Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 1
Ṣaḍviṃśabrāhmaṇaṭīkā 1
- Language
- Sanskrit
1.p1
vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānāmupakrame | yaṃ natvā kṛtakṛtyāḥ syustaṃ namāmi gajānanam |
1.p2
2 || tatkaṭākṣeṇa tadrūpaṃ dadhad bukkamahīpatiḥ | ādiśat sāyaṇācāryaṃ vedārthasya prakāśane |
1.p3
3 || ye pūrvottaramīmāṃse te vyākhyāyātisaṃgrahāt | kṛpāluḥ sāyaṇācāryo vedārthaṃ vaktumudyataḥ |
1.p4
4 || vyākhyātāvṛgyajurvedo sāmavede'pi saṃhitā | vyākhyātā brāhmaṇaṃ cādyaṃ prauḍhaṃ vyākhyātamādarāt |
1.p5
5 || atha dvitīyaṃ ṣaḍviṃśabrāhmaṇaṃ vyācikīrṣati || asmin tāṇḍakaśeṣe brāhmaṇe pūrvatrānuktāni karmāṇi, uktānāmapi ye bhedāste ca varṇyante | tatra prathamaṃ subrahmaṇyocyate | tataḥ savanatraye vijñeyam |
1.p6
tato viśvarūpāgānam | tato brahmakartavyam | tato vyāhṛtihomādikaṃ naimittikaṃ prāyaścittam | tataḥ saumyacaruvidhiḥ | tato bahiṣpavamānadharmāḥ | tataḥ kiṃcit prakīrṇakam | tato hotrādyupahvahāḥ | tataḥ ārtvijyeṣu ṛtvigādivijñeyam | tato naimittikā homāḥ | atha ṛtvigvaraṇapraśaṃsā | tato devayajane vijñeyaṃ karma | tato'vabhṛthaḥ | tato'bhicārādisaṃśritā viṣṭutayaḥ | tato dvādaśāhādistutiḥ | tataḥ śyenādividhiḥ | tato vaiśvadevaṃ satantram | tato'gnihotrapraśaṃsā | tata audumbarīvidhiḥ | tato yūpavidhiḥ | atha saṃdhyāvidhiḥ | tataḥ somotpattiḥ | tataḥ svāhālakṣaṇam | tato'dbhutaśāntiḥ sāmānyaviśeṣabhāvena dvividhā | ityevaṃ pratipādyamānānāmarthānāmanukramaṇikā || tatra prathamaṃ tāvadutkare tiṣṭhan subrahmaṇyo nāma ṛtvik subrahmaṇyāmāhvayatīti vivakṣayā idamāmnāyate—
1.1
yasya niḥśvasitaṃ vedā yo vedebhyo'khilaṃ jagat | nirmame tamahaṃ vande vidyātīrthaṃ maheśvaram |
agre sargādau | nirupapadasyāgraśabdasya tadarthatvāt | idaṃ vakṣyamāṇaṃ brahma ca subrahma ca ete vai brahmasubrahmaṇyau dve eva āstām abhūtām || |
tataḥ kimityata āha—
1.2
tataḥ anantaraṃ subrahma devebhyaḥ sakāśāt udakrāmat udagacchat |
tato'pi kimityatrāha—
1.3
atha ha subrahmaṇi devebhyaḥ utkrānte sati anantarameva svayamapyutkramiṣṇu brahma devāḥ vasvādayaḥ yajñena paryagṛhṇata parigṛhītavantaḥ |
atra kiṃ brahmaśabdenocyate kiṃ ca subrahmaśabdeneti atrāha—
1.4
agnirvai agnireva brahmaśabdavācyaḥ | mukhyatvāt agnimukhā vai devā iti śruteḥ | asau indrātmā ādityaḥ subrahma etadvācyaḥ | tathā ca indraṃ prakṛtya śrūyate asāvāditya iti | tathā mantrāntaramapi—yadadya kacca vṛtrahannudagā abhisūrya | sarvaṃ tadindra te vaśe || (sā. 126) iti | indrasya ca subrahmatvaṃ sarvadevādhipatyāt |
tato devāḥ kimakārṣurityatrāha—
1.5
tad utkrāntaṃ subrahma indrādayo devā yajñasya saṃdhau saṃdhātari vakṣyamāṇe utkaradeśe anvaicchan anveṣaṇamakārṣuḥ |
ko'sau yajñasya saṃdhiḥ ? tatrāha—
1.6
eṣa vai ayameva yajñasya saṃdhiḥ saṃdhātā yatra yasmin deśe utkaraḥ somamuddhṛtya kīryante pāṃsavo'sminniti utkaraḥ | vederuttarataḥ pūrvo bhāgaḥ |
astu | prakṛte kimāyātamityata āha—
1.7
