Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 5
Ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) 5
- Language
- Sanskrit
5.1
indro ha indraḥ kila viśvāmitrāyaivokthamuvāca | vasiṣṭhāya brahma uktavān | katham? vāgevokthamiti viśvāmitrāya | mano vāva brahmeti vasiṣṭhāya |
5.2
taddhai tasmādeva | etadbrahma vāsiṣṭhaṃ vasiṣṭhasyaivāsādhāraṇam | sa eva brahmavidāmagraṇīrityarthaḥ |
evaṃ vāṅmanase vasiṣṭhaṃ ca praśasya idānīṃ tadvidaṃ vāsiṣṭhaṃ vā brahmāṇaṃ kurvīteti vidhatte—
5.3
sodāharaṇaṃ vāṅmanasayoryajñanirvāhakatvaṃ darśayati --
5.4
tatraivaṃ sati yathā loke kaścit samartha ubhayavartaninā ubhe vartanyau cakre yasya tena rathena yāṃ yāṃ diśaṃ gantuṃ prārthayate kāmayate tāṃ tāṃ diśam abhimukhaṃ prāpnoti, evaṃ tathaiva ubhayavartaninā, - ubhe vāṅmanase vartanyau cakrasthānīye yasya tena-, etena yajñena yaṃ kāmam iṣṭaṃ padārthaṃ kāmayate yajamānaḥ tamabhyaśnute abhitaḥ prāpnoti | tathā ca bahvṛcabrāhmaṇe paṭhyateatha kena brahmatvaṃ kriyata iti trayyā vidyayeti brūyāt | ayaṃ vai yajño yo'yaṃ pavate tasya vāk ca manaśca vartanyau vācā hi manasā ca yajño vartate (ai. brā. 5. 33. 2) iti |
brahmakartavyaṃ vāgyamanaṃ vidhātuṃ tatpraśaṃsārthaṃ tasya vāgvyavahāraṃ nindati-
5.5
atheti brahmakartavyavidhyupakrame | prāṇānām indriyāṇāṃ madhye mano yajñasyārdhabhāgavai | taddartanyātmakatvāt | tathā ca sati sa brahmā yadvyāharati vāgvisarjanaṃ karoti tat tadā vāci manaḥ pratiṣṭhāpayati | vāṅmanase ekīkuryādityarthaḥ | manaḥpūrvakatvādvākpravṛtteḥ | tat tatraivaṃ sati yathā loke kaścit ekavarttaninā ekacakreṇa rathena kāṃcana kāmapi diśaṃ na vyaśnute na prāpnoti | etad vācā vyāharaṇamapi tādṛk | tena yajñaphalaṃ na sidhyeta | vaikalyādityarthaḥ |
evaṃ praśaṃsya vāgyamanaṃ vidhatte—
5.6
ṛgyajuḥsāmabhirhotradhvaryudgātāro yāvat svasvakarma kuryuḥ tāvat tāvantaṃ kālaṃ brahmā vācaṃyamo va gyamanavān bubhūṣedbhavet | atra viśeṣamāha drāhmāyaṇaḥ—praṇītāsu praṇīyamānāsu vācaṃ yacchedā tāsāṃ vimocanāt | tāsveva praṇīyamānāsvā haviṣkṛtastambayajuṣaścādhyāsamidhaḥ prasthānīyāyā iti vā | yatrādhvaryurbahvṛcau ceṣṭetāṃ yatra na ceṣṭetāṃ vāgyataḥ prāyastveva syāt (12.2.32-34; lā.4.11.1-3) iti | asyārthaḥ—praṇītāpraṇayanamārabhya tadvimocanaparyantam | athavā | praṇītāpraṇayanaprabhṛti āhaviṣkṛtaḥ haviṣkṛdehīti saṃpraiṣaparyantam | yadvā, stambayajurārabhya āsamidhaḥ prasthānīyāyāḥ— prasthānam anuyājapracāraḥ tadarthā samit prasthānīyā tasyā ādhānaparyantaṃ vā |
athavā, adhvaryuhotroḥ yāvatkarma tāvat | yadvā, ubhayoḥ karmābhāve'pi brahmavāce| na kāmacāraḥ | kiṃtu, tatrāpi brahmā prāyeṇa vāgyata eva syāditi |
ṛgvedādivihitakarmanyūnātireke prāyaścittatvena brahmaṇā kartavyaṃ vyāhṛtihomaṃ vidhātumādau vedatrayasāratvena lokatrayasāratvena ca vyāhṛtīḥ praśaṃsati—
5.7
prajāpatiḥ brahmā sargādau imān prasiddhān ṛgādīn trīn vedān asṛjata | tena sṛṣṭāste vedāḥ enaṃ prajāpatiṃ nādhinvan nāprīṇayan | tataḥ prajāpatiḥ tebhyaḥ sārajighṛkṣayā tānabhyapīḍayat | tebhyaḥ pīḍitebhyaḥ bhūrbhuvaḥsvariti vyāhṛtitrayama akṣarat niragacchat | tasya vivaraṇam—ṛgbhyaḥ ṛgvedāt bhūrityakṣarat | saḥ vyāhṛtirūpaḥ rasaḥ ayaṃ bhūloko'bhavat | yajurbhyo yajurvedād bhuva ityakṣarat | saḥ raso antarikṣaloko'bhavat | sāmabhyaḥ sāmavedāt svarityakṣarat | sa rasaḥ svargo loko'bhavat |
prathamaṃ vyāhṛtihomaṃ sastutikaṃ vidhatte—
5.8
tatra yadṛktaḥ ṛgvedavihitāt karmaṇa ulbaṇaṃ nyūnamadhikaṃ vā hotrādibhiḥ kriyeta tarhi brahmā gārhapatyam agniṃ paretya bhūḥsvāheti anayā vyāhṛtyā juhuyāt | ayaṃ vai ayameva bhūloko gārhapatyaḥ | ayam eva lokaḥ ṛgvedaḥ | tadvai tenaiva homena imaṃ ca lokam ṛgvedaṃ ca svena svakīyena rasena sāreṇa samarddhayati samṛddhaṃ karoti |
dvitīyavyāhṛtihomaṃ sapraśaṃsaṃ vidhatte—
5.9
athetyavāntaravākyopakrame | yajuṣṭo yajurvedavihitāt karmaṇo yadyulbaṇaṃ nyūnamadhikaṃ vā adhvaryyādibhiḥ kriyeta tarhi anvāhāryapacanaṃ dakṣiṇāgniṃ paretya bhuvaḥ svāheti brahmā juhuyāt | antarikṣaloko vai antarikṣaloka eva anvāhāryapacanaḥ | antarikṣaloka eva yajurvedaḥ | tadvai tenaiva homena antarikṣaṃ ca yajurvedaṃ ca svena rasena sāreṇa samarddhayati |
tṛtīyavyāhṛtihomaṃ sapraśaṃsaṃ vidhatte—
5.10
spaṣṭametat |
evaṃ viśeṣeṇa prāyaścittaṃ vidhāyedānīṃ sādhāraṇena darśayati—
5.11
ato vāva api vā yatamasmin katamasmin ca karmaṇi ulbaṇaṃ nyūnamadhikaṃ vā kriyeta tadā sarveṣu agniṣu anuparyāyaṃ krameṇa vyāhṛtibhiḥ brahmā juhuyāt | tathā ca asya yajamānasya yajñaḥ askannaḥ anyathākṛto na bhavati | kiṃ tu, svagākṛto yathoktamārgeṇaiva kṛto bhavati |
haviṣaḥ skandane pātrādīnāṃ ca bhedane prāyaścittaṃ vidhātum ādau doṣaṃ darśayati—
5.12
atha punaḥ skannād haviṣaḥ skandanād vā bhinnāt pātrādīnāṃ bhedanād vā yajñastredhā triprakāreṇa utkrāmati | katham? devān divaṃ
tadadhiṣṭhitadyuloke (kaṃ ?) ceti | tṛtīyaṃ gaganaṃ, tritvasaṃkhyāpūrakatvāt | evamanyadapi vyākhyeyam |
tatra prāyaścittaṃ vidhatte-
5.13
devān indrādīn divaṃ ca yajño'gāt agamat | tataḥ tatsakāśāt mā māṃ draviṇam aṣṭu prāpnotu | evamanyadapi vyākhyeyam | devānityārabhya yatra kva ca yajño'gāttato mā draviṇamaṣṭvityantena mantreṇa tat skannaṃ havirbhincaṃ ca pātrādikamabhimṛśet | tadvai tenaiva abhimarśanena ātmānaṃ ca yajamānaṃ ca svena rasena yajñaphalena samarddhayati |
yajñahavirulbaṇe vaiṣṇavavāruṇyārcā apāmupaninayanaṃ prāyaścittatvena vidhātuṃ tadarthavādatvenedamāmnāyate-
5.14
varuṇo vai apāṃ patiḥ varuṇa eva | etat ,--liṅgavyatyayaḥ,--viṣṇāvupārpayati sthāpitavāniti |
atha prāyaścittaṃ vidhatte—
5.15
yad yadi yajñe ulbaṇaṃ kriyate tat tarhi yayorojasā ityādinā svāhāntena mantreṇa apaḥ udakāni tasmin haviṣi upaninayet pākavelāyāṃ havirudgataṃ cet | tad tenaiva apāmupaSecondary ninayena ātmānaṃ ca yajamānaṃ ca svena rasena yajñaphalena samarddhayati iti | varuṇena yajñasya viṣṇau samarpitatvāt vaiṣṇavavāruṇyarthā apāmupaSecondary ninayane kṛte yajñaḥ samāhito bhavatītyarthaḥ | asya mantrasyāyamarthaḥ | yayoḥ viṣṇuvaruṇayorojasā tejasā ca rajāṃsi lokāḥ skabhitā skabhitāni yathāvat sthāpitāni | kiṃ ca | [yā] yau vīryaibhiḥ vīryaiḥ balaiḥ vīratamā atiśayena vīrau tathā śaviṣṭhā śaviṣṭhau atiśayena balavantau | api ca yā yau sahobhiḥ anyadīyaiḥ balaiḥ apratītā apratigatau patyete īśvarau bhavataḥ | patyatirīśvaryakarmā | pūrvahūtau pūrvaṃ prathamam āhvātavyau viṣṇū varuṇau | ubhayatra dvivacanaṃ parasparasāhityāpekṣayā | viṣṇuvaruṇāvityarthaḥ | tāvagan yajño'gamat | gamerluṅi lerluki mo no dhātoḥ (pā. 8. 2. 64) iti nakāre kṛte rūpam | svāhā suhutamastviti |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe prathamādhyāye pañcamaḥ khaṇḍaḥ
virājo'tireke tannyūnatāyāṃ ca prāyaścittaṃ darśayitumāha-
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit