Rigvedabrahmana 3
Ṛgvedabrāhmaṇa 3
- Language
- Sanskrit
3.1
iti dvitīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
yaddarśapūrṇamāsayorupavasati na ha vā avratasya devā haviraśnanti
tasmādupavasanyuta me devā haviraśnīśuriti pūrvāṃ paurṇamāsīmupavasediti
paiṅgyamuttarāmiti kauṣītakaṃ yāṃ paryastamayamutsrpediti sā sthitiruttarāṃ
paurṇamāsīmupavasedanirjñāya purastādamāvāsyāyāṃ candramasaṃ yadupavasati
tena pūrvāṃ prīṇāti yadyajate tenottarāmuttarāmupavaseduttarāsu ha vai
samudro vijate somamanu daivatametadvai devasatyaṃ yaccandramāstasmāduttarāmupavaset
3.2
atha yatpurastātsāmidhenīnāṃ japati svastyayanameva tatkurute hiṃkṛtya sāmidhenīranvāha vajro vai hiṃkāro vajreṇaiva tadyajamānasya pāpmānaṃ hanti trihiṃkaroti trivṛdvai vajro vajrameva tadabhisaṃpādayetyetena
vai devāstrivṛtā vajreṇaibhyo lokebhyo 'surānanudanta tatho evaitadyajamāna
etenaiva trivṛtā vajreṇaibhyo lokebhyo dviṣato bhrātṛvyānudata ekādaśa
sāmidhenīranvāhaikādaśākṣarā vai triṣṭuptraiṣṭubha indrastadubhāvindrāgnī āpnoti triḥ prathamayā triruttamayā pañcadaśa saṃpadyante pañcadaśa vai pūrvapakṣāparapakṣayorahāni tatsāmidhenībhiḥ pūrvapakṣāparapakṣāvāpnotyatho vajro
vai sāmidhenyaḥ pañcadaśo vai vajro vajreṇaiva tadyajamānasya pāpmānaṃ hanti
yadveva triḥ prathamāṃ triruttamāṃ yajñasyaiva tadbarsau¹ nahyati kṣeme 'visraṃsāya tāsāṃ vai trīṇi ṣaṣṭiśatānyakṣarāṇāṃ bhavanti trīṇi vai ṣaṣṭiśatāni saṃvatsarasyāhvāṃ tatsāmidhenībhiḥ saṃvatsarasyāhānyāpnoti tā
vai gāyatryo bhavanti gāyatro vā agnirmāyatracchandāḥ svenaiva tacchandasāgniṃ stautyabhirūpā bhavanti yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhyā
uttamāyai tṛtīye vacane praṇavena nigadamupasaṃdadhātyagne mahām̐ asi brāhmaṇa bhāratetyagnirvai bharataḥ sa vai devebhyo havyaṃ bharatyatha yadyajamānasyārṣeyamāha na ha vā anārṣeyasya devā haviraśnanti tasmādasyārṣeyamāhāthaitaṃ pañcadaśapadaṃ nigadamupasaṃdadhātyeṣa ha vai sāmidhenīnāṃ nivitsaptātpañcadaśapado bhavati pañcadaśa hi sāmidhenyaḥ sa vā acchandaskṛto
bhavati dvayaṃ vā idaṃ sarvaṃ chandaskṛtaṃ cācchandaskṛtaṃ ca tena sarveṇāgniṃ
stavānīti tasya sapta padāni samasyāvasyetsapta vai chandāṃsi sarveṣāmeva
cchandasāmāptyā atha catvāryatha catvāri catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva
sarvasyāptyai
3.3
atha yadvāvayāhaṃ devatā āvāhayati nānā hyāmyo havīṃṣi gṛhītāni bhavantyatha yadagnimagnināvāhayatyeṣā ha vā agneryajñiyā tanūryāsya
havyavāṭ sā vā asau yadado 'muṣyādityasyopariṣṭādbhava'bhāti jyotiriva tasmātpuruṣaṃ puruṣaṃ pratyādityastadyadāhāgnimagna āvaheti tāmāvahetyeva tadāhātha yaddevām̐ ājyapām̐ āvāhayati prayājānuyājāṃstadāvāhayatyatha yadagniṃ hotrāyāvāhayati sviṣṭakṛtaṃ tadāvāhayatyatha yatsvaṃ
