva prāyaṇīyasyartvijasta
udayanīyasya syuḥ samānau hīmau prāṇodānau

7.6

prāyaṇīyena ha vai devāḥ svargaṃ lokamabhiprayāya diśo na prajajñustānagniruvāca mahyamekāmājyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasmā ajuhavuḥ sa prācīṃ diśaṃ prājānāttasmātprāñcamagniṃ praṇayanti
prāgyajñastāyate prāñca u evāsminnāsīnā juhvatyeṣā hi tasya dikprajñātāthābravītsomo mahyamekāmājyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasmā ajuhavuḥ sa dakṣiṇāṃ diśaṃ prājānāttasmātsomaṃ krītaṃ
dakṣiṇā parivahanti dakṣiṇā tiṣṭhannabhiṣuṇoti dakṣiṇā tiṣṭhanparidadhāti
dakṣiṇo evainamāsīnā 'abhiṣuṇvantyeṣā hi tasya dikprajñātāthābravītsavitā mahyamekāmājyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasmā
ajuhavuḥ sa pratīcīṃ diśaṃ prājānāttadasau vai savitā yo 'sau tapati
tasmādenaṃ pratyañcamevāharaharyantaṃ paśyanti na prāñcameṣā hi tasya dikprajñātāthābravītpathyā svastirmahyamekāmājyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasyā ajuhavuḥ sodīcīṃ diśaṃ prājānādvāgvai pathyā svastistasmādudīcyāṃ diśi prajñātatarā vāgudyata udañca u eva yanti
vācaṃ śikṣituṃ yo vā tata āgacchati tasya vā śuśrūṣanta iti ha
smāhaiṣā hi vāco dikprajñātāthābravīdaditirmahyamekāmannasyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasyā ajuhavuḥ sordhvāṃ diśaṃ prājānādiyaṃ vā aditiratasmādasyāmūrdhvā oṣadhaya ūrdhvā vanaspataya ūrdhvā
manuṣyā uttiṣṭhantyūrdhvo 'gnirdīpyate yadasyāṃ kiṃcordhvameva tadāyattameṣā
hi tasyai dikprajñātā

First 68 of 312 passages. Read on