yasmād yajñasya saṃdhirutkaraḥ tasmāt tatra utkare taddeśe tiṣṭhan subrahmaṇyo nāma ṛtvik subrahmaṇyāṃ, subrahmaṇi indre sādhuriti subrahmaṇyānigado niyatastrīliṅgaḥ, tām āhvayati | tatpāṭhenoddeśyāṃ devatām indrarūpāām āhvayatītyarthaḥ |
āhvānaprakāraṃ darśayati—
1.8
subrahmaṇyomiti padaṃ striyamivādarapūrvakaṃ trirāha triḥ paṭhet |
kuta ityatrāha—
1.9
hiśabdo hetau | yasmād devāḥ triṣatyāḥ trīṇi manovākkāyakarmāṇi satyāni avisaṃvādīni yeṣāṃ devānāṃ te triṣatyāḥ | tasmādatipraśastatvāt
trirāhnānaṃ kartavyamityarthaḥ | hetuvannigado'yamarthavādaḥ | tena hyannaṃ kriyata itivat | na tu hetuḥ | hetutve hetusāpekṣatve vā nairapekṣyalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ na saṃbhavediti |
nigadaśeṣamupādāyopādāya vyācikhyāsayā prathamaṃ tāvadindrāgaccheti padadvayaṃ vyākhyātumupādatte— 5
1.10
tadvyācaṣṭe—
1.11
indrāgaccheti subrahmaṇyo yadyadāha etadvai idameva asya indrasya pratyakṣaṃ 10 nāma tat tadā tenaiva enaṃ prakṛtatvādnvādeśaviṣaye enādeśaḥ | enamindramāhvayati |
punarnigadaśeṣaṃ vyākhyātumupādatte —
1.12
he harivaḥ | matuvaso ruḥ saṃbuddhau chandasi (pā. 8. 3. 1) iti 15 nakārasya ruḥ | harivannāgaccheti |
tad vyācaṣṭe—
1.13
pūrvāparapakṣau śuklakṛṣṇapakṣāvevendrasya harī aśvau ādityātmakatvādindrasya tayorharitvapratipādanam | hi yasmāt tābhyāṃ pūrvapakṣāparapakṣābhyām 20 idaṃ sarvaṃ jagaddharati kālātmakatvena niyacchatīti |
nigadaśeṣāntaramupādatte—
1.14
tad vyācaṣṭe-
1.15
kāṇvāyanaṃ kaṇvasya putrāpatyaṃ medhātithiritināmānam ṛṣimū indro meṣo meṣarūpadhārī jahāra ha svargaṃ nināya kila | tathā ca bahvṛcā āmananti—itthā dhīvantamadrivaḥ kāṇvaṃ medhyātithiṃ meṣo bhūto'bhi yannayaḥ | (ṛ. ve. 8. 2. 40) iti | ato medhātithermeṣeti indraḥ saṃbodhyate |
punarapi nigadaśeṣamupādatte-
1.16
tad vyācaṣṭe—
1.17
menākhyasya vṛṣaṇaśvasya vṛṣaṇaśva ityaparanāmadheyasya rājarṣeḥ menakā nāma kācid duhitā āsa babhūva | tāṃ menakām indraścakame ha kāmitavān kila | anena saṃvandhena vṛṣaṇaśvasya mena iti indra upacāreṇāmantryate | tathā ca bahvṛcā āmananti—menābhavo vṛṣaṇaśvasya sukrato (ṛ. ve. 1. 51. 13) iti |
bhāgāntaramupādatte-
1.18
tad vyācaṣṭe—
1.19
indraḥ kila gauramṛgo bhūtvā araṇyādavaskandya | skandirgalyarthaḥ| rājānaṃ somam | somo vai rājā iti śruteḥ | pibati sma | sa vā gauraśvāsāvavaskandī ceti karmadhārayasamāsena gaurāvaskandinniti indraḥ saṃbodhyate |
aṃśāntaramupādatte-
1.20
bahulavacanāt ṣaṣṭhyarthe caturthī | ahalyāyāḥ jāretyarthaḥ |
tad vyāṣṭe-
1.21
indraḥ kila maitreyyāḥ, mitrāyā duhitā maitreyī tasyāḥ ahalyāyāḥ jāra upapatirāsa babhūva |
aṃśāntaramupādatte-
1.22
tad vyācaṣṭe-
1.23
kauśikaḥ kuśikagotrotpannaḥ kaścid brāhmaṇaḥ enāṃ prakṛtām ahalyām upanyeti sma ha | iṇ gatau | laṭ sme (pā. 3. 2. 118) iti parokṣe laṭ | upa-nīti upasargau | upanyagacchat | upayeme kiletyarthaḥ | tasyāḥ jāraḥ san tadbhartusthāne tiṣṭhatīti kauśika brāhmaṇetyupacārādāmantrayate |
bhāgāntaramupādatte—
1.24
gautamo'hamiti bruvāṇaḥ | yadvā | gautamarūpeṇa caran gautama iti janairucyamāno gautamabruvāṇaḥ | bruvateḥ kartari vyatyayena karmaṇi śānac | tasya saṃbodhanaṃ gautamabruvāṇeti |
tadvyācaṣṭe—
1.25
devāsurā ha devāścāsurāśca | kim (!) saṃyattāḥ parasparaṃ yoddhumudyuktāḥ āsan babhūvuḥ | tānantareṇa teṣāṃ madhye | antarāntareṇa yukte (pā. 2. 3. 4) iti dvitīyā | gautamo nāma ṛṣiḥ śaśrāma śrāntaḥ san upāviśat | taṃ gautamamupetya upagamya indraḥ evamuvāca | asurāḥ bhavantaṃ bādheran | ata ihaiva naḥ asmākaṃ spaśaścāro bhūtvā bhavān caratviti | evamuktavantamindramṛṣirāha ahamevaṃ cārarūpeṇa vartituṃ notsahe utsāhaṃ na karomīti | atha gautamavacanādanantarama indro bravīti | tarhi ahaṃ bhavato
rūpeṇa spaśaḥ san carāṇīti | tadanumanyatāṃ bhavāniti | punargautamo bravīti he indra tvaṃ yathā yena prakāreṇa carituṃ manyase tathā careti | paścādindrastathaivācaraditi śeṣaḥ | sa indraḥ tat tadānīṃ gautamo'ham iti svayaṃ vadan gautamarūpeṇa gautama iti janairucyamāno vā cacāreti yat tadevācaraṇamāha gautameti | gautamabruvāṇeti padasya ekadeśopādānam |
pratīkataḥ nigadaśeṣamupādatte—
1.26
he maghavan dhanavan indra ityahe etāvadahe dyahe tryahe'tikrānte sutyāmāgaccha | paredyuḥ sutyā cet śvaḥ sutyāmāgacchetyādeśaḥ kāryaḥ | tathā ca jaiminiḥ—śvaḥ sutyāmityaupavasathye nirdiśet iti | sutyā samāne'hani tu adya sutyāmāgacchetyādeśaḥ kāryaḥ | tathā drāhmāyaṇaḥ—adyeti samānāhani (lā. śrau. 1. 3. 2) iti |
yattadvyācaṣṭe—
1.27
upalakṣaṇametat | tat tatra yathārhato yathāyogyaṃ brūyāta | tasyaiva vivaraṇam —ityahe etāvadahe dvyahe tryahe vā devāḥ vaḥ yuṣmadarthaṃ haviṣāṃ
paktāsmi tadāgacchateti | evameva anena prakāreṇa yad brūyāttadetad devebhyaḥ sutyāmeva prāheti |
nigadaśeṣaṃ pratīkenopādatte—
1.28
devā brahmāṇa āgacchatāgacchatāgacchata (lā. śrau. sū. 1.3.3) iti nigadaśeṣaḥ | he devāḥ he brahmāṇaḥ he brāhmaṇāḥ āgacchata | triruktirādarthā vā |
etad vyācaṣṭe—
1.29
devāḥ prasiddhā vasvādaya eva devāḥ | atha punaḥ ete ha vakṣyamāṇā eva manuṣyadevāḥ ye brāhmaṇāḥ parivṛḍhā iti kīrtyante iti śeṣaḥ| ke te manuṣyadevā ityata uktam—śuśruvāṃsaḥ [iti] | śrutavantaḥ arthavidaḥ anūcānāḥ sāṅgavedādhyāyino ye brāhmaṇāḥ te manuṣyadevāḥ |
kiṃ devānāṃ bhāgadheyaṃ kiṃca brāhmaṇānāṃ ya[d]dānena prīṇayituṃ tānubhayānāhvayatītyatrāha—
1.30
devānāṃ vasvādīnām āhutaya eva bhāgadheyam | manuṣyadevānāṃ brāhmaṇānāṃ dakṣiṇā gavā dirūpā bhāgadheyam | tasyaiva vivaraṇam - - hi yasmāt āhutibhiḥ devān prīṇāti prīṇayati yajamānaḥ | tathā manuṣyadevān śuśruṣuṣaḥ śrutavataḥ | śru śravaṇe ityasmāt kasuḥ | tadantasya dvitīyābahuvacane vasoḥ saṃprasāraṇe kṛte rūpam | anūcānān sāṅgavedādhyāyino brāhmaṇān dakṣiṇābhiḥ prīṇāti prīṇayati |
subrahmaṇyāśabdo devatāyā nāmadheyamuta mantrasyeti jijñāsāyāmubhayornāmadheyamityākhyāyikayā pratipādayituṃ prathamaṃ devatānāmadheyatvaṃ darśayitumupakramate—
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit