Pramāṇa · Search · About · API

Rigvedabrahmana 6

Ṛgvedabrāhmaṇa 6

Language
Sanskrit

6.1

iti pañcamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
^1prajāpatiḥ prajātikāmastapo 'tapyata tasmāttaptātpañcājāyantāgnarvāyurādityaśrcandramā uṣāḥ pañcamī tānabravīdyūyamapi tapyadhvamiti
te 'dīkṣanta tāndīkṣitāṃstepānānuṣāḥ prājāpatyāpsarorūpaṃ kṛtvā purastātpratyudaittasyāmeṣāṃ manaḥ samapatatte reto 'siñcanta te prajāpatiṃ pitarametyābruvanneto vā asicāmahā idaṃ no māmuyā bhūditi sa prajāpatirhiraṇmayaṃ camasamakarodiṣumātramūrddhamevaṃ tiryañcaṃ tasminnetaḥ¹ samasiñcattata udatiṣṭhatsahasrākṣaḥ sahasrapātsahasreṇa pratihitābhiḥ

6.2

sa prajāpatiṃ pitara mabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti nāma
me kurvityabravīnna vā idamavihitena nāmnānnamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdbhava eveti yadbhava āpastena na ha vā enaṃ bhavo hinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamārdrameva vāsaḥ paridadhīteti

6.3

taṃ dvitīyamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti dvitīyaṃ me
nāma kurvityabravīnna vā idamekena nāmnānnamatsyāmīti sa vai tvamityabravīccharva eveti yaccharvo 'gnistena na ha vā enaṃ śarvo hinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ sarvameva nāśnīyāditi

6.4

taṃ tṛtīyamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti tṛtīyaṃ me
nāma kurvityabravīnna vā idaṃ dvābhyāṃ nāmabhyāmannamatsyāmīti sa vai
tvamityabravītpaśupatireveti yatpaśupatirvāyustena na ha vā enaṃ paśupatirhinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi
sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ brāhmaṇameva na
parivadediti

6.5

taṃ caturthamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti caturthaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ tribhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdugra eva deva iti yadugro deva oṣadhayo vanaspatayastena na ha
vā enamugro devo hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ
canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya
vrataṃ striyā eva vivaraṃ nekṣeteti

6.6

taṃ pañcamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti pañcamaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ caturbhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīnmahāneva deva iti yanmahāndeva ādityastena na ha vā enaṃ mahāndevo hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ
dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamudyantamevainaṃ
nekṣetāstaṃ yantaṃ ceti

6.7

taṃ ṣaṣṭhamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti ṣaṣṭhaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ pañcabhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdrudra eveti yadrudraścandramāstena na ha vā enaṃ rudro hinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ vimūrtameva nāśnīyānmajjānaṃ
ceti

6.8

taṃ saptamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti saptamaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ ṣaḍbhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdīśāna eveti yadīśāno 'nnaṃ tena na ha vā enamīśāno
hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ dveṣṭi
sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamannamevecchamānaṃ na
pratyācakṣīteti

6.9

tamaṣṭamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasītyaṣṭamaṃ me nāma kurvityabravīnna vā idaṃ saptabhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdaśanireveti yadaśanirindrastena na ha vā enamaśanirhinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ satyameva vadeddhiraṇyaṃ ca
bibhṛyāditi sa eṣo 'ṣṭanāmāṣṭadhāvihito mahāndeva ā ha vā
asyāṣṭamātpuruṣātprajānnatti vasīyān¹ vasīyānhaivāsya prajāyāmājāyate ya evaṃ veda

6.10

prajāpatistapo 'tapyata sa tapastaptvā prāṇādevemaṃ lokaṃ prāvṛhadapānādantarikṣalokaṃ vyānādamuṃ lokaṃ sa etāṃstrīm̐llokānabhyatapyata so
'gnimevāsmāllokādasṛjata vāyumantarikṣalokādādityaṃ divaḥ sa etāni
trīṇi jyotīṃṣyabhyatapyata so 'gnerevarco 'sṛjata vāyoryajūṃṣyādityātsāmāni sa etāṃ trayīṃ vidyāmabhyatapyata sa yajñamatanuta sa ṛcaivāśaṃsadyajuṣā prācarat² sāmnodagāyadyaitasyā eva trayyai vidyāyai tejorasaṃ
prāvṛhadeteṣāmeva vedānāṃ bhiṣajyāyai sa bhūrityṛcāṃ prāvṛhadbhava iti
yajuṣāṃ svariti sāmnāṃ kena³ dakṣiṇato brahmāsītkasya⁴ dakṣiṇato
varṣīyānudīcīnapravaṇo yajñaḥ saṃtasthe tasya ha vai dakṣiṇato varṣīyānudīcīna⁵pravaṇo yajñaḥ saṃtiṣṭhate yasyaivaṃ vidvānbrahmā bhavati

6.11

tadāhuryadṛcā hotā hotā bhavati yajuṣādhvaryurādhvaryuḥ sāmnodgātodgātā kena brahmā brahmā bhavatīti yamevāmuṃ trayyai vidyāyai tejorasaṃ prāvṛhattena brahmā brahmā bhavati tadāhuḥ kiṃvidaṃ kiṃchandasaṃ brahmāṇaṃ
vṛṇītetyadhvaryumityeke sa parikramāṇāṃ cennajño bhavatīti cchandogamityeke
tathā hāsya tribhirvedairhaviryajñāḥ saṃskriyanta iti bahvṛcamiti tveva
sthitametatparicaraṇāvitarau vedāvaca ca bhūyiṣṭhā hotrā āyattā bhavantītyṛgbhirgrahā gṛhyanta ṛkṣu sāmāni gīyante tasmādbahvṛca eva syāttadāhuḥ kiyadbrahmā yajñasya saṃskaroti kiyadanya ṛtvija ityardhamiti
brūyāddve vai yajñasya vartanī vācānyā saṃskriyate manasānyā sā yā vācā saṃskriyate tāmanya ṛtvijaḥ saṃskurvantyatha yā manasā tāṃ brahmā
tasmādyāvadṛcā yajuṣā sāmnā kuryustūṣṇīṃ tāvadbrahmāsītārdhaṃ hi tadyajñasya saṃskaroti

6.12

atha yacainaṃ brūyurbrahmanpraṇeṣyāmo brahmanpracariṣyāmo ¹ brahmanprasthāsyāmo brahmanstoṣyāma ityo3mityetāvatā prasuyādetadva vā ekamakṣaraṃ trayīṃ
vidyāṃ pratiprati tathā hāsya trayyā vidyayā prasūtaṃ bhavati brahmaṇi vai
yajñaḥ pratiṣṭhito yadvai yajñasya skhalitaṃ volbaṇaṃ vā bhavati brahmaṇa eva
tatprāṅsatsa trayyā vidyayā bhiṣajyatyatha yadyṛcyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā gārhapatye prāyaścittāhutiṃ juhuyādbhūḥ svāheti tadṛcamṛci
dadhātyṛcarci prāyaścittiṃ karotyatha yadi yajuṣyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvānvāhāryapacane prāyaścittāhutiṃ juhuyāddhaviryajña āgnīdhrīye saumye 'dhvare bhuvaḥ svāheti tadyajuryajuṣi dadhāti yajuṣā yajuṣi
prāyaścittiṃ karotyatha yadi sāmanyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvāhavanīye prāyaścittāhutiṃ juhuyātsvaḥ svāheti tatsāma sāmni dadhāti
sāmnā sāmni prāyaścittiṃ karotyatha yadyavijñātamulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvāhavanīya eva prāyaścittāhutiṃ juhuyādbhūbhurvaḥ svaḥ svāhetyeṣa ha vai yajñasya vṛddhaṃ samardhayati ya etābhirvyāhṛtibhiḥ prāyaścittiṃ karoti na ha vā upahṛto ² brūyānnāhametadvedetyetā vyāhṛtīrvidvā sarvaṃ ha vā u sa veda ya etā vyāhṛtīrveda tadyathā ha vai dāruṇa śleṣmasaṃśleṣaṇaṃ syātparicarmaṇyaṃ vaivamevaitā vyāhṛtayastrayyai vidyāyai saṃśleṣiṇyaḥ