mahimānamāvāhayati vāyuṃ tadāvāhayati vāyurvā agneḥ svo mahimā
tena hi saṃpāya mahimānaṃ gacchati yadvaiva vācānvāha vācā yajati
teno haivāsya svo mahimeṣṭo bhavatyā ca vaha jātavedaḥ suyajā ca yajetyāvaha ca jātavedo devāntsuyajā ca devatā yajetyevainaṃ tadāhātha
yatpurastātsāmidhenīnāṃ japati vajro vai sāmidhenyastamevaitacchamayati
purastāccopariṣṭāccātha yatsrugādāpanena sucāvādāpayati devarathameva
tadyunakti devebhyo haviḥ pradāsyanta etena devarathena svasti svargaṃ lokaṃ
samaśnute
3.4
prayājānyajatyṛtavo vai prayājā ṛtūneva tatprīṇāti te vai pañca
bhavanti tairryatkiṃca pañcavidhamadhidaivatamadhyātmaṃ tatsarvamāpnoti samidho
yajati vasantameva vasante vā idaṃ sarvaṃ samidhyate tanūnapātaṃ yajati
grīṣmameva grīṣmo hi tanvaṃ tapatīḍo yajati varṣā eva varṣābhirhīḍitamannādyamuttiṣṭhati barhiryajati śaradameva śaradi hi barhiṣṭhā oṣadhayo
bhavanti svāhākṛtimannaṃ yajati hemantameva hemante vā idaṃ sarvaṃ svāhākṛtaṃ tadāṅkaya̍tpañca prayājāḥ ṣaḍṛtavaḥ kkaitaṃ ṣaṣṭhamamṛtuṃ yajatīti yadeva
caturthe prayāje samānayati tadenamitareṣvanuvibhajatyatha yaduttame prayāje
devatāḥ samāvapati prayājabhāja evaināṃstatkaroti tadyathāgniḥ sarveṣu haviḥṣu bhāgī bhavatyevaṃ tadagnerbhāge devatā bhāginīḥ karoti nātrāgniṃ
hotrādityāha paśavo vai prayājā rudraḥ sviṣṭakṛnnedrudreṇa yajamānasya
paśūnsajānīti¹ svāhā devā ājyapā juṣāṇā agna ājyasya vyantviti
haika āhurna tathā kuryādardhaṃ ha vai yajñasyājyamardhaṃ haviḥ sa yaddhānyataradbrūyādardhaṃ ha vai yajñasya samiṣṭaṃ syādardhamasamiṣṭaṃ tasmātsvāhā devā
ājyapā juṣāṇā agna ājyasya haviṣo vyantvityeva brūyāt
3.5
atha yatpaurṇamāsyāṃ vārtraghnāvājyabhāgau bhavataḥ paurṇamāsena vā
indro vṛtramahannatha yadamāvāsyāyāṃ vṛdhanvantau kṣayaṃ vā atra candro
gacchati tamevaitadāpyāyayati taṃ vardhayati tau vai juṣāṇayājyau bhavataḥ
samāna²haviṣau hi prayājairbhavato 'tho brahma vai juṣāṇo brahmauva taddevebhyo haviḥ prayacchati tau vai trivṛtau bhavato yeyajāmaho nigado
vaṣaṭkāraścaturvā ājyabhāgau trivṛdvai cakṣuḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitamiti tau
na paśau na some karoti paśunā vai cakṣuṣmānadhvaro neccaturakṣaṃ bībhatsamadhvaraṃ karavāṇītyatha yadāvatyo hūtavatyaḥ puronuvākyā bhavanti pravatyaḥ
prattavatyo yājyā klṛptaiva taddevebhyo haviḥ prayacchati tā vai gāyatrītriṣṭubho bhavanti brahma vai gāyatrī kṣatraṃ triṣṭubbrahmakṣatrābhyāmeva taddevebhyo
haviḥ prayacchatyatho etāvānvai chandaso vikāraḥ sarveṇaiva tacchandaso
vikāreṇa devebhyo haviḥ prayacchatyṛgante vaṣaṭkaroti tathā hāsya sarvā
yājyā rūpavatyo bhavanti ṣaḍiti vaṣaṭkaroti ṣaḍvā ṛtava ṛtūneva
tatprīṇāti bārhatarathantaraṃ vaṣaṭkuryātpurastāddīrghamupariṣṭāddhrasvaṃ yaddhrasvaṃ
tadrathantaraṃ yaddīrghaṃ tadbṛhadatho iyaṃ vai rathantaramasau bṛhadanayoreva tatpratitiṣṭhatyatho etāvānvai vāco vikāraḥ sarveṇaiva tadvāco vikāreṇa
devebhyo haviḥ prayacchati bhūrbhuva iti purastādyeyajāmahasya japatyojaḥ
sahaḥ saha ojaḥ svarityupariṣṭādvaṣaṭkārasya vajro vai vaṣaṭkārastamevaitacchamayati purastāccopariṣṭāccātho ete eva vaṣaṭkārasya priyatame tanū yadaujaśca sahaśca tābhyāmevainaṃ tacchamayati
3.6
atha yadagniṃ prathamaṃ devatānāṃ yajatyagnirvai devānāṃ mukhaṃ mukhata
eva taddevānprīṇātyatha yatpaurṇamāsyāmagnīṣomau yajatyagnīṣomau vā
antarvṛtra āstāṃ tāvindro nāśaknodabhi vajraṃ prahartuṃ tābhyāmetaṃ bhāgamakalpayatpaurṇamāsaṃ tau vā upāṃśu niruktau bhavato 'jāmitāyai yadupāṃśu
yajati tena somaṃ prīṇāti yanniruktaṃ tenāgnimatha yadamāvāsyāyāmindrāgnī yajati pratiṣṭhe vā indrāgnī pratiṣṭhātyā evātha yatsaṃnayannamāvāsyāyāmindraṃ yajatyetajjyotirvā amāvāsyā na hyatra candro dṛśyate 'tha
yadasaṃnayanpuroḍāśāvantareṇopāṃśvājyasya yajatyajāmitāyā atha yatsaṃnayantsāṃnāyyāntereṇopāṃśvājyasya yajati tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yadagniṃ
sviṣṭakṛtamantato yajatyeṣa ha vai devebhyo haviḥ prayacchati yo vā annaṃ
vibhajatyantataḥ sa bhajate 'tho rudro vai sviṣṭakṛdanta¹bhāgyāvā eṣa
tasmādenamantato yajati tasya sa²cchandasau yājyānuvākye nigado
vyaiti tenājāmi bhavati vaṣaṭkṛtyāpa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ
śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate
3.7
atha yatpradeśinyāmiḍāyāḥ pūrvamañjanamadharauṣṭhe nilimpatyuttaramuttarauṣṭhe 'yaṃ vai loko 'dharauṣṭho 'sau loka uttarauṣṭho 'tha yadoṣṭhāvantareṇa tadidamantarikṣaṃ tadyatprāśnātīmāneva tallokānanusaṃtanvanprīṇātyatha
yadiḍāmupahvayate sarveṣveva tadbhūteṣūpahavamicchate 'tho annaṃ vā iḍānnameva
tadātmandhatte 'tho paśavo vā iḍā paśūnāmevāptyai tasyāṃ caturavāniti catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyāptyā atha yadiḍāmupahvayāvaghrāti paśavo vā iḍā paśūneva tadātmandhatte 'tha yadadhvaryurbarhiṣadaṃ puroḍāśaṃ karoti pitṝneva tatprīṇātyatha yajjapenottareḍāṃ prāśnāti brahma vai japo brahmaṇaivaināṃ tacchamayatyatha yatpavitravati mārjayante
śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadanvāhāryamāharantyetaddakṣiṇau vai darśapūrṇamāsau tasmādanvāhāryamāharantyatha
yatsamidhamanumantrayata idhmasya vā eṣaikātiśiṣṭā bhavati tasmādenāmanustauti
3.8
atha yattrīnanuyājānyajati trayo vā ime lokā imāneva tallokānāmāpnotyatha yatsarvamuttamamāha pratiṣṭhā vai sviṣṭakṛtpratiṣṭhityā evātha
yatsūktavākamāha pratiṣṭhā vai sūktavākaḥ pratiṣṭhityā evātha yaddyāvāpṛthivyoḥ kīrtayati pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhityā evāgniridaṃ
havirajuṣateti haika āṅgarna tathā kuryādabhyāvartate hāsya devatā punaryajña
iti manvānā punarme haviḥ pradāsyatīti sā yajamānasyāśiṣo nivartayati tasmāddhavirajuṣata havirajuṣatetyeva brūyādatho yā evaitatpurastāddevatā yajati tābhirevaitadantaḥ pratitiṣṭhatyatha yatsūktavāke yajamānasya
nāma gṛhṇātyeṣa ha vai daiva ātmā yajamānasya yamṛtvijaḥ saṃskurvanti
tasmādasya nāma gṛhṇātyatra hi jāyata uccairgṛhṇīyādyadyapyācāryaḥ syāttathā
ha yajamāno 'pracyāvuko bhavatyatha pañcāśiṣo vadatīḍāyāṃ tisrastā
aṣṭāvetābhirvai devāḥ sarvā aṣṭīrāpnuvata tatho evaitadyajamāna etābhireva sarvā aṣṭīraśnute 'tha barhiṣi prāñcamañjaliṃ nidhāya japati nama
upeti na hi namaskāramati devā atha yacchaṃyorvākamāha pratiṣṭhā vai
śaṃyorvākaḥ pratiṣṭhityā evātho śaṃyurha vai bārhaspatyaḥ sarvānyajñāñchamayāṃ
cakāra tasmācchaṃyorvākamāhātha yadapa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ
śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate
3.9
atha yadgārhapatye patnīsaṃyājaiścaranti gārhapatyabhājo vai patnya āhavanīyabhāgyajamānastasmādgārhapatye patnīsaṃyājaiścaranti te vai catvāro bhavantyācaturaṃ vai dvandvaṃ mithunaṃ prajananaṃ prajātyai te vā upāṃśu bhavanti
retaḥsiktirvai patnīsaṃyājā upāṃśu vai retaḥ sicyate 'bhirūpā bhavanti
yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhyā atha somaṃ tvaṣṭāraṃ devānāṃ
patnīragniṃ gṛhapatimiti yajayyetā ha vai devatā mithunānāmīśate tā
atra prīṇāti¹ tā atra prītā mithunāni dadhati somaṃ prathamaṃ yajati
retastatsiñcati tvaṣṭāraṃ dvitīyaṃ tvaṣṭā vai retaḥ siktaṃ vikaroti tataḥ
patnyaḥ patnīsaṃyājā hyete 'tha yadagniṃ gṛhapatimantato yajatyetattviṣṭakṛto
vai patnyastasmādenamantato yajatya²tha yadṛcaṃ japati svastyayanameva tatkurute
'tha yadiḍāmupahvayate yanmārja̍yate yacchaṃyorvākamāha tasyoktaṃ brāhmaṇamatha
yadvedaṃ patnīṃ vācayati vṛṣā vai vedo yoṣā patnī mithunameva tatpatnīṣu
dadhāti tasmātpatnī vedatṛṇānyantaroru kurute 'tha yadvedaṃ stṛṇāti tena
hāsya darśapūrṇamāsau saṃtatau bhavato 'tho etenaivāsyāgnihotraṃ stīrṇabarhirbhavatyatha yadvedātiśeṣamupatiṣṭhata āśiṣameva tadvadate 'tha yadāhavanīyamupatiṣṭhate prītvaiva taddeveṣvantato 'rthaṃ vadate 'tha yadapa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate yajñe kriyate
Linked texts (5)
- Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
- Śāṅkhāyanaśrautasūtra — Śāṅkhāyana, Sanskrit
- Āśvalāyanaśrautasūtra — Āśvalāyana, Sanskrit
- Ṛgvedaśāṅkhāyanīyabrāhmaṇa — Sanskrit
- Śrautakośa — Sanskrit