Rigvedabrahmana 5
Ṛgvedabrāhmaṇa 5
- Language
- Sanskrit
5.1
iti caturtho 'dhyāyaḥ samāptaḥ
athātaścāturmāsyānāṃ cāturmāsyāni prayuñjānaḥ phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ prayuṅkte mukhaṃ vā etatsavatsarasya yatphālgunī paurṇamāsī mukhamuttare
phalgū pucchaṃ pūrve tadyathā vṛttasyāntau sametau syātāmevamevaitau saṃvatsarasyāntau sametau tadyatphālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ vaiśvadevena yajate mukhata
eva tatsaṃvatsaraṃ prīṇātyatho bheṣajyayajñā vā ete yaccāturmāsyāni tasmādṛtusaṃdhiṣu prayujyanta ṛtusaṃdhiṣu hi vyādhirjāyate tāni vā aṣṭau
havīṃṣi bhavantyaṣṭau vai catasṛṇāṃ paurṇamāsīnāṃ havīṃṣi bhavanti catasṛṇāṃ
vai paurṇamāsīnāṃ vaiśvadevaṃ samāso 'tha yadagnirmathyate prajātirvai vaiśvadevaṃ
tasmādetaṃ daivaṃ garbhaṃ prajanayatyatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saddantāvājyabhāgau virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā
aṣṭau havīṃṣi vājinaṃ navamaṃ tannavatriyāṃ virājamāpnoti
5.2
atha yadagnīṣomau prathamau devatānāṃ yajati dārśapaurṇamāsike
vā ete devate tasmādenau prathamau yajatyatha yatsaviśāraṃ yajati savitā
prasavānāmīśe savitṛprasūtatāyā atha yatsarasvatīṃ yajati vāgvai sarasvatī vācameva tatprīṇātyatha yatpūṣaṇaṃ yajatyasau vai pūṣā yo 'sau
tapatyetameva tatprīṇātyatha yanmarutaḥ svatavaso yajati ghorā vai marutaḥ
svatavaso bheṣajyameva tatkurute 'tha yadvaiśvadevī payasyaite vai sarve devā
yadindre devāḥ sarveṣāmeva devānāṃ prītyā atha yadyāvāpṛthivīya ekakapālaḥ pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhātyā evātha yatprathamajaṃ gāṃ
dadāti prathamakarma hyetadatha yatpurastāddopariṣṭādvā śaṃyorvākasyānāvāhitānvājino yajati devāścā 1 vai vājinastāneva tatprīṇātyatra devāḥ sādhyāḥ prītā bhavantyatho ṛtavo vai vājina ṛtūneva tatprīṇātyatha yatparastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe vaiśvadeveneṣṭaṃ
bhavati
5.3
vaiśvadevena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tāḥ sṛṣṭā aprasūtā varuṇasya yavāñjakṣustā varuṇo varuṇapāśaiḥ pratyamuñcattāḥ prajāḥ prajāpatiṃ
pitarametyopādhāvannupa taṃ yajñakratuṃ jānīhi yeneṣṭvā varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ saṃpramucyemahīti tata etaṃ prajāpatiryajñakratumapaśyadvaruṇapraghāsāṃstamāharattenāyajata teneṣṭvā varuṇamaprīṇātsa prīto varuṇo varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ prajāḥ prāmuñcatpra ha vā asya prajā varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ saṃpramucyante 2 ya evaṃ vidvānvaruṇapraghāsairyajate 'tha yadagniṃ praṇayanti yamevāmuṃ vaiśvadeve manthanti tameva tatpraṇayantyatha yadagnirmathyate tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saddhantāvājyabhāgau virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā
navānuyājā navaitāni havīṃṣi tannavatriyāṃ virājamāpnoti samānāni
pañca saṃcarāṇi havīṃṣi pauṣṇāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇam
5.4
atha yadaindrāgno dvādaśakapālaḥ pratiṣṭhe vā indrāgnī pratiṣṭhityā
evātho madhyastho vā indrastasmādenaṃ madhyato yajatyatha yadvāruṇī payasyendra u vai varuṇaḥ sa u vai payobhājanastasmādvāruṇī payasyātha yanmārutī payasyāpsu vai marutaḥ śritāstasmādenānpayasā yajatyāpo hi payo
'tho indrasya vai maruta aindraṃ payastasmānmārutī payasyātha yatkāya ekakapālaḥ prajāpatirvai kastameva tatprīṇātyatho sukhasyaivaitannāmadheyaṃ kamiti
sukhameva tadātmandhatte 'tha yanmithunau gāvau dadāti tatprajātyai rūpamatha
yadvājino yajati teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yadapsu varuṇaṃ yajati sva evainaṃ
tadāyatane prīṇātyatha yatpurastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakce¹
varuṇapraghāsairiṣṭaṃ bhavati
5.5
aindro vā eṣa yajñakraturyatsākamedhāstadyathā mahārājaḥ purastātsenānīkāni pratyuhyābhayaṃ panthānamanviyādevamevaitatpurastāddevatā yajati
tadyathādaḥ somasya mahāvratamevamevaitadiṣṭimahāvratamatha yadagnimanīkavantaṃ
prathamaṃ devatānāṃ yajatyagnirvai devānāṃ mukhaṃ mukhata eva taddevānprīṇātyatha
yanmadhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanānyajati madhyandine vai saṃtapati tasmānmadhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanānyajatyatho indrasya vai maruta aindro madhyaṃdinastasmānmadhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanānyajatyatha yatsāyaṃ gṛhamedhīyena caranti puṣṭikarma vā etadyadgṛhamedhīyaḥ sāyaṃ poṣastasmātpoṣavantāvājyabhāgau
yajati yajamānameva tatpoṣayatyatha yatprātaḥ pūrṇadarveṇa caranti pūrvaidyuḥ
karmaṇaiva tatprātaḥ karmopasaṃtanotyatha yanmarutaḥ krīḍino yajatīndrasya vai
marutaḥ krīḍinastasmādenāninyeṇopasaṃhitānyajatyatha yadagniṃ praṇayanti yanvamyate tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ sadantāvājyabhāgau
virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā
aṣṭau havīṃṣi sviṣṭakṛnnavamaṃ tannavatriyāṃ virājamāpnoti samānāni
ṣaṭ saṃcarāṇi havīṃṣyaindrāgnāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yanmahendramantato
yajatyantaṃ vai śreṣṭhī bhajate tasmādenamantato yajatyatha yadvaiśvakarmaṇa ekakapālo 'sau vai viśvakarmā yo 'sau tapatyetameva tatprīṇātyatha yadṛṣabhaṃ
dadātyaindro hi yajñakratuḥ
5.6
atha yadaparāhne pitṛyajñena carantyapapakṣabhājo vai pitarastasmādaparāhne pitṛyajñena caranti tadāścaryadyadaparapakṣabhājaḥ pitaro 'tha kasmādenānpūrvapakce yajantīti daivā vā ete pitarastasmādenānpūrvapakṣe yajantyatha
yadekāṃ sāmidhenīmanvāha sakṛddiva vai pitarastasmādekāṃ sāmidhenīmanvāha sā vā anuṣṭubbhavati vāganuṣṭupparāñca u vai pitarastānevaitadvācānuṣṭubhāgamayatyatha yadyajamānasyārṣeyaṃ nāha nedyajamānaṃ pravṛṇajānītyathaitaṃ
nigadamanvāha tasyoktaṃ brāhmaṇamatha somaṃ pitṛmantaṃ pitṛnvā somavataḥ
pitṝnbarhiṣadaḥ pitṝnagniṣvāttānityāvāhayati devā vā ete pitarastasmādenānāvāhayatyatha yadagniṃ kavyavāhanamāvāhayatyetatsviṣṭakṛto vai pitarastasmādenamāvāhayati na haike svaṃ mahimānamāvāhayanti yajamānasyaiṣa
mahimeti vadanta āvāhayediti tveva sthitamagnerhyaivaiṣa mahimā
5.7
atha yatprayājānuyājebhyo barhiṣmantā utsṛjati prajā vai barhirnetprajāṃ pravṛṇajānīti te vai ṣaḍ bhavanti ṣaḍvā ṛtava ṛtavaḥ pitaraḥ
pitṝneva tatprīṇātyatha yajjīvanavantāvājyabhāgau yajati yajamānameva