6.13

atha yadbrahmasadanāttṛṇaṃ nirasyati śodhayatyevainattadathopaviśatīdamahamarvāvasoḥ sadasi sīdāmītyarvāvasurha vai devānāṃ brahmā tamevaitatpūrvaṃ sādayatyariṣṭaṃ yajñaṃ tanutādi ³ tyathopaviśya japati bṛhaspatirbrahmeti
bṛhaspatirha vai devānāṃ brahmā tasminnevaitadanujñāmicchate praṇītāsu praṇīyamānāsu vācaṃ yacchatyā haviṣkṛta udvādanādetadvai yajñasya dvāraṃ tadetadaśūnyaṃ karotīṣṭe ca sviṣṭakṛtyanuyājānāṃ prasavādetadva vai yajñasya dvitīyaṃ dvāraṃ tadevaitadaśūnyaṃ karotyatha yatra ha taddevā yajñamatanvata tatsavitre prāśitraṃ parijahustasya pāṇī pracaccheda tasmai hiraṇmayau pratidadhusta¹smāddhiraṇyapāṇiriti stutastadbhagāya parijahustasyākṣiṇī nirjaghāna
tasmādāhurandho bhaga iti tatpūṣṇe parijahustasya dantānparovāpa tasmādāhuradantakaḥ pūṣā karambhabhāga iti te devā ūcuḥ

6.14

indro vai devānāmojiṣṭho baliṣṭhastasmā enatpariharateti tattasmai
parijahustatsa brahmaṇā śamayāṃ cakāra tasmādāhendro brahmeti tatpratīkṣate
mitrasya tvā cakṣuṣā pratīkṣa iti mitrasyaivaitaccakṣuṣā śamayatyathainatpratigṛhṇāti devasya tvā savituḥ prasave 'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ
pratigṛhṇāmītyetābhirevainattaddevatābhiḥ śamayati tadgṛhya tṛṇāni prāgdaṇḍaṃ
sthaṇḍile nidadhāti pṛthivyāstvā nābhau sādayāmyadityā upastha iti
pṛthivī vā annānāṃ śamayitrī śamayatyevainattattata ādāya prāśnātyagneṣṭvāskhena prāśnāmītyagnirvā annānāṃ śamayitā śamayatyevainattadathāpo
'nvācāmati śāntirasīti śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha prāṇātsammṛśati tadyadevātra prāṇānāṃ krūrīkṛtaṃ yadviliṣṭaṃ tadevaitadāpyāyayati tanniṣañcatīndrasya tvā jaṭhare sādayāmīti nābhimantato 'bhimṛśatīndro hyevainattacchamayāṃ cakārātha
yatsāvitreṇa japena prasauti savitā vai pra savitā karmaṇa eva prasavāya

6.15

prajāpatirha yajñaṃ sasṛje so 'gnyādheyenaiva reto 'sṛjata devānmanuṣyānasurānityagnihotreṇa darśapūrṇamāsābhyāmindramasṛjata tebhya etadannapānaṃ sasṛja etānddhaviryajñāṃtsaumyamadhvaramityatho yaṃ yaṃ kāmamaicchaṃstaṃ
tametairayanairāpurannādyamāyayaṇena tadāhuḥ kasmādathanānīti gamanānyeva
bhavanti kāmasya kāmasya svargasya ca lokasya cāturmāsyairāpnuvantsvargām̐llokāntsarvānkāmāntsarvā ṛṣṭīḥ sarvamamṛtatvaṃ sa eṣa prajāpatireva saṃvatsaraścaturviṃśo yaccāturmāsyāni tasya mukhamiva vaiśvadevaṃ darśapūrṇamāsau
parvāṇyahorātrāṇyasthimajjāni bāhū varuṇapraghāsāḥ prāṇo 'pāno vyāna
ityetāstisra iṣṭaya ātmā mahāhaviryā imā antardevatāstadanyā iṣṭayo
pratiṣṭhā śunāsīrīyaṃ sa eṣa prajāpatireva saṃvatsaraścaturviṃśo yaccāturmāsyāni sarvaṃ vai prajāpatiḥ sarvaṃ cāturmāsyāni tatsarveṇa sarvamāpnoti
ya evaṃ veda ya evaṃ veda

Linked texts (4)