Pramāṇa · Search · About · API

Rigvedabrahmana 26

Ṛgvedabrāhmaṇa 26

Language
Sanskrit

26.1

iti caturviṃśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
āpastapo 'tapyanta tāstapastaptvā garbhamadadhata tata eṣa ādityo
'jāyata ṣaṣṭhe māsi tasmātsattriṇaḥ ṣaṣṭhe māsi divākīrtyamupayanti sa
ṣaṇmāsānudaṅṅeti ṣaḍāvṛttāṃstasmātsattriṇaḥ ṣaḍevordhvāṃnmāso yanti ṣaḍāvṛttānantareṇa ha vā etamaśanāyā ca punarmṛtyuścāpāśanāyāṃ ca punarmṛtyuṃ ca jayanti ye vaiṣuvatamaharupayanti tasyaitāni cchandorūpāṇi sūryavadvānumajjyotiṣmadvṛkvadvaducitavadvaryatavaditi samudrādūrmirmadhumām̐ udāradityājyaṃ samudrāddhyeṣo 'hya udatīndra ekaṃ sūrya ekaṃ jajāneti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ tāḥ śaṃstā ekaviṃśatiranuṣṭubhaḥ saṃpadyanta ekaviṃśo
vā eṣa ya eṣa tapati tadenaṃ svena rūpeṇa samardhayati traiṣṭubhaḥ praugo viṣuvānvā eṣo 'hnāṃ viṣuvāñchandasāṃ triṣṭuptenaṃ svena cchandasā
samardhayati

26.2

kuvidaṅga namasā ye vṛdhāsa iti vāyavyamavāsayannuṣasaṃ sūryeṇeti
sūryavattadetasyāhno rūpamata evottaraṃ tṛcamaindravāyavaṃ yāvattarastanvo yāvadoja iti yāvattarañcakṣasā dīdhyānā ityetena rūpeṇoddhāṃ caturvaruṇa supratīkamiti maitrāvaruṇaṃ devayoreti sūryastanvāniti sūryavattadetasyāhno
rūpamā gomatā nāsatyā rathenetyāśvinaṃ tasyordhvabhānuṃ savitā devo
aśrediti bhānumatī tṛtīyā tadetasyāhno rūpamā no deva śavasā
yāhi śuṣminnityaindraṃ tanūṣu śūrāḥ sūryasya sātāviti sūryavattadetasyāhno
rūpaṃ pra brahmaitu sadanādṛttasyeti vaiśvadevaṃ vi raśmibhiḥ sasṛje sūryo gā
iti sūryavattadetasyāhno rūpamuta syā naḥ sarasvatī juṣāṇeti sārasvataṃ
dvārāvṛtasya subhage vyāvannityetena rūpaiṣa vā u sūryavāṃstraiṣṭubhastṛcaklṛpto vāsiṣṭhaḥ praugaḥ prajāpatirvai vasiṣṭhaḥ¹ prajāpatāveva tatsarvānkāmānudhruvanti

26.3

tadājrnaṃ traiṣṭubhaṃ prātaḥsavanaṃ syānmohayati klṛptacchandaso yajñamukhamaikāhikameva syājjyotirvā ekāho jyotireṣa ya eṣa tapati jyotiṣaiva tajjyotiḥ samardhayanti tasya pra vo devāyānagnaye tvaṃ hi kṣaitavadyaśa
ityete ubhe tadājyaṃ tāḥ saṃśastā ekaviṃśatiranuṣṭubho bhavanti² tāsāmuktaṃ
brāhmaṇaṃ mādhucchandasaḥ praugastasyoktaṃ brāhmaṇamā tvā rathaṃ yathotaya iti
marutvatīyasya pratipadidaṃ vaso sutamandha ityanucara eṣa eva nitya
ekāhātānastasyoktaṃ brāhmaṇaṃ kayā śubhā savayasaḥ sanīḍā iti marutvatīyaṃ śubhā bhā ityetena rūpeṇa tvaṃ sumedhaṃ mahayā svarṇvidamiti jāgatamadhārayo divyā sūrya dṛśa iti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ janiṣṭhā
ugraḥ sahase turāyetyetasmiṃstraiṣṭubhe nividaṃ dadhātyapa dhvāntamūrṇahi pūrdhi
caturityetena rūpeṇa tā vā ubhayyastriṣṭubjagatyaḥ śasyante triṣṭubjagatyorha
vā eṣa āhita ādityaḥ pratiṣṭhitastapati tadenaṃ pratyakṣamāpnuvanti

26.4

bṛhadetasyāhnaḥ pṛṣṭhaṃ syāditi haika āhurbārhato vā eṣa ya eṣa
tapati bṛhadetattapatīti vadanto 'tho apṛṣṭhaṃ vā etadyanmahādivākīrtyamathaite eva pratyakṣe pṛṣṭhe yadbṛhadrathaṃtare tasmādbṛhadevaitasyāhnaḥ pṛṣṭhaṃ syāditi
yadyu sūryavati pragāthe bṛhatkuryuḥ sūryavataśca pragāthānaitasyāhno rūpeṇendraḥ kila śrutyā asya vedetyukthamukhīyā sa hi jiṣṇuḥ pathikṛtsūryāyeti
sūryavatī tadetasyāhno rūpaṃ mahādivākīrtyamevaitasyāhnaḥ pṛṣṭhaṃ syāditi
sā sthitiretadvai pratyakṣaṃ sāma yanmahādivākīrtyaṃ tadenaṃ svena sāmnā
samardhayanti¹ tadvaike triṣṭupsu kurvanti traiṣṭubho vā eṣa ya eṣa tapati
tadenaṃ svena cchandasā samardhayanti¹ bṛhatīṣu syāditi haika āhurbārhato
vā eṣa ya eṣa tapati tadenaṃ svena cchandasā samardhayanti¹ jagatīṣu
syāditi tveva sthitaṃ jāgato vā eṣa ya eṣa tapati tadenaṃ svena
cchandasā samardhayati

26.5

vibhrāḍ bṛhatpibatu somyaṃ madhviti stotriyastṛco vibhrabhrāḍ bhrājo
mahi sūryo dṛśa iti vivānbhrājiṣmānsūryavāṃstadetasyāhno rūpaṃ vi
sūryo madhye amucadrathaṃ diva ityanurūpo vivāntsūryavāñjāgata u vai
samānaṃ chando viśvāhā tvā sumanasaḥ sucakṣasa iti tveva sthitaḥ sauryaḥ
sūryasya jyogjīvāḥ pratipaśyema sūryetyetena rūpeṇa baṇmahām̐ asi sūryeti
sūryavāntsāmapragāthastadetasyāhno rūpamatha bṛhadrathaṃtarayoryonī śaṃsatīndraḥ kila śrutyā asya vedetyukthamukhīyā sa hi jiṣṇuḥ pathikṛtsūryāyeti
sūryavatī tadetasyāhno rūpaṃ śaṃ no bhava cakṣasā śaṃ no ahneti tveva
sthitā saurī sūryasya tatsūrya draviṇaṃ dhehi citramityetena rūpeṇa ya
eka idavyaścarṣaṇīnāmiti traiṣṭubhaṃ divyāni dīpayo 'ntarikṣetyetena rūpeṇaivaṃ nu yadi mahādivākīrtyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati yadyu vai bṛhatsvayonau kuryurbṛhta ātānaṃ śastvā rathaṃtarasya yoniṃ śaṃsatīndraḥ kila śrutyā asya
vedetyukthamukhīyā sa hi jiṣṇuḥ pathikṛtsūryāyeti sūryavatī tadetasyāhno rūpam

26.6

dyaurna ya indrābhi bhūmārtha iti traiṣṭubhamindraḥ kutsāya sūryasya sātāviti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ na cetsvayonau āyanta iva sūryamiti
sūryavāntstotriyastadetasyāhno rūpaṃ yaddyāva indra te śatamityanurūpaḥ sahasraṃ
sūryā iti sūryavāṃstadetasyāhno rūpaṃ yaḥ satrāhā vicarṣadhiriti sāmapragāthastanūṣvapsu sūrya iti sūryavāṃstadetasyāhno rūpamatha bṛhadrathaṃtarayoryoniṃ¹ śaṃsatīndraḥ kila śrutyā asya vedetyukthamukhīyā tasyā uktaṃ
brāhmaṇaṃ ya eka iddhavyaścarṣaṇīnāmiti traiṣṭubhaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇamevaṃ nu
yadi bṛhatsvayonau vā svayonau vā kuryustubhayasāmānaṃ cetkuryuḥ samānamokthamukhīyāyā uddharedvṛhadrathaṃtarayoryonī tam ṣṭuhi yo abhibhūtyojā iti traiṣṭubhaṃ gīrbhirvṛdhaṃ vṛṣabhaṃ carṣaṇīnāmityetena rūpeṇa samānamuttaramabhi tyaṃ meṣaṃ puruhūtagṛbhyiyamiti jāgatamāditsūryaṃ divārohayo dṛśa iti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ tā vā ubhayyastriṣṭubjagatyaḥ
śasyante triṣṭubjagatyorha vā eṣa āhita ādityaḥ pratiṣṭhitastapati tadenaṃ
pratyacaṃ spṛśanti

26.7

pra te mahe vidathe śaṃsiṣaṃ harī iti tasya nava śastvāhvaya nividaṃ dadhātyāviṣkṛdhi haraye sūryāyeti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ sarvahareṇtasro 'bhyudaityā satyo yātu maghavām̐ ṛjīṣītyekaviṃśatirmahi jyotī rurucuryada vastorityetena rūpeṇa tāḥ pañcaviṃśatirviśyajite dhanajite
svarjita iti ṣaḍ jagatya indrāya somaṃ yajatāya haryatamityetena rūpeṇa
tā ekatriṃśattāsu jagatīṣu dūrārohaṇaṃ rohati jāgato vā eṣa ya eṣa
tapati yajamānā dūrohaṇa etameva tadyajamānā rohanti pacchaḥ prathamaṃ
rohati tadimaṃ lokamāpnuvantyardharcaśo dvitīyaṃ tadantarikṣalokamāpnuvanti
tripacchastṛtīyaṃ tadamuṃ lokamāpnuvanti kevalīṃ sa āveśastripaccho 'rdharcaśaḥ pacchastadasmim̐lloke pratitiṣṭhati pratiṣṭhāyāmapracyutyāṃ saiṣā dūrohaṇīyā śaṃstā sapta saṃpadyante tā aṣṭatriṃśadeṣa pra pūrvīrava tasya camriṣa
iti jāgataṃ ṣaḍṛcamindraṃ siṣaktyūṣasaṃ na sūrya iti sūryavattadetasyāhno
rūpaṃ tāścatuścatvāriṃśatpataṃgamaktamasurasya māyayeti tisrastāṃ dyotamānāṃ
svaryaṃ manīṣāmityetena rūpeṇa tāḥ saptacatvāriṃśadduraṃ no lokamanuneṣi
vidvāniti triḥ śastvā paridhānīyayā svarjjyotirabhayaṃ svastītyetena
rūpeṇa tāḥ pañcāśatpūrvā ekapañcāśattā ekaśatamṛco bhavanti śatāyurve
puruṣaḥ śataparvā śatavīryaḥ śatendriya upa caikaśatatamī sa yajamānalokastadattaiva yajamānāntaṃskurvanti tadattaiva yajamānāntaṃskṛtyādau mahāvratīyenāhnā prajanayatīti paiṅgī saṃpat

26.8

atha kauṣītakī samānamokyamukhīyāyā ṛtūrjanitrīyamuddhṛtya
bṛhadrathaṃtare tasyaivaikādaśa svayonau navānyatra tadrūpā minantadṛpā eka
īyata ityetena rūpeṇendra yāhi haribhiriti pañcadaśa sarūpairā su no
gahītayetena rūpeṇa barorekādaśa śastvā sarvaharervā nividaṃ madhya ekaśatasyaikapañcāśataṃ śastvā dve barorabhyudaiti sarvaharervā satyo yātu maghavām̐ ṛjīṣītyekaviṃśatistāstrayoviṃśatirviśvajita iti ṣaṭ tā ekayānatriṃśaddūrohaṇīyāḥ sapta tāḥ ṣaṭtriṃśadabhūreko rayipate rayīṇāmiti
traiṣṭubhaṃ pañcarcaṃ daśa praplave adha sūryasyeti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ tā
ekacatvāriṃśattyamū ṣu vājinaṃ devajūtamiti tisraḥ sūrya iva jyotiṣāpastatānetyetena rūpeṇa tāścatuścatvāriṃśatpataṃgastisrastāḥ saptacatvāriṃśadduraṃ no lokamanuneṣi vidvāniti triḥ śastvā paridhānīyayā tāḥ pañcāśatpūrvā ekapañcāśattā ekaśatamṛco bhavanti tāsāmuktaṃ
brāhmaṇam

26.9

tatsaviturvṛṇīmahe 'dyā no deva savitariti nityaiva vaiśvadevasya
pratipaccānucaraśca tayoruktaṃ brāhmaṇaṃ yuñjate mana uta yuñjate dhiya iti
sāvitramuta sūryasya raśmibhiḥ samucyasīti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ te
hi dyāvāpṛthivī viśvaśaṃbhuveti dyāvāpṛthivīyaṃ devo devī dharmaṇā
sūryaḥ śuciriti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ kimu śreṣṭhaḥ kiṃ yaviṣṭho na
ājagannityārbhavaṃ yadāvākhyaccamasāñcaturaḥ kṛtānityavākhyadityetena rūpeṇa
devānhuve bṛhacchravasaḥ svastaya iti vaiśvadevaṃ ye sūryasya jyotiṣo bhāgamānaśuriti sūryavajjyotiṣmattadetasyāhno rūpaṃ vaiśvānarāya dhiṣaṇāmṛtāvūdha iti vaiśvānarīyaṃ rurucānaṃ bhānunā jyotiṣā mahāmiti
rucitavadbhānumajjyotiṣmattadetasyāhno rūpaṃ pra yajyavo maruto bhrājadṛṣṭaya
iti mārutaṃ virokiṇaḥ sūryasyeva raśmaya iti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ
vediṣade priyadhāmāya sudyuta iti jātavedasīyaṃ jyotī rathaṃ śukravarṇaṃ
tamohanamityetena rūpeṇetyāgnimārutasūktānītyetasyāhnaḥ sūktāni tadagniṣṭomaḥ saṃtiṣṭhate jyotirvā agniṣṭomo jyotireṣa ya eṣa tapati jyotiṣaiva tajjyotiḥ samardhayanti¹ te 'mṛtatvamāpnuvanti ye vaiṣuvatamaharupayanti

26.10

purādityasyāstamayādetadahaḥ saṃsthāpayiṣeyuḥ saprātaranuvākametadahardivākīrtyaṃ bhavati saprātaranuvākena sapatnīsaṃyājenaitenāhnā purādityasyāstamayātsamīpseyuragniṃ manye pitaramagnimāpimityetayā tadaharhotā
prātaranuvākaṃ pratipadyata āpimityāporevatyai rūpeṇa divi śuklaṃ yajataṃ
sūryasyeti sūryavatī tadetasyāhno rūpaṃ tadu ha smāha kauṣītakiḥ prajāpatirvai prātaranuvāko na tamasa eva tadyathāyathameva tamupākuryāt² tattasya
samṛddhaṃ tathā yathāyathamupāṃśvantaryāmau hūyete tadu tayoḥ samṛddhamiti vāsiṣṭhamāprīsūktaṃ saṃ raśmibhistatanaḥ sūryasyeti sūryavattadetasyāhno rūpaṃ
śukla etasyāhnaḥ piṅgākṣo hotā syāditi haika āūramuṃ vā etenāhrepsanti yo 'sau tapati tadyathā śreyāṃsamāharannupaiyādevaṃ tadyathopapādamiti tveva sthitaṃ śastreṇaivaitasyāhno rūpamupepset¹ sauryaḥ paśurupālambhyaḥ
savanīyaśca sa upāṃśu bhavati sa yastaṃ nirbrūyādyastaṃ tatra brūyādduścarmā
kilāsīti taddraviṣyatīti² tathā ha syātte vā ete catvāra eva paśava
upāṃśu bhavanti sauryaḥ sāvitraḥ prājāpatyo vāgdaivatya ityathānye niruktā atha trīntsvarasāmna āvṛttānupayanti teṣāmuktaṃ brāhmaṇam

26.11

trayodaśaṃ vā etaṃ³ māsamāpnuvanti yadidañcajitamupayantyetāvānvai saṃvatsaro yadeṣa trayodaśo māsastadatraiva sarvaḥ saṃvatsara āpto bhavati
tamāhurekāhaḥ ṣaḍaha iti yadyanvahaṃ ṣaḍahe kriyata ekāhi tadviśvajiti
kriyate tadvā idaṃ bahraviśvadrūpaṃ viśvajiti kriyate yaḥ sarvāṇi pṛṣṭhāni
sarve stomā uccāvacāḥ samavadhīyante vairājamevāsya pratyakṣaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati
mādhyaṃdine pavamāne rathaṃtaraṃ bṛhattṛtīyapavamāne kriyate śākkaraṃ maitrāvaruṇasya vairūpaṃ brāhmaṇācchaṃsino raivatamacchāvākasya ta etaṃ trayodaśamadhicaraṃ māsamāpnuvantyetaddhi trayodaśaṃ pṛṣṭhānyupayanti tasyāgniṃ naro
dīdhitibhirarakhyoriti vairājamājyaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ mādhucchandasaḥ
praugastasyoktaṃ brāhmaṇamā tvā rathaṃ yathotaya iti marutvatīyasya pratipadidaṃ vaso sutamandha ityanucara eṣa eva nitya ekāhātānastasyoktaṃ
brāhmaṇaṃ kayā śubhā savayasaḥ sanīḍā iti marutvatīyaṃ kadvatkayāśubhīyaṃ
ko vai prajāpatirviśvajiyyāvevāmū vairājasya stotriyānurūpau tau stotriyānurūpau tayostathaiva nyūhnayati yathādaśyaturthe 'hanrahi vairājaṃ tatsthānamanyūhnanāyaiṣā dhāthyaiṣo 'ṣṭendraḥ pragātho 'tha bṛhadrathaṃtarayoryoniṃ śaṃsati
tadidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhamiti niṣkevalyaṃ yajño vai bhuvaneṣu jyeṣṭho yajña
u vai prajāpatirviśvajidatha yadi ṣaṣṭhasyāhnastṛtīyasavanaṃ tattṛtīyasavanaṃ
prājāpatyaṃ vai ṣaṣṭhamahaḥ prajāpatirviśvajidaikāhikī pratipadekāho vai viśvajitpratiṣṭhā vā ekāhaḥ pratiṣṭhityai evābhivā‌nanucarastasyoktaṃ brāhmaṇam

26.12

tadāhuratha kasmādviśvajiti sarvapṛṣṭha ekāhe tṛtīyasavane śilpāni
śasyante kasmādagniṣṭome mādhyaṃdina iti ye vā ime 'vāñcaḥ prāṇāstāni śilpāni puruṣo vai yajñastasya ya ūrdhvā prāṇāstatprātaḥsavanamātmā madhyaṃdino ye 'vāñcastattṛtīyasavanaṃ tāni śilpāni tasmāttṛtīyasavane śilpāni kriyanta etaddhyeṣāmāyatanamatha kasmādagniṣṭome sāttrike sāṃvatsarike viśvajiti mādhyaṃdine śilpāni śasyanta ātmā vai
pṛṣṭhāni prāṇāḥ śilpāni na vā antareṇātmānaṃ prāṇāḥ khyāyante na
prāṇānantareṇātmā no etannānā tasmādagniṣṭoma evāpi viśvajiti
mādhyaṃdine śilpāni śasyante netprāṇaibhya ātmānamapādadhānītyatho prajāpatirvai viśvajitsarvaṃ vai prajāpatirviśvajittasmātsarvāṇi pṛṣṭhāni kriyante
sarvāṇi śilpāni sarvaṃ vai prajāpatirviśvajittatsarveṇa sarvamāpnoti ya
evaṃ veda

26.13

tatrāgnimārute raudrīṃ śastvā hotaivaiyāmarutaṃ paḍṅktiśaṃsaṃ śaṃsati
pāṅkto vai yajño yajñasyaivāptyai nedacchāvākasya śilpaṃmantariyāmitya¹tho
rudro vai jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca devānāmaṛticchandāśchandasāṃ viśvajidekāhānāṃ
tadenaṃ svena cchandasā samardhayati tisṛṣvasya nyaṅkhayennyūṅkhayituṃ cedriyeta²
sarvāsveva nyūṅkhayedannaṃ vai nyūṅkho 'nnaṃ prāṇaḥ prāṇāḥ śilpāni prāṇeṣveva
tatprāṇaṃ dadhātyatho viśvajitā vai prajāpatiḥ sarvāḥ prajā asṛjayatsarvamudajayattasmādviśvajidetadvā eṣa jāyate viśvajitā yo yajate tasmānnūhvayati nyūṅkhamānaka iva vai prathamaṃ cicariṣaṃścarati tadenamamṛtācchandaso
'mṛtatvāya prajanayati te 'mṛtatvamāpnuvanti ye viśvajitamupayanti

26.14

sa sarvastomaḥ sarvapṛṣṭho 'gniṣṭomaḥ saṃtiṣṭhate yaḥ sāttvikaḥ sāṃvatsariko viśvajitpratiṣṭhā vā agniṣṭomaḥ pratiṣṭhityai evaikāha u cedviśvajidrātrisattrasya vā viṣuvānatirātra eva syātsa kṛtsno viśvajidyo
'tirātro 'rdhaṃ vai viśvajito 'hnā kriyate 'rdhaṃ rātryā sarvaparājidu
haiva sa yo 'nyatra sarvavedasādvā sattrādvā kriyate sarvajyānirhaiva sā
yo 'nyatra viśvajitaḥ sarvaṃ dadāti viśvajiccetsarvameva sarvam cedviśvajideva yo ha vai na sarvaṃ dadāti sarvaṃ dadānīti bruvangartapatyameva
taddhīyate pra vā mīyata iti ha smāha sahasraṃ vainamavarundhdha iti ha
smāha kauṣītakiḥ sarvaṃ vai tadyatsahasraṃ sarvaṃ viśvajitsarveṇa sarvamāpnavānīti

26.15

vatsacchavīṃ paridadhīta riricāna iva vā etasyātmā bhavati yaḥ
sarvaṃ dadāti vatsaṃ vai paśavo vāñchanti punarmā paśavo vāñchānityu¹dumbare vasedūrgvā annādyamudumbara ūrjo 'nnādyasyopāptyai naiṣāde vasedetadvā
avarārdhyamannādyaṃ yannaiṣādo 'varārdhyasyānnādyasyopāptyai vaiśye vasedvaiśyo vai
puṣyatīva yadvaiśye 'nnādyaṃ tasyopāptyai kṣatriye vasedetadvai parārdhyamannādyaṃ
yatkṣatriyaḥ parārdhyasyānnādyasyopāptyai brāhmaṇe samānagotre vasedyatsamāne
gotre 'nnādyaṃ tasyopāptyai saṃvatsaraṃ caredadhaḥsaṃveśphālakṛṣṭāṃśca pratigṛhṇannānnaṃ²
yācannidaṃ dattamanvavasānastattenānuvaste dvādaśarātraṃ caritvāthānyasyai bubhūṣātyai syāditi ha smāha kauṣītakirdvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ sā
saṃvatsarasya pratimeti prājāpatyānyaniruktāni hotrāṇāmājyamāni bhavanti
tasya tā naḥ śaktaṃ pārthivasya yuñjanti bradhnamaruṣaṃ tā hi śaśvanta īḍate
tamīḍiśva yo arciṣeti vā stotriyāḥ ṣaṣṭhasyāhnaḥ stotriyānanurupānkurvīranprājāpatyaṃ vai ṣaṣṭhamahaḥ prajāpatirviśvajidatare pañca taduktaṃ¹
paryāptaiḥ paridadhati pratiṣṭhā vai paryāsāḥ pratiṣṭhityai eva pratiṣṭhityai
eva

Linked texts (5)