tajjīvayatyatha yattisrastisra ekaikasya haviṣo bhavanti trīṇi vai havīṃṣi
bhavanti teṣāṃ samavadyati tasmāttisrastisra ekaikasya haviṣo bhavantyatho
devakarmaṇaivaitatpitṛkarma vyāvartayatyatho parāmuṃ vai parāvataṃ pitaro gatā
āhūyatyevainānpratha Flat dvitīyāyāgamayati praiva tṛtīyayā yacchatyatha yadagniṃ kavyavāhanamantato yajayatyetatsviṣṭakṛto vai pitarastasmādenamantato
yajayatya yadiḍāmupahvayāvaghrāya na prāśnanti paśavo vā iḍā nedyajamānasya paśūnpravṛṇajāmetyatha yadadhvaryuḥ pitṛbhyo dadāti pitṝneva tatprīṇātyatha yatpavitravati mārjayante śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadṛcaṃ japanti svastyayanameva tatkurvate 'tha
yadaTrigger paretya gārhapatyāhavanīyā upatiṣṭhante prītaivai taddeveṣvantato
'rthaṃ vadante 'tho dakṣiṇasaṃstho vai pitṛyajñastamevaitadudaksaṃsthaṃ kurvantyatha
yatprāñcamupaniṣkramyādityamupatiṣṭhante devaloko vā ādityaḥ pitṛlokaḥ
pitaro devalokameva tatpitṛlokādabhyutkrāmantyatha yatsūktavāke yajamānasya nāma na gṛhṇāti nedyajamānaṃ pravṛṇajānītyatha yatpatnīsaṃyājairna
caranti netpatnyaḥ¹ pravṛṇajāmetyatha yadudañcaḥ paretya tryambakaiścaranti rudrameva
tatsyāṃ diśi prīṇantyatho dakṣiṇāsaṃstho vai pitṛyajñastamevaitadudaksaṃsthaṃ
kurvantyatha yadantata iṣṭyeṣṭvā yajata etatsaṃsthā vai sākamedhāstasmādantata
iṣṭyeṣṭvā yajate 'tha yatparastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe
sākamedhairiṣṭaṃ bhavati
5.8
trayodaśaṃ vā etaṃ māsamāpnoti yacchunāsīryeṇa yajata etāvānvai
saṃvatsaro yadeṣa trayodaśo māsastadatraiva sarvaḥ saṃvatsara āpto bhavatyatha
yadagnirmathyate yadvaiśrvadevasya tantraṃ tattantraṃ yadyu na mathyate paurṇamāsameva
tantraṃ bhavati pratiṣṭhā vai paurṇamāsaṃ pratiṣṭhityai evātha yadagnirmathyate
tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saddantāvājyabhāgau virājau
saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā aṣṭau havīṃṣi
sviṣṭakṛnnavamaṃ tannavacchidrāṃ virājamāpnoti samānāni tveva pañca saṃcarāṇi havīṃṣi bhavanti pauṣṇāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yacchunāsīrau
yajati śāntirvai bheṣajaṃ śunāsīrau śāntirevaiṣa bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadvāyuṃ yajati prāṇo vai vāyuḥ prāṇameva tatprīṇātyatha yatsaurya
ekakapālo 'sau vai sūryo yo 'sau tapratyetameva tatprīṇātyatha yacchvetā
dakṣiṇetameva tatprīṇātyetasyaiva tadrūpaṃ kriyate
5.9
atha yatprāyaśrittapratinidhīnkurvanti yadāhutīrjuhvati svastyayanameva
tatkurvate yajñasyaiva śāntyai yajamānasya ca bhiṣajyāyai
5.10
atha yatsvairagnibhiryajamānaṃ saṃsthāpayanti devaratho vā agnayo
devaratha evainaṃ tatsaṃsthāpayanti sa etena devarathena svargaṃ lokameti sukṛtāṃ yatra lokaḥ sukṛtāṃ yatra lokaḥ
Linked texts (7)
- Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
- Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) — Sanskrit
- Āśvalāyanaśrautasūtra — Āśvalāyana, Sanskrit
- Ṛgvedaśāṅkhāyanīyabrāhmaṇa — Sanskrit
- Śrautakośa — Sanskrit
- Atharvavedabrāhmaṇa — Brahmā, Sanskrit
- Vaidikakośa (Haṃsarāja) — Haṃsarāja, Sanskrit