Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 30
Ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) 30
- Language
- Sanskrit
Contents
30.1
eṣu lokeṣu pṛthivyādilokaviṣaye devāścāsurāśca parasparam aspardhanta | asurebhyaḥ spardhamānā devāḥ prajāpatimupādhāvan | tataḥ prajāpatistebhya upasannebhyo devebhya etāṃ vakṣyamāṇāṃ daivīṃ devasaṃbandhinīṃ śāntiṃ śatrukṛtopadravanirharaṇasādhanabhūtāṃ prāyacchaditi |
tataḥ kimityatrāha—
saḥ vakṣyamāṇādbhutaviśeṣanimittavān prācīṃ diśam anvīkṣya āvartate 5 homakaraṇārthaṃ pravartate | vakṣyamāṇānāmadbhutaviśeṣāṇāṃ prācyā diśo'pi indrādisaṃbandhitvāviśeṣāt |
idānīṃ nimittaviśeṣān darśayati—
saḥ vakṣyamāṇādbhutaviśeṣanimittavān homādhikārī dakṣiṇāṃ diśam anvīkṣya āvartate | homārthaṃ pravartate | nimittaviśeṣāṇāṃ dakṣiṇāyā diśo'pi yāmyatvāviśeṣāt |
idānīṃ nimittaviśeṣān darśayati—
sa vakṣyamāṇanimittavān adhikārī pratīcīṃ paścimāṃ diśam anvīkṣya āvartate homakaraṇārthaṃ pravarteta | tannimittaviśeṣāṇāṃ pratīcyā diśaśca varuṇasaṃbandhitvāviśeṣāt |
idānīṃ nimittaviśeṣān darśayati—
sa vakṣyamāṇanimittavān adhikārī udīcīṃ diśam anvīkṣya āvartate pravartate homārtham | nimittaviśeṣāṇām udīcyā diśaśca vaiśravaṇasaṃbandhitvāviśeṣāt |
idānīṃ nimittaviśeṣān darśayati—
sa nimittaviśeṣavān pṛthivīmanvīkṣyāvartate homārthaṃ pravartate | vakṣyamāṇanimittānāṃ pṛthivyāśrayatvaviśeṣāt |
idānīṃ nimittaviśeṣān darśayati-
vakṣyamāṇanimittānāmantarikṣasya ca vāyusaṃbandhāviśeṣāt vakṣyamāṇanimittaviśeṣavānadhikārī antarikṣam anvīkṣya homārthaṃ pravartate |
idānīṃ nimittaviśeṣān darśayati--
sa vakṣyamāṇanimittavān divaṃ dyulokamanvīkṣyāvartate | pravartate homārtham | divo vakṣyamāṇanimittānāṃ ca somasaṃbandhitvāviśeṣāt |
idānīṃ nimittaviśeṣān darśayati—
sa vakṣyamāṇādbhutaviśeṣanimittavānadhikārī parām utkṛṣṭāṃ vaiṣṇavīṃ 5 divam anvīkṣyāvartate | homārthaṃ pravartate | nimittānāṃ diśa(va ?)śca vaiṣṇavatvāt |
idānīṃ nimittaviśeṣān darśayati—
30.2.1
tataḥ anantaraṃ te devāḥ śāntīkāḥ | praharaṇārthe śaktiyaṣṭyorīkak (pā. 4.4.59) iti vihita īkakpratyayo bāhulakācchānterapi bhavati | tena prajāpatidarśitaśāntihomāyudhāḥ santaḥ asurānabhyajayan | tato devāḥ śatrukṛtopadravarahitā abhavan | asurāstu parābhūtā āsan | kiṃ ca, ya evamuktaprakāreṇa veda tasyāsya bhrātṛvyaḥ śatruḥ ātmanā svenaiva parāmavati | yadarthamākhyāyikā darśitā taṃ homaṃ setikartavyatākaṃ darśayati— atha punaḥ yadāsya puruṣasya saṃbandhināṃ maṇiḥ hārādisaṃbaddhaḥ | tadādīnāṃ daraṇaṃ bhedanam | āyāsaḥ cittapīḍā | athavā rājakulena saha 15 vivādo bhavet | tathā yānam āndolikā | tadādīnāṃ bhañjaneṣu | teṣu bhagneṣvityarthaḥ | api vā, gajavājiprabhṛtayaḥ apramīyāḥ pramāpaṇāyogyāḥ yadi pramīyante | ityevamādīni hārādibhañjanādīni tānyetāni sarvāṇi adbhutāni indradevatyāni prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavantītyarthaḥ | evaṃ nimittāni darśayitvā idānīṃ taddoṣanibarhaṇasādhanaṃ setikarttavyatākaṃ homaṃ darśayati— atha punaḥ yadāsya puruṣasya saṃbandheṣu prajayā putrādikayā sahiteṣu gavādiṣu svaśarīre vāriṣṭāni pīḍāḥ prādurbhavanti | athavā anekavidhā jvarādayo vyādhayaḥ prādurbhavanti | tathā atisvapnaṃ duḥsvapnaṃ dṛśyeta | asvapnam anidrā | atibhojanaṃ bhasmakarogavaśena bahutaramabhyavahāraḥ | evaṃ nimittaviśeṣān darśayitvā idānīṃ taddhetudoṣanirharaṇasādhanaṃ homaṃ setikartavyatākaṃ darśayati—
30.2.2
atha yadāsya puruṣasya kṣetragṛhasaṃstheṣu kṣetrastheṣu gṛhasthiteṣu vā dhānyeṣvītayaḥ vakṣyamāṇāḥ prādurbhavanti | ītīreva pradarśayati | ītayo vā anekavidhā anekaprakārāḥ khalu | ākhuḥ mūṣikaḥ | pataṅgaḥ pakṣiviśeṣaḥ | pipīlikāḥ prasiddhāḥ | madhvakā madhumakṣikāḥ | bhaumakāḥ bhūmau bhavāḥ kṣudrajantavaḥ | śukāḥ kīrāḥ | śarabhakāḥ prasiddhāḥ | saukṣmakāḥ sūkṣmasaṃbandhijantavaḥ | ityevamādīni ativṛṣṭyādīni | tānyetāni sarvāṇyadbhutāni varuṇadevatyāni prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavanti | atha taddhetupāpanirharaṇasādhanaṃ homaṃ setikartavyatākaṃ darśayati— atha punarasya puruṣasya yadā kanakādibhyo viyogo bhavati | athavā ārambhā udyogā vipadyante | niṣphalā bhavanti | athavā, anyāni krūrāṇi piśācādidarśanādīni, api vā mitrāṇi suhṛdo virajyante vidviṣanti | athavā, ariṣṭāni duḥkhasūcakāni | vayāṃsi kākādīni svagṛhamadhyāsate | vālmīkabhaumāni bhūmau bhavāni prāṇijātāni jāyante | prādurbhavanti | athavā chatrākaṃ siligraha upadṛśyate | athavā madhūni saraghā vābhinilīyante svagṛhe | evamādīni tānyetāni sarvāṇi anyānyapi adbhutāni vaiśravaṇadevatyāni kauberāṇi prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavanti | atha punarasya saṃbandhinī pṛthivī taṭati taṭataṭeti śabdaṃ karoti | sphuṭati bhidyate | kūjati śabdaṃ karoti | kampati kampate | jvalati
30.2.3
agnyādisaṃbandhaṃ vinaiva | rudati roditi | dhūmāyati agniṃ vinaiva dhūmapracuro bhavati | akasmātsalilamudgirati vṛṣṭiṃ vinaiva | tathā salile prakṣiptaḥ pāṣāṇaḥ plavanna majjati plavamāna eva tiṣṭhati, na tu majjati | nimagnaṃ mṛtaśarīram udake prakṣiptaṃ notplavati, kiṃ tu nimajjati | kiṃ ca, akāle puṣpaṃ ca phalaṃ ca puṣpaphalam abhinirvartati vṛkṣamabhito jāyate | tathā aśvataryāṃ garbho jāyate | aśvataryāḥ prajāpatinā ātterataskatvāt garbhābhāvaḥ | tasmādaśvatarī aprajā | ātteratā hi (tāṃ. brā. 6.1.4.) iti śruteḥ | tathā yadā yasmin deśe hastinī kariṇī majjati nirnimittamudake nimajjati | tathā yatra yasmin deśe bhūkampo jāyate tatra tadā taddeśādhipatī rājā vinaśyati | kiṃ ca yadā gaurgṛhamārohet grāmamahiṣī vā | gṛhamārohed ityanuṣaṅgaḥ | āraṇyakamahiṣyā gṛhārohaṇāsaṃbhavād grāmamahiṣīti viśeṣaṇam | ityevamādīni grāmasūkarādergṛhārohaṇādīni ityādiśabdārthaḥ | tānyetāni sarvāṇyadbhutānyagnidevatyāni prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavanti | tatra taddhetuduritāpūrvanibarhaṇasādhanaṃ homaṃ setikartavyatākaṃ darśayati—
30.2.4
atha punarasya deśā yadā vivātā vātamātrarahitā ativātā atiśayitavātā vāyante | aya vaya gatāviti dhātuḥ | svaritet (Cp. pā. 1.3.72) | abhreṣu ca aparūpaṇi parvatādiṣu nirnimittaṃ bhraṃśakṛtāni virūddhāni rūpāṇi dṛśyante | tathā asya gṛhāṇi | kharaḥ gardabhaḥ | karabhakaḥ kramelakaḥ | mantho mṛgaviśeṣaḥ | kaṅkaḥ pakṣiviśeṣaḥ | kapotādayaḥ prasiddhāḥ | gomāyuḥ kroṣṭā | etaiḥ praviṣṭāni dṛśyante | kiṃca, upari antarikṣe pāṃsavo dhūlayaḥ | māṃsapeśī māṃsakhaṇḍaḥ | asthirudhire prasiddhe | eteṣāṃ varṣāṇi pravartante | tathā kākamithunāni kākamaithunāni dṛśyante | tathā rātrau maṇidhanuṃ indradhanuḥ paśyet | kiṃ ca śaśakāḥ śaśāśca grāmaṃ yadā praviśanti | vṛkṣāśca rudhirāṇi stravanti | ākāśe rājakulaṃ vasati | gandharvanagarādikamavasthitaṃ dṛśyata iti śeṣaḥ | ityevamādīni | tānyetāni sarvāṇi vāyudevatyānyadbhutāni prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavanti | atha taddhetuduritāpūrvanibarhaṇasādhanaṃ homaṃ vidhyantasahitaṃ darśayati— atha punarasya gocare yadā tārāvarṣāṇi nakṣatravṛṣṭayaḥ patanti jāyanta ityarthaḥ | ulkāśca nipatanti diśo dhūmāyanti | nirnimittaṃ dhūmayuktā iva dṛśyanta ityarthaḥ | tathā tā eva dahyanti dahyante; jvālārūpā dṛśyante ityarthaḥ | kiṃca, antarikṣe ketavo dhūmaketavaḥ uttiṣṭhanti | tathā gavāṃ śṛṅgeṣu viṣāṇeṣu dhūmo jāyate | tathā gavāṃ staneṣu rudhiram eva sravati; na payaḥ | kiṃca, atyarthaṃ himaṃ bahulaṃ nipatatītyevamādīni sarvāṇyadbhutāni somadevatyāni prāyaścittanimittāni bhavanti | idānīṃ taddhetuduritāpūrvaparihārārthaṃ homaṃ darśayati—
30.2.5
atha punarasya puruṣasya yadā yānāni ayuktāni ayogyāni kharamahiṣādīni pravartante | svapnāvasthāyāṃ tathāsya gocare bhavati | tathā devatāyatanāni kampante | nirnimittaṃ calanti | tathā daivatapratimā isanti hāsaṃ kurvanti | tathā rudanti aśrūṇi vimuñcanti | gāyanti gānaṃ kurvanti | nṛtyanti gātrāṇi vikṣipanti | sphuṭanti ekadeśataḥ sphuṭanaṃ prāpnuvanti | tathā svidyanti svedanaṃ prāpnuvanti | bhidyanti vidīryante | unmīlanti netronmīlanaṃ kurvanti | nimīlanti ca | tathā nadyaśca pratiprayānti vaiparītyena pravahanti | kiṃca, āditye tapati sati kabandhaṃ śirorahitaṃ śarīraṃ svacchāyāyāḥ dṛśyate | tathā vijale jalarahite avṛṣṭikāle pariviṣyate candrādityayoḥ pariveṣo dṛśyate | tathā ketavo dhvajāḥ | patākāḥ kṣudradhvajāḥ | chatravajraviṣāṇāni,-viṣāṇaṃ gajaviṣāṇanirmitam, -etāni niṣkāraṇaṃ prajvalanti | aśvānāṃ ca vāladhīṣu aṅgārāḥ kṣaranti patanti | ahatāni daṇḍādibhiratāḍitāni idānīṃ taddhetuduritāpūrvabarhaṇasādhanaṃ homaviśeṣaṃ setikarttavyatākaṃ darśayati —
30.3.1
athaśabdo vākyopakrame | pūrvāhna eva prātaḥ [āhutiṃ] naityakāgnihotrahomaṃ hutvā vīraṇān tatsaṃjñakān tṛṇaviśeṣān | phalavatīṃ priyaṅgum | anyat prasiddham | ityetāni darbhādīni saṃbhāradravyāṇi svayameva āhared yajamānaḥ | putrādinā vā āhārayet | āhṛtya ca tāni snātaḥ prayataḥ vāgyataḥ śuciḥ san śuddhavāsāḥ nityatantreṇa naityakena tantreṇa sthaṇḍilamupalipya gomayena | tatsthaṇḍilam adbhiḥ prokṣya | lakṣaṇaṃ svaśākhoktavidhimanatikramya darbhaiḥ sthaṇḍilam ullikhya punaradbhiḥ abhyukṣya
agnimupasamādhāya, indrāyendo marutvate (sa0 472) ityādyairindrādidevatyairagnibhiḥ pūrvoktairmantrairvakṣyamāṇairdravyaiḥ indrādīnuddiśya pratyekamaṣṭottaraśataṃ juhuyāditi śeṣaḥ | dravyāṇāṃ pradarśanam - odanetyādi | kṛsaraṃ mudgādimiśraistaṇḍulaiḥ pakvamannam | raktapāyasaṃ raktaśālitaṇḍulaiḥ pakvaṃ pāyasam | ghṛtapāyasaṃ ghṛtamiśreṇa kṣīreṇa pakvaṃ pāyasam | anyat prasiddham | ete sarve odanādayo dravyaviśeṣāḥ pṛthak ghṛtottarāḥ caravaḥ | eteṣāmalābhe ghṛtottarāścarava eva grāhyā ityarthaḥ | athavā, sarveṣāṃ teṣāmalābhe pāyasaḥ paramānnameva grāhyamityarthaḥ |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye ṣaṣṭhādhyāye dvitīyaḥ khaṇḍaḥ |
idānīmaindrādbhutaviśeṣe homaviśeṣaṃ darśayituṃ tadaṅgatvena kaṃcinniyamaṃ tāvaddarśayati—
30.3.2
sthālīpākaṃ sthālīpākavidhānamanatikramya caruṃ śrapayitvā indrāyendo marutvate pavasva madhumattamaḥ arkasya yonimāsadam || (sā. 472) ityanayā ṛcā taṃ hutvā punarindrāya svāhetyādibhiḥ pañcabhirmantraiḥ pañcabhirāhutibhirabhijuhoti | juhuyāt | tatastatra nyūnātiriktaprāyaścittārthaṃ bhūḥ svāhetyādibhirvyāhṛtibhirhutvā atha paścāt indrāyendo (sā. 472) ityasyāmṛci aṣṭottaraśataṃ sāma gāyet | anantaraṃ svastivācanādikaṃ pūrvavat kuryāt |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe ṣaṣṭhādhyāye tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ |
yābhyanimittaviśeṣe homaviśeṣaṃ darśayituṃ tadarthamapi kiṃcinnimittaṃ darśayati—
nāke suparṇam (sā0 320) ityanayā sthālīpākaṃ hutvā punaryamāya svāhetyādibhiḥ pañcabhirmantraiḥ pañcabhirā jyāhutibhirabhijuhoti juhuyāt | tatastatra nyūnātirekaprāyaścittārthaṃ vyāhṛtibhirhutvā atha paścāt nāke suparṇam (sā0 320) ityasyāmṛci sāma gāyet | pūrvavat svastivācanaṃ kuryāditi |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye ṣaṣṭhādhyāye caturthaḥ khaṇḍaḥ |
atha vāruṇanimittaviśeṣe homaviśeṣaṃ darśayituṃ tadarthaṃ niyamaṃ darśayati—
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye ṣaṣṭhādhyāye pañcamaḥ khaṇḍaḥ |
5 ||
atha vaiśravaṇanaimittikaṃ homaṃ darśayituṃ tadarthamapi kiṃcinniyamaṃ darśayati—
30.3.3
abhi tyaṃ devam̐ savitāramoṇyoḥ kavikratumarcāmi satyasavam̐ ratnadhāmabhi priyaṃ matim | ūrdhvā yasyāmatirbhā adidyutatsavīmani hiraṇyapāṇiramamīta sukratuḥ kṛpā svaḥ || (sā. 464) ityeṣā ṛk | anyat pūrvavadvyākhyeyam |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe 'ṣaṣṭhādhyāye ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ |
6 ||
atha agnidevatākanimittaviśeṣe homaviśeṣaṃ darśayituṃ tadarthamapi niyamaṃ darśayati-
agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe hotāraṃ viśvavedasam | asya yajñasya sukratum || (sā. 3) ityanayā ṛcā sthālīpākavidhānena caruṃ śrapayitvā taṃ hutvā punaragnaye svāhetyādibhiḥ pañcabhiḥ mantraiḥ pañcabhira|jyāhutibhirabhijuhoti | juhuyāt | punarnyūnātirekaprāyaścittārthaṃ vyāhṛtibhirhutvā yathoktāyāmṛci pūrvavat sāma gāyet | svastivācanādi pūrvavat |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye ṣaṣṭhādhyāye saptamaḥ khaṇḍaḥ |
7 ||
atha vāyudevatākanimittaviśeṣe homaviśeṣaṃ darśayituṃ tadaṅgatvenādau antarikṣanirīkṣaṇapūrvakamāvartanaṃ darśayati--
vāta ā vātu bheṣajam̐ śambhu mayobhu no hṛde| pra na āyūm̐ṣi tāriṣat || (sā. 184) ityeṣā ṛk | anyat pūrvavad vyākhyeyam |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye ṣaṣṭhādhyāye aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ |
8 ||
atha somadevatākanimittaviśeṣe homaviśeṣaṃ darśayituṃ tadaṅgatvena dyunirīkṣaṇapūrvakamāvartanaṃ darśayati—
ityeṣā ṛk | anyat pūrvavad vyākhyeyam |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye ṣaṣṭhādhyāye navamaḥ khaṇḍaḥ |
9 ||
30.3.4
atha vaiṣṇavādadbhutaviśeṣe homaviśeṣaṃ darśayituṃ tadaṅgatvena parasyā divo 'nvīkṣaṇapūrvakamanāvartanaṃ darśayati—
sthīlāpākaṃ sthālīpākavidhānamanatikramya caruṃ śrapayitvā, idaṃ ³²³viṣṇurvi³²cakrame ³¹tredhā ²²ni ³²dadhe ¹²padam | samūḍhamasya ⁷²pām̐sule || (sā. 222) ityanayā ṛcā hutvā punar viṣṇave svāhetyādibhiḥ pañcabhirmantraiḥ pañcabhira|jyāhutibhirabhirjuhoti | tatastannyūnātirekaprāyaścittārthaṃ vyāhṛtibhirhutvā atha paścāt idaṃ viṣṇuḥ (sā. 222) ityasyāṃ vaiṣṇavyāmṛci sāma aṣṭottaraśataṃ gāyet |
śuddhe bhūtale homaṃ kuryāditi darśayituṃ bhūśuddhihetuṃ darśayati—
30.4
khananāt kuddālādibhiḥ | dahanādagninā | abhimarśanāt mantrapūrvakaṃ hastena | gobhirākramaṇācca ityetaiḥ khananādibhiḥ caturbhiḥ bhūmiḥ śudhyate | tathā pañcamāt gomayenopalepanāt bhūmiḥ śudhyata ityanuṣaṅgaḥ |
sāmagānānantaraṃ kiṃ kuryādityata āha—
30.5
tataḥ saṃbhārān prāguktān darbhādīn homasaṃbhārān pradakṣiṇaṃ yathā bhavati tathā homasamīpadeśamānīya brāhmaṇānupaveśya svasti vācya puṇyāhavācanaṃ kṛtvā karma samāpayediti śeṣaḥ |
saṃbhārāṇāṃ madhye kasyacidupahatau tasyābhyukṣaṇaṃ śuddhihetutvena vidhatte—
30.6
etaiḥ yathoktaiḥ saṃbhāraiḥ yadupaspṛṣṭam upahataṃ tad dravyam abhyukṣet svastidā viśaspatiḥ (ṛ. ve. 10.152.2) ityādiḥ svastivācanamantraiḥ | ataḥ abhyukṣaṇādupahatidoṣaḥ śāmyatyeva |
naimittikahomāṅgatvena brāhmaṇabhojanaṃ dakṣiṇāṃ ca darśayati—
homānantaraṃ brāhmaṇabhojanam | bhujerṇyantāllyuṭ | brāhmaṇān bhojayedityarthaḥ | tathā tasmin home hiraṇyaṃ kanakaṃ gauśca vāsaśca aśvo bhūmiriti 5 caitā dakṣiṇāḥ suvarṇādikamṛtvigbhyo dadyāt | ataḥ evaṃ sāṅgahomānantaram adbhutādisūcito doṣaḥ śāmyatyeva | yathoktaṣaṣṭhādhyāyapratipāditaḥ eṣa homaḥ śāntyarthaḥ | aindrādyadbhutasūcitaduritāpūrvaśāntyarthaḥ | dviruktirādarārthā | adhyāyasamāptidyotanārthā ca |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye 10 ṣaṣṭhādhyāye daśamaḥ khaṇḍaḥ |
10 || 11
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit