Samavedasya Brahmananyashtau (Sāmavedasya Brāhmaṇānyaṣṭau)

सामवेदस्य ब्राह्मणान्यष्टौ

Language: Sanskrit
Date: 1000–400 BCE
Extent: 175 passages, 3,897 words
Text: partly digitised
Source: archiveorg · Samavidhana Brahmanam Sayana; ed. B. R. Sharma; Kendriya Sanskrit Vidyapeetha Series; Kendriya Sanskrit… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

1 — 7 parts
2 — 6 parts
3 — 1 part
4 — 8 parts
5 — 9 parts
6 — 11 parts
7 — 6 parts
8 — 8 parts
9 — 13 parts
10 — 5 parts
11 — 29 parts
12 — 5 parts

Text

1.1

sa eṣa evaṃvidudgātā''tmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate tamāgāyati
tadvaitallokajideva—|| I. iii. 28²
1. brahma ha vā idamagra āsīt
2. tasya tejo raso'tyaricyata | sa brahmā
samabhavat
3. sa tūṣṇīṃ manasādhyāyat | tasya yanmana
āsīt sa prajāpatirabhavat
4. tasmāt prājāpatyāṃ manasā juhvati | mano
hi prajāpatiḥ
5. tasya dyauḥ śira āsīd, uro'ntarikṣaṃ,
madhyam̐ samudraḥ pṛthivī pādau

1.2

6. sa vā idaṃ viśvaṃ bhūtamasṛjata | tasya
sāmopajīvanaṃ prāyacchat
7. upajīvanīyo bhavati ya evaṃ veda

1.3

1 8. tayo'sau kruṣṭatama iva sāmnaḥ svarastaṃ devā
upajīvanti | yo'vareṣāṃ prathamastaṃ manuṣyā yo dvitīyastaṃ
gandharvāpsaraso yastṛtīyastaṃ paśavo yaścaturthastaṃ pitaro ye
cāṇḍeṣu śerate yaḥ pañcamastamasurarakṣāṃsi yo'ntya5 stamoṣadhayo vanaspatayo yaccānyajjagat | tasmādāhuḥ
sāmaivānnamiti | sāma hyeṣāmupajīvanaṃ prāyacchat
9. upajīvanīyo bhavati ya evaṃ veda

1.4

10. tasya ha vā etasya sāmna ṛgevāsthīni
svaro mām̐sāni | stobhā lomāni
1 11. yo ha vai sāmnaḥ svaṃ yaḥ suvarṇaṃ veda svaṃ ca ha
vai sāmnaḥ suvarṇaṃ ca bhavati | svaro vāva sāmnaḥ svaṃ tadeva
suvarṇam
12. yo ha vai sāmnaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhatyasmim̐śca loke'muṣmim̐śca | vāgvāva sāmnaḥ pratiṣṭhā
yaddhetāṅgityugeva sā | ṛci sāma pratiṣṭhitam

1.5

13. sa yadā gāyatraṃ bṛhatyāṃ gāyati ; bārhataṃ
jagatyām; jāgataṃ triṣṭubhi; samatāṃ cāpadyate | tasmādetat sāmetyāha | samā u ha vā asmiṃśchandāṃsi
sāmyāditi tatsāmnaḥ sāmatvam
sāmnāṃ sāmanamekaṃ chanda āmnāyate | tat tasmāt samānāyāmṛci bahūni
sāmāni gīyante | tasmādapi sāmnaḥ sāmatvaṃ saṃpannamiti
14. kṛṣṭaḥ prājāpatyo brāhmo vā vaiśvadevo
vādityānāṃ prathamaḥ sādhyānāṃ dvitīyo'gnestṛtīyovāyoścaturthaḥ saumo mandro mitrāvaruṇayoratisvāryaḥ

1.6

15. te devāḥ prajāpatimupādhāvan | te'bruvan
"kathaṃ nu vayag svargaṃ lokamiyāma" iti | tebhya etān
yajñakratūn prāyacchat "etaiḥ lokameṣyatha" iti | taiḥ svargaṃ
lokamāyan
16. svargaṃ lokamaiti ya evaṃ veda

1.7

17. teṣāmahīyantājāḥ pṛśnayo vaikhānasā
vasurociṣo ye cāpūtā ye ca kāmepsavaste'bruvan “kathaṃ nu
vayaṃ svargaṃ lokamiyāma” iti | tebhya etat svādhyāyādhyayanaṃ
prāyacchat, tapaścaitābhyāg svargaṃ lokameṣyatheti | tābhyāṃ svargaṃ
lokamāyan
18. svargaṃ lokameti ya evaṃ veda ya evaṃ veda

2.1

dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
1. athātastrīn kṛcchrān vyākhyāsyāmaḥ

2.2

2. haviṣyān prātarāśān bhuktvā tisro
rātrīrnāśnīyāt
3. athāparaṃ tryahaṃ naktaṃ bhuñjīta
4. athāparaṃ tryahaṃ na kaṃcana yāceta
5. athāparaṃ tryahamupavaset
6. tiṣṭhedahani rātrāvāsīta kṣiprakāmaḥ
7. satyaṃ vadet | anāryairna saṃbhāṣeta
rauravayaudhājaye nityaṃ prayuñjīta | anusavanamudakopasparśanamāpohiṣṭhīyābhiḥ
athodakatarpaṇam | namo'hamāya mohamāya maṃhamāya
dhūnṛvate tāpasāya punarvasave namo namaḥ | mauñjyāyaurmyāya
saumyāya śamyāya śivāya namo namaḥ | pārāya supārāya
mahāpārāya pāradāya pāravindāya namo namaḥ | puruṣāya
supuruṣāya mahāpuruṣāya madhyamapuruṣāyottamapuruṣāya brahmacāriṇe
namo namaḥ | iti | etadevādanyopasthānam | etā
evājyāhutayaḥ | dvādaśarātrasyānte sthālīpāka śrapayitvaitābhyo devatābhyo juhuyāt | agnaye svāhā | somāya svāhā
agnīṣomābhyāmindrāgnibhyāmindrāya viśvebhyo devebhyo brahmaṇe
prajāpataye'gnaye sviṣṭakṛta iti | atho brāhmaṇatarpaṇam

2.3

8. etenaivātikṛcchro vyākhyātaḥ
9. yāvat sakṛdādadīta tāvadaśnīyāt

2.4

10. abbhakṣastṛtīyaḥ sa kṛcchrātikṛcchraḥ

2.5

11. prathamaṃ caritvā śuciḥ pūtaḥ karmaṇyo
bhavati | dvitīyaṃ caritvā yatkiṃcidanyanmahāpātakebhyaḥ pāpaṃ 10
kurute tasmāt pramucyate | tṛtīyaṃ caritvā sarvasmādenaso
mucyate

2.6

12. athaitāᳵstrīn kṛcchrāᳵścaritvā sarveṣu vedeṣu
snāto bhavati | sarveṣu deveṣu jñāto bhavati | yaścaivaṃ veda yaścaivaṃ
veda

3.p1

iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ

4.1

tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
1. athātaḥ svādhyāyādhyayanasya

4.2

2. kāmamuktvopakrāmedante vā | trīn kṛcchrām̐ścaritvā pūto bhavati | agniṃ pratiṣṭhāpyāgnyabhāve tūdakamādityaṃ vopasamādhāya darbhānupastīrya darbheṣvāsīnaḥ prākkūleṣūdakkūleṣu vā dakṣiṇena pāṇinā darbhamuṣṭiṃ gṛhītvā
3. prathamaṃ trivargaṃ navakṛtvo navakṛtvo gāyet
4 evaṃ sadā prayuñjāno'gnyādheyamavāpnoti

4.3

5. indrāya pavate mada iti pavamānahavī ṣyetena
kalpena

4.4

6. suvarmahāḥ suvarmayā ityetābhyāṃ darśapūrṇamāsāvetenaiva kalpena

4.5

7. bhṛtyātithi his śeṣabhojī kāle dārānupreyād
yathāśakti cātithibhyo dadyādapyudakamantataḥ | evaṃvrato
‘yadindrāhaṃ yathā tvam’ ityete sadā prayuñjīta | suvarmahāḥ
suvarmayā ityete ca parvaṇi | tathā hāsyāgnihotramavilupta 5sadā hutaṃ0 sadarśapūrṇamāsaṃ bhavati

4.6

4.7

9. athātaḥ pāñcarātrikāṇām
vrīhiyavau bhojanamasauhityam
ante tvagnyādiruktaḥ kalpaḥ
kāmyānāṃ cāvipratiṣedhaḥ

4.8

tamindraṃ vājayāmasīti caturvargeṇa cāturmāsyānyavāpnoti | asya preṣeti pāśukāni
10 trātāramindraṃ yajāmaha ityetābhyāṃ paśubandham
11. payovrata etena kalpena bṛhadindrāya gāyateti
caturvargeṇa sautrāmaṇyau sautrāmaṇyau

5.1

5.2

2. īṅkhayantīriti daśa 9 rathantaraṃ ca vāmadevyaṃ
caitānyanusavanaṃ prayuñjāno'gniṣṭomamavāpnoti
3. yajñājñā vo agnaya iti caturvargeṇātyagniṣṭomam
namaste agna ojasa iti daśatokthyam; punānaḥ
soma dhārayeti vargeṇa ṣoḍaśinam; parīto ṣiñcatā sutamiti
vargeṇātirātram
payovrata etena kalpena tisro vāca udīrata
(sāma. i. 471) iti vargeṇa vājapeyam

5.2-2

iti saptarātrikāṇāṃ kalpa uktaḥ

5.3

māsametena kalpenāva indraṃ kṛviṃ yatheti
daśatāptoryāmāṇam
6. māsaṃ caturthe kāle bhuñjāna ājuhotā haviṣā
marjayadhvam (sā. i. 63.) iti daśatā dvādaśāham

5.4

7. saṃvatsarametena kalpenābodhyagniriti daśaśaṃtaṃ
rathantaraṃ ca vāmadevyaṃ ca bṛhacca vairūpaṃ ca vairājaṃ ca
mahānāmnyaśca revatyaścaitānyanusavanaṃ prayuñjāno gavāmayanamavāpnoti
8. rājanarauhiṇābhyāṃ tāpaścite
9. payovrata etena kalpena somaḥ pavate janitā
matīnām (sāma. i. 527) iti caturvargeṇa cāturmāsyāni saumikānyavāpnoti

5.5

10. saṃvatsaramaṣṭame kāle bhuñjāno grāmyamannaṃ pra tu
draveti daśartamāvartayan naimiśīyaṃ dvādaśasaṃvatsaramavāpnoti

5.6

11. āgneyamaindraṃ pāvamānamityetena kalpena
catvāri varṣāṇi prayuñjānaḥ śatasaṃvatsaramavāpnoti

5.6.p1

varṣacatuṣṭayaparyantam etena kalpena pūrvoktagrāmyānnāṣṭamakālabhojananiyamena
prayuñjānaḥ śatasaṃvatsaraṃ śatasaṃvatsarasādhyo yaḥ
13. prathamastrivargaḥ sāvitryāṃ gāyatraṃ mahānāmnyaścaiṣāmṛtā nāma saṃhitaitayā vai devā amṛtatvamāyan
14. amṛtatvameti ya evaṃ veda
15. idam̐ hyanvojasā (sā. i. 165) iti
prathamottame tvāmidā hyo narāḥ (sā. i. 302) sa pūrvyo mahonāṃ
(sā. i. 355) purāṃ bhindurmuvā kavir (sā. i. 359) upaprakṣe
madhumati kṣiyantaḥ (sā. i. 444) pavasva soma madhumām̐
ṛtāvā (sā. i. 532) surūpakṛdrāhasaṃ mādhucchandasameṣā
mādhucchandasī nāma saṃhitaitayā vai devāḥ svargaṃ lokamāyan
16. svargaṃ lokameti ya evaṃ veda
17. ā vo rājā (sā. i. 69) tadvo varga
ājyadohāni devavratāni caiṣā raudrī nāma saṃhitaitāṃ prayuñjan
rudraṃ prīṇāti
18. idaṃ viṣṇuḥ (sāma. i. 222) prakṣasya vṛṣṇaḥ
(sāma. 609) prakāvyamuśaneva bruvāṇa (sāma i. 524) iti
vārāhamantyaṃ puruṣavrate caiṣā vaiṣṇavī nāma saṃhitaitāṃ prayuñjan
viṣṇuṃ prīṇāti
19. adaī: (sāma. i. 315) suṣvāṇāsa (sāma.
i. 316) ā tū na (sāma. i. 167) iti vargā mṛjyamānaḥ
suhastyā (sāma. i. 517) iti prathamaṣaṣṭhe caiṣā vaināyakī nāma
saṃhitaitāṃ prayuñjan vināyakaṃ prīṇāti
20. ā mandrairindra haribhiḥ (sāma. i. 246) ā
no viśvāmu havyaṃ (sāma. i. 259) pra senānīḥ (sāma i. 533)
iti vargāḥ pavitraṃ ta (sāma. i. 565) iti dve eṣā skandasya
saṃhitaitāṃ prayuñjan skandaṃ prīṇāti
21. yadvā u viśpatiḥ (sāma. i. 114) sanādagne'(sāma. i. 80) kṣannamīmadanta hya - (sāma. i. 415) bhi triṣpṛṣṭhama-

5.6.p2

samā. i. 528) krāntasamudraḥ (i. 529) kanikrantī - (sāma i. 530

5.8

ti dve eṣā pitryā nāma saṃhitaitāṃ prayuñjan pitṝn
prīṇāti

5.9

22. āsyadaghna udake tiṣṭhannakye nākī ityetat
triḥsaptakṛtvo gāyedetat sarvavācogatasaṃmitametena sarvān
kāmānavāpnoti
23. yaścaivaṃ veda yaścaivaṃ veda

6.1

4
1. athātaḥ prāyaścittānām
2. anādeśe mantrā balavantastapo'nvitāḥ pāvanā
bhavanti
3. āpannaḥ prāyaścittaṃ caret
4. abhyāsaḥ sāmnā1śataṃ daśāvaram

6.2

5. kāhalamuktvā dadhikrāvṇo akāriṣam
(sāma. i. 556) ityetadgāyet
6. paruṣamuktvedaṃ viṣṇurvicakrama iti
7. brāhmaṇamuktvā triḥ
8. bhrātaraṃ mātulaṃ pitṛvyamiti gurujātīyān
prasādya pakṣiṇīṃ rātrimupoṣya tavāha soma rāraṇeti (sāma. i. 516) prathamamekavim̐śatikṛtvaḥ
9. upādhyāyaṃ mātaraṃ pitaramityeteṣu trirātramupavasannetasyaivāntyam
10. anadhyāpyamadhyāpya saptarātramupavasan sadā
gāvaḥ śucayo viśvadhāyasaḥ ityetadgāyet
11. ayājyayājane dakṣiṇāstyaktvā māsaṃ caturthe
kāle bhuñjānaḥ kānī ityetadgāyet
12. amedhyadarśane ye te panthā adho diva
iti | tathānedhyaghrāṇe
13. abhojyabhojane'medhyaprāśane vā niṣpurīṣībhāvastrirātrāvaraṃ tūpavasanneto nbindra stavāma śuddham
iti pūrvaṃ sadā sahasrakṛtva āvartayan
1 14. bahūnyapyupapatanīyāni kṛtvā tribhiranaśnatpārāyaṇaiḥ pūto bhavati

6.3

10 15. surāṃ pītvā saṃvatsaramaṣṭame kāle bhuñjāno
yatpāṇyoḥ saṃbhavedvāṅnābhyūrdhvaṃjānu barhitastriraha upaspṛśam̐stathā rātrau, sthānāsanābhyāṃ [tiṣṭhedahani rātrāvāsīta |]
pavitraṃ ta ityuttareṇāhorātrāṇi japan grāmadvāre sthānāsanabhojanāni yatra labheta tatra vasenna pravaset | svakarmaṇābhi15 bhāṣeta | caturṇāṃ brāhmaṇānāmagrataḥ prāśnīyāt | grāmadvārasyaivāgrata āvaśyakānyābhikrāmet | ato'nyathā śaṅkyam | pūrṇe
saṃvatsare tailaṃ lavaṇaṃ kṣuramagniṃ gāṃ bījānītyālabdhavantaṃ brāhmaṇā
brūyuścaritaṃ tavetyom bho iti brūyāt saptāvarān sapta parān
19 hantyanṛtaṃ caritaṃ tava sucaritaṃ tavetyom bho iti brūyāt
ata ūrdhvaṃ keśaśmaśrulomanakhāni vāpayitvā'hataṃ vasanaṃ
paridhāya brāhmaṇān svasti vācayitvā pūto bhavati
sucaritam iti taiḥ pṛṣṭaḥ sa punaḥ oṃ bho iti brūyāt | ata ūrdhvam
uktaśapathapūrvakasaṃbhāṣaṇānantaraṃ keśaśmaśrulomanakhāni niyamakāle pravṛddhāni
vāpayitvā chedayitvā ahataṃ nūtanaṃ vasanaṃ vastraṃ paridhāya parita ācchādya
brāhmaṇān svasti vācayitvā pūta uktadoṣādviyukto bhavati
etena kalpena bhrūṇahā pūrvametena brahmahā śuddhāśuddhīyamuttarametena suvarṇasteno'bhitripṛṣṭhamityabhi tripṛṣṭhamiti

6.1-2

5
1. brāhmaṇasvarth hatvā māsamudake vāsaścaturthe kāle
bhojanaṃ divā bahirā syād vratānte śukraṃ te anyadyajataṃ te
anyadityetaddvāyèt
2. anyasya hṛtvā kṛcchraṃ carannaya sahasramānava
iti dvitīyam

6.2-2

3. gurudārān gatvā surāpakalpenākrānnityetad
gāyet
4. brāhmaṇadārān gatvā trīn kṛcchrāṃścaran
brahma jajñānam (sāma. i. 321) iti pūrvam
5. anyasya gatvā kṛcchraṃ carannaraṇyorityetat
6. śūdrāṃ gatvā trirātramupavasanniḍāmagna ityetat
7. akāle dārānupaETY trīn prāṇāyāmānāyamya
kayānāyā dvitīyamāvartayet

6.3-2

8. brāhmaṇādvārdhuṣiṃ hṛtvā trīn kṛcchrāṃścaran
brahma jajñānamityuttaram
9. anyasya hatvā kṛcchraṃ carannanu hi tvā suta0
sometyanu hi tvā sutaḥ someti

6.1-3

6
ṣaṣṭho'nuvākaḥ
1. rājñaḥ pratigṛhya māsamudake vasan divā
bhuñjāno mahattatsomo mahiṣaścakāretyetadgāyet
2. anyasyāpratigrāhyasya kṛcchraṃ caraṃstrikadrukeṣvityetat
3. adattādāna ekarātramupavasannagnistigmena
(sāma. i. 22) iti dvitīyam

6.2-3

4. brāhmaṇāyāvagūrya prāṇaṃ gāyet | nihatyāpānam
śoṇite kṣarati pra soma devavītaya iti dvitīyam

6.4

5. rājanyavaiśyau savanagatau hatvā brāhmaṇasvakalpena
śuddhāśuddhīyamuttaram
6. śūdram̐hatvā dvādaśarātramupavāsa udake ca
vāso'yaṃ ta indra soma iti dvitīyam
7. gām̐hatvā dvādaśarātramupavāsa udake ca vāso
vayaṃ gha tvā sutāvanta iti dvitīyam
8. anyat prāṇi hatvaikarātramupavasanagnastigmena
(sāma. i. 22) iti dvitīyam
9 avakīrṇī trīn kṛcchām̐ścaran parīto ṣiñcatā
sutamiti caturthamāvartayet
10. etena kalpena parivettā parivindaṃśca somam̐
rājānaṃ varuṇamityetat
11. ayonau retaḥ siktvāgnirmūrddhā ghṛtavatī
(sāma. i. 378) dvitīyaṃ yaditastanvo mameti ca
12. śūdrajīvikāyāṃ sevitvoparamya trīn kṛcchrām̐ścaram̐- ścakramityetadrāyeta
13. vaiśyajīvikāyāṃ vayaḥ suparṇā (sāma. i, 319)
ityetat | rājanyajīvikāyāṃ pavasva soma madhumā
ṛtāvetyetadbhamiśyaṃ meṣamiti vā
14. sadā prayogaḥ
15. brāhmaṇamanṛtamabhiśasya tatpāpaṃ pratipadyate
guhyaṃ prakāśayannardhabhāg bhavati
18. agnistigmena (sāma. i, 22) iti vargaṃ prayuñjānastena
tattarati tena tattarati

6.1-4

7
1. rasān vikrīya kṛcchraṃ caran ghṛtavatīdvitīyam
2. ubhayatodantān vikrīya kṛcchraṃ caran ko
adya yuṅkta ityetat
3. tān pratigṛhyaitenaiva kalpena śaṃ padamityetat
4. adattāṃ kanyāṃ prakṛtya kṛcchra carannabhrātṛvyo
anā tvamityetadgāyet
5. tāṃ pratigṛhyetenaiva kalpena śaṃ padamityetat
6. abhyudito bhadro no agnirāhuta (sāma. i. 111)
ityetadgāyet || abhyastamito na tasya māyayā ca na
(sāma. i. 104) iti

6.2-4

7. duḥsvapneṣvadyā no deva savitar (sāma. i. 141)
iti dvitīyam
8. anyasmiṃstvanājñāte kayānāyā dvitīyamāvartayet
9. agnidagdhe ghṛtāktān yavāñjuhuyājjātaḥ pareṇa
dharmeṇetyetenāgnaye svāheti ca
10. mūṣikajagdhe tilāñjuhuyānnaki devā
inīmasītīndrāya svāheti ca
11. kūrcanāśa ekarātramupavasannagnistigmeneti
dvitīyam
12 anyasmiṃstvanājñāte yaṃ vṛtreṣviti dvitīyam
13. manuṣyeṣvabhivāteṣu ghṛtāktānāṃ yavānāmāḍhakaṃ
juhuyādagne tvanno antama iti caturvargeṇa sāmānteṣu
svāhākārairagnaye svāhā vāyave svāhā sūryāya svāhā candrāya
svāheti ca snehavadamā samannaṃ brāhmaṇān bhojayitvā svasti
vācayitvā svasti haiṣāṃ bhavati
14. goṣvabhivātāsu ghṛtāktānāṃ yavānāmāḍhakaṃ
juhuyādā vo rājānam (sāma. i. 69) ityetena rudrāya svāheti
ca yāvatīrdhūmaḥ spṛśati svasti hāsāṃ bhavati
15. aśveṣvabhivāteṣu ghṛtāktānāṃ yavānāmāḍhakaṃ
juhuyādaśvī rathī (sāma. i. 277) dvitīyenāśvibhyā svāheti ca
yāvato dhūmaḥ spṛśati svasti haiṣāṃ bhavati svasti haiṣāṃ
bhavati

6.2-4.p1

6.2-4.p2

iti prathamaḥ prapāṭhakaḥ

7.1

1. athātaḥ kāmyānām
2. anādeśe trirātramupavāsaḥ puṣyeṇārambhaḥ
3. āyuṣyāṇyeva prathamam

7.2

5. abodhmagnir (grāma. 3.8.73.1) mahi
trīṇām (grāma. 5. 8. 192, 1&2) iti dve, tvāvata (grāma.
5. 8.193. 1) indraṃ naro (grāma. 8.9.318.1) grāme geyamāyuriti
cāsya nidhanaṃ kuryāt, tyamū ṣu (grāma. 9. 11.332. 1 & 2) dve,
trātāramindra (grāma. 9. 11. 333. 1) havirityetasya sthāne
svasti na iti, somaḥ punānatya (grāma. 17.10.572.6)
sasuprathamaṃ (grāma. 17.11.582.1) viśvato dāvanniti
(ā. gā. 3.4.74.1) pūrvaṃ rahasya uduttamaṃ varuṇapāśam
(ā. gā. 1.3.23.1) ityeṣo'riṣṭavarga eteṣāmakamekaṃ vā
sarvāṇi vā prayuñjānaḥ śataṃ varṣāṇi jīvati | jarayaiva
visram̐sate

7.3

6. ājāśrāje (ā. gā. 6.1.152.1&153.1)
śukracandre (ā. gā. 36. 89.1 & 90. 1) rājanarauhiṇake
(ā. gā. 4.4.123. 1 & 2) śukriyādye (ā gā. 6.1.148.1 &
149.1) hā u svaratādīni catvāri setuṣāma (ā. gā.
2. 7. 57. 1.) caiṣaḥ pavitravarga eteṣāmekamanekaṃ vā sarvāṇi vā
prayuñjānaḥ pūto bhavati
7. bahu pratigṛhya yājayitvā vā'sannamātmānaṃ
manyamāno gauṣūktāśvasūkte (grāma. 3.1.122. 1 & 2) śuddhāśuddhīye (grāma. 9.12 350. 1 & 2) taratsa mandī-(grāma. 14.4.
500. 1) tyetāni prayuñjānaḥ pūto bhavati

7.4

8. tavaśvīyaṃ prayuñjānaḥ śuciḥ pūto brahmalokamabhisaṃpadyate na ca punarāvartate

7.5

9. uduttamaṃ varuṇapāśamityetat sadā prayuñjānaḥ
saṃbādhaṃ na nigacchati | nigataśca pramucyate
10. gaurāntasarṣapāᳵ stuce tunāya tava su na ityetena
prāśnīyāt | dīrghāyurbhavati
1 11. trīn vodakāñjalīn sadācāmet pibā
somamindra mandatu tvetyetābhyāṃ dīrghāyurbhavati dīrghā
yurbhavati

7.5-2

1
prathamo'nuvākaḥ
dvitīyaḥ khaṇḍaḥ 1
1. atha yasyā jātāni pramīyeran nyagrodhaśuṅgānū
śaramūlaṃ cotthāpya tadahastrivṛtaṃ kārayenmaṇimagniṃ pratiṣṭhāpyāvṛtā hutvā maṇiṃ nidhāyābodhyagnirityetenābhijuhuyāt
sahasrakṛtvaḥ śaṇāvaraṃ tṛtīye garbhamāsi | nidadhyād ājyaśeṣam

8.1

mekhalāyāṃ maṇiṃ dhārayet | pumā1sa1 ha janayati | jātasya
kaṇṭhe'vasajet | kumāramājyaśeṣaṃ prāśayet | sarvāṇi
srotāṃsi tarpayet | abhyañjītāharahastata ūrdhvam | upayukte
punaḥ prayogaḥ | śataṃ varṣāṇi jīvati | jarayaiva visraṃsate
2. atha yo rakṣasā gṛhītaḥ syādaśanihatasya
vṛkṣasyedhmaḥ, śuklāyā goḥ sarūpavatsāyā anyasyā vājyaṃ,
bailvaṃ maṇimutthāpya tadahastrivṛtaṃ kārayenmaṇim | agniṃ pratiṣṭhāpyāvṛtā hutvā maṇiṃ vidhāyendra tridhātuśaraṇamityetenābhijuhuyāt sahasrakṛtvaḥ śaṇāvaram | taṃ maṇiṃ kaṇṭhena śirasā vā
dhārayan mucyate rakṣasā | yadvā u viśpatiriti caitat sadā
prayuñjīta | svasti hāsya bhavati

8.2

3 āmayāvī kaumbhyaṃ ghṛtaṃ viśvāḥ pṛtanā abhibhūtaraṃ nara ityetenābhijuhuyāt sahasrakṛtvaḥ śaṇāvaram
jīveti cāsya nidhanaṃ kuryādetenaiva sadā prāśnīyāt | mucyate
āmayāvī | āno mitrāvaruṇeti caitat sadā prayuñjīta
svasti hāsya bhavati svasti hāsya bhavati

8.2-2

2
dvitīyo'nuvākaḥ
1. atha yadasya rujecchanno devīrahasyena
ghṛtamabhigīyābhyañjyācchāmyati ha
2. dvikādyena vodakaṃ pāyayecchītābhiradbhirabhiṣecayetsoma ৲ rājāna ৲ (grāma. 3.10.91.1) sanādagne ' (grāma. 3.8.80.1)
mni ৲ hotāram (grāma. 12.12.465.1-2) ityetāni cainamabhiśrāvayecchāmyati ha
3. śaṅkhapuṣpī sarpasugandhāṃ cotthāpya tadahastrivṛtaṃ
kārayenmaṇimagniṃ pratiṣṭhāpyāvṛtā hutvā maṇiṃ nidhāya
carṣaṇīdhṛtam (ā. gā. 2. 5. 33. 1-3) iti vargeṇābhijuhuyāt
sahasrakṛtvaḥ śatāvarām | taṃ maṇiṃ kaṇṭhena śirasā vā dhārayato
na sarpabhayaṃ bhavati | kayānāyāṃ ca sarpasāma (ā. gā. 2. 7. 56. 1)
sadā prayuñjīta | svasti hāsya bhavati

8.3

śvetapuṣpāṃ bṛhatīmutthāpya tadahastrivṛtaṃ
kārayenmaṇimagniṃ pratiṣṭhāpyāvṛtā hutvā maṇiṃ nidhāya moṣu
tvā vāghataśca na (grāma. 7. 6. 284. 1) ityetenābhijuhuyāt
sahasrakṛtvaḥ śaṇāvaram | taṃ maṇiṃ kaṇṭhena śirasā vā dhārayato
na śastrabhayaṃ bhavati | yata indra bhayāmahe (grāma. 7. 5. 274. 1)
iti caitat sadā prayuñjīta | svasti hāsya bhavati

8.4

5. śvetapuṣpamarkamutthāpya tadahastrivṛtaṃ kārayenmaṇimagniṃ pratiṣṭhāpyāvṛtā hutvā maṇiṃ nidhāya svāśirāmarkeṇā(ā. gā. 1.3.16.1) bhijuhuyāt sahasrakṛtvaḥ śātāvaraṃ taṃ
maṇiṃ kaṇṭhena śirasā vā dhārayan bahvanno bhavati
6. dīrghatamaso'rko'- (ā. gā. 1-3 17.1) rkaśiro'(ā. gā. 1.3.22.1) rkagrīvā (ā. gā. arkaparva. 39) iti caitāni
prayuñjānaḥ sarvatrānnaṃ labhate
7. samanyā yantīnidhanaṃ prayuñjāno na pipāsayā
mriyate

8.7

8. iṣṭāhotrīyaṃ (grāma. 4.4.151.1) prayuñjāno nāpsu
mriyate

8.6

9. acodasa iti tṛtīyaṃ (grāma. 16.9.555.3)
prayuñjīta nainaṃ yakṣmā gṛhṇāti

8.7-2

10. tvamimā oṣadhīr (ā. gā. 4.1.98.1) ityetatsadā
prayuñjāno na gareṇa mriyate
11. saṃ te payāṃsīti pūrveṇa prathamaṃ grāsaṃ graseduttareṇa
nigired viṣamapyasyānnaṃ bhavati | nainaḥ hi sati | nainaḥ
hi sati

9.1

3
caturthaḥ khaṇḍaḥ
1. karavīradaṇḍamutthāpya devavratairabhijuhuyādanugānaśastena hastagatena yatra kva ca gacchati sarvatra hāsya svasti
bhavati
2. tena nagaraṃ vā nigamaṃ vā grāmaṃ vā goṣṭhaṃ vāgāraṃ
vā manasā dhyāyan parilikhennātrāniṣṭāḥ praviśanti
3. pratibhaye'dhvani devavratamādyaṃ gītvā
madhyamāvartayet | gate'dhvanyuttamam̐ samāpayitvā viramet
4. udyataśastrān śatrūn dṛṣṭvā devavratāni
(ā. gā. 212-214) manasā dhyāyannainam̐ him̐santi
5. amānuṣe bhaye kayānāyāstṛtīyam (grāma. 5. 6.
169.3) āvartayennainam̐ him̐ santi
6. adhvānamabhyutthita āmandrairiti vargaṃ
gītvānapekṣamāṇo vrajet | svastyarthacaritaḥ punaraiti
nādhvani ca pramīyate
• 7. anyo vainamanugāyet | kadācanastarīrasītyetena
cainamabhiśrāvayet | arddhasāmni pradakṣiṇamāvarttayeta | samāpyānavekṣamāṇaḥ paro vrajet | svastyarthacaritaḥ punaraiti | nādhvani
ca pramīyate
8. eṣo uṣā apūrvyeti saṃviśan sadā prayuñjītākālaꣲ svastyayanam | udite yadya kaca vṛtrahannityākālaꣲ svastyayanam

9.2

9. mūlaphalairupavasathaṃ kṛtvā māsamupavasedaraṇye
nistāntavo muniryā rauhiṇī vā pauṣī vā paurṇamāsī
syāttadaharudyantamādityamupatiṣṭhetodvayaṃ tamasasparītyetena | tata
ūrdhvaṃ tadvratastadvrataścatvāri varṣāṇi prayuñjāno jarāmṛtyū
jahāti jarāmṛtyū jahāti

9.1-2

pañcamaḥ khaṇḍaḥ
1. athaikamanuṣyāṇāmāvarttanam | striyā vā puṃso vā
2. śravaṇena vratamupetya || pūrvaiḥ proṣṭhapadaiḥ
4. pāṃsubhiḥ pratikṛtiṃ kṛtvā prākśirasaṃ
5 pūrvāhne dakṣiṇaśirasaṃ madhyāhne pratyakśirasamaparāhne'rddharātra
udakśirasaṃ tasyā hṛdayadeśamadhiṣṭhāyāyanta indrasoma iti
brāhmaṇasyedanta ekamiti kṣatriyasyaiṣa prakośa iti vaiśyasya
vibhoṣṭa indra rādhasa iti śūdrasyodvayantamasasparrīti vā
sarveṣāṃ sauvarṇīṃ pratikṛtiṃ kuryād brāhmaṇasya rājatīṃ kṣatriya10 syaudumbarīṃ vaiśyasyāyasīṃ śūdrasyaudumbarīṃ vā sarveṣāmayamasāviti prākśirasamagnau pratiṣṭhāpyaudumbareṇa sruveṇājyenābhijuhuyācchāva itīnidhanena guṇī hāsya bhavati
5. kṛṣṇavrīhīṇāṃ nakhanirbhinnānāṃ piṣṭamayīṃ pratikṛtiṃ kṛtvā piṣṭasveda 9 svedayitvā sarṣapatailenābhyajya tasyāḥ
kṣureṇāṅgānyavadāyāmro juhuyāt pra mandinetyetena śeṣa 9
svayaṃ prāśnīyāditarathābhāve mriyeta

9.2-2

6. atha yaḥ kāmayetāvarttayeyamityekarātraṃ kṣurasaṃyuktastiṣṭhet sutāso madhumattamā iti varga eteṣāmeka manekaṃ
vā sarvāṇi vā prayuñjāna ekarātreṇa kuṭumbinamāvartayati
1 7. dvirātreṇa rājopajīvinaṃ trirātreṇa rājānaṃ
catūrātreṇa grāmaṃ pañcarātreṇa nagaraṃ ṣaḍrātreṇa janapadaṃ
saptarātreṇāsurarakṣām̐syaṣṭarātreṇa pitṛpiśācān navarātreṇa
yakṣān daśarātreṇa gandharvāpsaraso'rddhamāsena vaiśravaṇaṃ māse5 nendraṃ caturbhiḥ prajāpatiṃ saṃvatsareṇa yat kiṃca jagatsarvam̐
hāsya guṇībhavati

9.1-3

5
1. athātaḥ saubhāgyānām

9.2-3

2. yadindro anayadaduccā te jātamandhasa iti
navamadaśame eteṣāmeka manekaṃ vā sarvāṇi vā prayuñjānaḥ
subhago bhavati
3. dūndrādyāyāḥ saptamāṣṭamābhyāmindrāṇī sadā
tarpayan subhago bhavati
4. apāmārgaṃ dantapavanaṃ ghṛtamadhuliptaṃ bhadro no
abhiirāhuta ityetenāniṣṭhīvan saṃvatsaraṃ bhakṣayan subhago
bhavati
5. bhago na citra ityetābhyāmañjayan subhago
bhavati

9.3

6. imamindre-(grāma. 9. 12. 344. 1-4)ti vargaṃ 5
prayuñjānaḥ sarvajanasya priyo bhavati

9.10

7. pari priyā divaḥ kavirityete (grama. 13.1.476.1-2)
yāṃ kāmayetām̐ śrāvayet | kāmayate hainam

9.15

8. atha yāsya na guṇīsyāttāṃ brūyādācāmetīndro
viśvasya rājatītyetābhyām (grāma. 12. 1. 456. 1-2) ācāmet

9.4

9. padapāṃsūnavāsyāṃ agnau juhuyādye te panthā
adho diva iti
10. tailaṃ vaināṃ yācitvā pāṇī parimṛdgannagnau
pratāpayedagna āyāhi vītaya iti dvitīyena | nānāgatāyāṃ
viramet
11. gojarāyukamahastaspṛṣṭaᳲ śoṣayitvā priyaṅgukāṃᳲ sahāᳲ sahadevāmadhyaṇḍāṃ bhūmipāśakāṃᳲ sacāṃ
kācapuṣpīmityetā utthāpya tadahaścūrṇāni kārayeddā no
viś‍vāsu havyamityetena triḥ saṃpātāᳲ ścūrṇeṣu kṛtvā agna
āyāhi vītaya iti rahasyena ṣāḍguḥ saṃyūya tāni nāśuciḥ
paśyedvopaspṛśedvā tadanulepanam | tenānulipto yāṃ yāmupaspṛśate sā sainaṃ kāmayate
12. gamyāṃ nāsnāta upaspṛśet
13. utpale buddhe priyaṅgukā āvapet | yadā
parṇāni saṃharedathainamutthāpya caturaṅgulamubhayataḥ paricchidya
madhyamuddharet | tadanulepanam | tenānulimpedavāgśaṃ ca ni tvā
nakṣya viśpata ityetenāsya veśasthāḥ pravrajitāśca vaśyā
bhavanti

9.5

14. kanyāpravahaṇa ekarātropoṣito'māvāsyāyāṃ
niśi catuṣpatha ehyuṣu bravāṇi ta ityetenābhiṣiñcet
trirabhiṣiktā pradīyate
15. ā te vatsā iti puṃsaḥ

9.6

16. trirātropoṣitaḥ kṛṣṇacaturdaśyā śśvāvādāṅṅgāramāhṛtya catuṣpathe bādhakamadhmamupasamādhāya matsyaṃ 5
kṛkaramityetau juhuyāt | agne mṛḍa mahā̐asīti pūrveṇāgnirvṛtrāṇīti dvitīyām | te āhutī kośe kṛtvā haritālena
gohṛdayaśoṇitena cottareṇa saṃnayed yaṃ dviṣyāt prama̐
hiṣṭhīyenāsya śayyāmavakiret agāraṃ ca bhasmanā | naikagrāme
vasati

9.6.p1

10
17. athāto yaśasyānāṃ svamindrayaśā asi

9.6.p2

grāma. 6.2.248.1-5) pavate haryato harir (grāma. 17.10.576.1-3

9.7

ityeteṣāmeka manekaṃ vā sarvāṇi vā prayuñjāno yaśasvī
bhavati
18. priyaṅgukā vā puṣyeṇābhijuhuyāt yaśo
meti | tadanulepanam | tenānulimpeta saṃvatsaram | yaśasvī
bhavati | yaśasvī bhavati

9.7.p1

6
saptamaḥ khaṇḍaḥ
1. athāto brahmavarcasyānām | rathantaraṃ

9.7.p2

ā. gā. 2. 6. 38. 1) vāmadevyaṃ naudhasaṃ (grāma. 6. 1. 236. 5

10.1

śyaitaṃ (grāma. 6. 1. 235. 3) mahānāmnyo (ā. gā. pariśiṣṭa 1-3)
yajñāyajñīyam (grāma. 1. 4. 35. 4) ityeteṣāmeka manekaṃ vā
sarvāṇi vā prayuñjāno brahmavarcasī bhavati

10.2

2. kastamindre-(grāma. 7. 5. 280. 1-2)-ti dvikaṃ
prayuñjāno brahmavarcasī bhavati | śraddhā cāsya bhavati
3. jagṛhṇā ta (grāma. 8. 9. 317. 1-5) iti ṣaḍvargaṃ
prayuñjāno brahmavarcasī bhavati

10.3

4. aṣṭarātropoṣito brāhmīmutthāpya prajāpaterhṛdayenā-(ā. gā. 5. 8. 243-stoma)-bhigīya sahasrakṛtvaḥ
prāśnīyācchrutanigādī bhavati
5. puṣpāṇi vāsyā udakena saṃvatsaraṃ yaṇvena
prāśnīyācchrutanigādī bhavati
6. māsa somabhakṣaḥ syātsadasaspatimadbhutam
(grāma. 5. 6. 171. 1) ityetena śrutanigādī bhavati
7. sadā vaitatprayuñjīta | śrutanigādī bhavati
8. bhāradvājikāyā jihvāmutthāpya tadahaścūrṇaṃ
kārayitvā madhusarpirbhyā saṃyūya prāgannaprāśanāt kumāraṃ
prāśayedindramiddhārthino bṛhādityetena śrutanigādī bhavati
9. haridrāyāstulāvarāddhaṃ cūrṇayitvaitenaiva kalpena
saṃvatsaraṃ yaṇvena prāśnīyācchrutanigādī bhavati
10. vacāmetena kalpena vācovratena pūrveṇa
prāśnīyācchrutanigādī bhavati
11. matsyākṣakaśaṅkhapuṣpīvacākeraḍīghṛtāni bārhadgireṇābhijuhuyāt sahasrakṛtvaḥ śatāvagm | etenaiva
prāśnīyāt | śrutanigādī bhavati

10.4

12. vacāyāstrivṛtaṃ kārayenmaṇimagniṃ pratiṣṭhāpyāvṛtā
hutvā maṇiṃ nidhāya vācovratenottareṇābhijuhuyāt
sahasrakṛtvaḥ śatāvam | taṃ maṇiṃ kaṇṭhena śirasā vā dhārayan
kathāsu śreyān bhavati

10.5

13. vacāṃ madhukamityete āsye'vadhāyāpāṃ
phenenetyetanmanasānudrutyānte svāhākāreṇa nigīrya
rājanvānahamarājakastvamasītyuktvā vivadet | parṣadi rājani
cottaravādī bhavatyuttaravādī bhavati

11.1

6
1. athātaḥ putriyāṇāṃ

11.1.p1

2. ni tvā nakṣya (grāma. 1. 3. 26. 1) ni tvāmagne

11.1.p2

grāma. 2. 5. 54. 1-2) pra yo \rāye'-(grāma. 2. 6. 58. 1

11.1.p3

-yamagniḥ suvīryasya (grāma. 2. 6. 60. 1) jātaḥ pareṇa

11.1.p4

grāma. 3. 9. 90. 1) na hi vaścaramañca na (grāma. 6.1.241.1-2

11.1.p5

somaḥ pavate janitā matīnām (grāma. 15. 6. 527. 1-4) iti
sarvāṇyapatyaṃ (ā. gā. 3. 4. 73. 1) nityavatsā (ā. gā.
2. 6. 48. 1) rathantaraṃ (ā. gā. 2. 6. 49. 1) vyāhṛtivargo'-

11.1.p6

ā. gā. 4.1.172 stobha)-rūrucaditi dve (ā. gā. 3. 3. 71. 1-2

11.2

eteṣāmekamanekaṃ vā sarvāṇi vā prayuñjānaḥ surūpān
dīrghāyuṣaḥ putrām̐llabhate
3. rohiṇyāṃ vā rohiṇyā goḥ sarūpavatsāyāḥ
payasi raktaśālīnāṃ sthālīpākañ śrapayitvā parameṣṭhinaḥ
prājāpatyasya vratenābhijuhuyāt sahasrakṛtvaḥ śaṇāvaram
etenaivābhigīyoddhṛtya sabhāryaḥ prāśnīyāt | surūpān
dīrghāyuṣaḥ putrāṃllabhate
4. kṛṣṇāyā goḥ sarūpavatsāyāḥ payasi
kṛṣṇaṣaṣṭikānāg sthālīpākag śrapayitvā kṛṣṇapañcamyāmudite
some tvamimā oṣadhīra (ā.gā.4.1.98.1) ityetenābhijuhuyāt
sahasrakṛtvaḥ śatāvaram | etenaivābhigīyoddhṛtya sabhāryaḥ
prāśnīyāt | surūpān dīrghāyuṣaḥ putrāllabhate
5. kaumbhyaṃ ghṛtaṃ puruṣavratenābhijuhuyādanugānaśaḥ
uttareṇa sadā prāśnīyāt | surūpān dīrghāyuṣaḥ putrāllabhate

11.3

6. uḍaṅgānāṃ yo'gre gacchet taṃ gṛhītvā
tadahastrivṛtaṃ kāryenmaṇimagniṃ pratiṣṭhāpyāvṛtā hutvā maṇiṃ
nidhāyoccā te jātamandhasa (grāma. 12.1.467.3) iti tṛtīyenābhijuhuyāt sahasrakṛtvaḥ śatāvaram | taṃ maṇiṃ kaṇṭhena
śirasā vā dhārayañchatānucaro bhavati śatānucaro
bhavati

11.1-2

8
1. athāto dhanyānām
2. śuklavāsasā prayogaḥ snānamavalekhanamaniṣṭhīvana sadā cāñjana satyavacana sumanasāṃ dhāraṇaṃ
keśaśmaśrulomanakhānāṃ tu nānyatra vratād | dārānvopeyāt
kāle | evaṃvrato yadudīrata ā haryatāyeti varga
eteṣāmekamanekaṃ vā sarvāṇi vā prayuñjānaḥ śrīmānyaśasvī
puṣṭimān dhanyo bhavati

11.3-2

6. tiṣyeṇa ghṛtaṃ krīṇīyāt | āyāhi suṣumā hi ta
(grāma. 8.5.191.1) ityetena pibet | alakṣmīṃ nudate
7. gaurāṃtsarṣapām̐stiṣyeṇa cūrṇaṃ kārayitvendrehi
matsyandhasa ityetena saṃyūya tairmukhaṃ pāṇī pādau ca sarvāṇi
cāṅgāni sarvāṃśca saṃśleṣānutsādayannalakṣmīṃ nudate

11.4

8. gaurāntasarṣapānagnau juhuyādyadkrīḍāvindra yat
sthira (grāma. 5.10.207.1) ityetena hiraṇyaṃ labhate
9. vrīhiyavānagnau juhuyāt sunīthogha sa martya
(grāma. 5.10.206.1) ityetena | dhānyaṃ labhate
10. vrīhiyavau sarpirmadhumiśrāvāsye'vadhāya sapūtyoṃ
mahonām (grāma. 9.1.355.1) ityetaṃ manasānudrutyānte
svāhākāreṇa nigiret | eva sadā prayuñjānaḥ
sahasraṃ labhate
11. ima u tvā vicakṣata (grāma. 4.3.136.1)
ityetenāhutisahasraṃ juhuyāt | sahasraṃ labhate
12. māsopoṣito bilvānāṃ dadhimadhughṛtāktānāāyantīyenā- (grāma. 7.4.267.1) ṣṭasahasraṃ juhuyāt | siddhe
sauvarṇānyasiddhe rājatāni
13. naiyagrodhaṃ dantapavanaṃ ghṛtamadhuliptaṃ gavyo ṣu
ṇa ityetābhyāmaniṣṭhovansaṃvatsaraṃ bhakṣayantsahasraṃ labhate sahasraṃ
labhate

11.2-2

1
prathamo'nuvākaḥ
dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
1. trirātropoṣito bhadro no agnirāhuta
(grāma. 3. 12. 111.1) ityetenāhutisahasraṃ juhuyāt | sahasraṃ
labhate
2. audumbarīrvā samidho ghṛtāktāḥ sahasraṃ
juhuyāt | gā labhate
3. vrīhiyavānagnau juhuyāt | dhānyaṃ labhate
4. dvādaśarātropoṣita evā hyasi vīrayurityetenāhutisahasraṃ juhuyāt | grāmaṃ labhate | etāṃśca sarvān
kāmānavāpnoti
5. śrattāṣṭakaṃ (grāma. 10. 3. 371.1-8) prayuñjānaḥ
prathamena hiraṇyaṃ labhate; dvitīyena dhānyaṃ; tṛtīyena paśūn;
caturthena putrān; pañcamena grāmān; ṣaṣṭhena yaśaḥ; saptamena
brahmavarcasamaṣṭamena svargaṃ lokamavāpnoti
6. saṃvatsaraṃ gogrāsamāharedgāvāściddhā sa manyava
ityetenānantyāṃ vindate śriyam
7. vairūpāṣṭakaṃ (ā.gā. 1.1.1.1-8) nityaṃ prayuñjāno
lakṣmīṃ juṣate
8. antyaṃ vā jānudaghna udake tiṣṭhan
9. nābhidaghne dhānyaṃ kakṣadaghne paśūnāsyadaghne
putrān grāmaṃ ca
10. anapekṣito vāsakṛd gītvottīrṇaḥ
sahasraṃ labhate
11. āhutisahasraṃ vā juhuyāt sāmānteṣu
svāhākāraiḥ
12. eteṣāṃ kalpānāṃ yathā bhūyastathā
śreyastathā śreyaḥ

11.1-3

tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
1. gāḥ prakātyamānāścopakālyamānāśca sadopatiṣṭheta gavyoṃ ṣu ṇa ityetābhyāᳵ sphīyante | bahulā
bhavanti '
2. sadā bhojanasyopanītasyāgramagnau juhuyādagne
vivasvaduṣasa iti pūrveṇa | baliṃ cottareṇa kuryād
bahupaśudhanadhānyo bhavati
3. aṣṭarātropoṣito'māvāsyāyāṃ niśyekavṛkṣe
kṣīriṇyaraṇye māṃsa suskṛtamekatṛptyavarādhyaṃ māṇibhadrāyopaharedeṣa sya te madhumā'indra soma (grāma. 15. 6. 531 1)
ityetena | hiraṇyadroṇaṃ labhate
4. trirātropoṣitaḥ śuklacaturdaśyāeṃ śaunaṃ māeṃ saṃ
pāyasaṃ vopaharet trirasmai sapta dhenavo duduhira ityetena
daivān poṣān puṣyati | bahupuruṣaṃ cāsya bhavati
kriyāścānena kurute
5. trirātropoṣitaḥ kṛṣṇacaturdaśyāṃ matsyānupaharenmahārājāya saṃśravasa iti vargeṇāsurān poṣān puṣyati
bahupuruṣaṃ cāsya bhavati | kriyāścānena kurute

11.2-3

6. athāto vāstuśamanam

11.3-3

4. pradakṣiṇaṃ pratidiśaṃ rajjvā yacchet | avāntaradeśeṣu
ca | yatrābhisameyustatropalimpet | rajjvanteṣu ca śamīpalāśaśrīparṇīnāṃ patrairvāstūpakiret | akṣataiśca sumanobhiśca | pūrvaiḥ
proṣṭhapadairgṛhe'gniṃ pratiṣṭhāpya dhānāvantaṃ karambhiṇamityetadgītvā
pāyasamagnau juhuyāt | pareṣāṃ ca palāśaparṇamadhyameṣu
balyupahāraḥ prajāpataye svāheti madhya upaharedindrāyeti
purastādvāyava ityavāntaradeśe yamāyeti dakṣiṇataḥ pitṛbhya
ityavāntaradeśe varuṇāyeti paścānmahārājāyetyavāntaradeśe
somāyetyuttarato mahendrāyetyavāntaradeśe vāsukaya ityadhastādūrdhvaṃ namo brahmaṇe iti divi bahupaśudhanadhānyarhiraṇyamāyuṣmatpuruṣaṃ vīrasūsubhagāvidhavastrīka śivaṃ puṇyaṃ vāstu
bhavati | caturru māseṣu prayogaḥ | saṃvatsare vā punaḥ prayogaḥ
punaḥ prayogaḥ

11.1-4

vāstukraye svāheti vāstumadhye adhastādūrdhvaṃ ca balyupahāraḥ
kṛte tad vāstu bahupaśudhanadhānyahiraṇyaṃ bhavati
āyuṣmatpuruṣaṃ
tṛtīyo'nuvākaḥ
caturthaḥ khaṇḍaḥ
1. athāto'dṛṣṭadarśanānām

11.2-4

2. saṃkarāt saṃkarevāsinīmāvahecchūrpeṇākṣatān
gandhāntasumanasaścātra kṛtvā saṃviṣṭaḥ prākśirāḥ śucau deśe
śirastaḥ kṛtvā ka imam uhuve-(grāma. 5. 8. 190.1)tyetadgītvā
vāgyataḥ prasvapet paśyati ha
3. garagolikāṃ vā samudre'vadhāyāyāhi suṣumā
hi ta ityetadgītvā vāgyataḥ prasvapet paśyati ha

11.3-4

4. kanyāṃ vopavāsayedadṛṣṭarajasamādarśaṃ cāyamagniḥ
śreṣṭhatama ityetena | vyuṣṭāyā1m̐ rātrāvetenaivābhigīya parimṛjya
brūyāt paśyeti | paśyati ha
5. udaśarāvaṃ vopavāsayet pra mitrāya prārṛṇa
ityetena vyuṣṭāyā1m̐ rātrāvetenaivābhigīya parimṛjya brūyāt
paśyeti | paśyati ha
6. vaṃśamayyau vā śalāke gandhaiḥ pralipya
madhyamenopavāsayed vyuṣṭāyāṃ rātrāvetenaivābhigīya parimṛjya
brahmacāriṇau brūyāddhārayatamiti sannamatyoḥ siddhiṃ vidyāt
7. yaṣṭiṃ vāntyena caturaṅgulaśo nimāyopavāsayet
vyuṣṭāyā ḷ rātrāvetenaivābhigīya parimṛjya pramiṇuyādaṅguliparvabhiḥ pūrtyamāṇeṣu siddhyati
8. āṣāḍhyāṃ paurṇamāsyāṃ bījāni dhārayitvopavāsayet tulāṃ cendramiddevatātaya ityetena | vyuṣṭāyā m̐
rātrāvetenaivābhigīya parimṛjya prokṣya dhārayet | yāni
garīyāṃsi tānyūdhyante
9. akṣatānāṃ dvau rāśī kuryād bhāvābhāvayorā
no viśvāmu havyamityetena | vyuṣṭāyā m̐ rātrāvetenaivābhigīya
prokṣya brūyādālabhasveti | bhāvamālabhamāne siddhyati
10. jyotiṣmatāṃ vidhūmānāmaṅgārāṇāṃ dvau rāśī
kuryād | yāvanto vā syustenārthinaḥ śruṣṭayagre navasya ma
ityetenainān yugapad ghṛtenābhiṣiñcet | yaḥ pūrvaḥ prajvalito
vidhūmenārciṣā pradakṣiṇamabhiparyāvartate sa jayatīti vidyāt
11. jyotiṣkān kuryānmānuṣīṇāṃ ghṛtena
sadyomathitena pra soma devavītaya (grāma. 14. 5.514. 1-5)
ityetenainān jvalayed | yaḥ paścācchāmyati sa ciraṃ jīvati
sa ciraṃ jīvati

11.1-5

4
caturtho'nuvākaḥ
pañcamaḥ khaṇḍaḥ
1. rājānamabhiṣecayet | tiṣyeṇa śravaṇena vā
2. vrīhiyavaistilamāṣairdadhimadhusumanojātārūpairyaśasvinībhyo nadībhyaḥ samudrāccodakānyāhṛtyodumbare bhadrāsane vaiyāghre carmaṇyuttaralomnyāsīnaṃ jīvantīnāṃ gavāꣲ
śṛṅgakośairabhiṣiñcedabhrātṛvya iti rahasyena

11.2-5

3. yaṃ kāmayetaikarājaḥ syānnāsya cakraṃ pratihanyetetyekavṛṣeṇābhiṣiñcet
4. abhiṣektre dadyād grāmavaraṃ dāsīśata sahasraṃ
tadadhīnaśca bhavet

11.3-5

5. adbhute yavadroṇaṃ juhuyādvāta ā vātu
bheṣajamityetena śāmyati ha

11.4-2

6. kṛṣṇā m̐stilānagnau juhuyāt pra daivodāso
agnirityetena | nainaṃ kṛtāni hi m̐santi | tānyeva pratigacchanti
7. vrīhiyavānagnau juhuyāt pañcanidhanena vāmadevyena (ā. gā. 2.7.53.1) | nainaṃ kṛtāni him̐santi
tānyeva pratigacchanti
8. tāmrarajatajātarūpāyasīṃ mudrāṃ kārayitvoccā
te jātamandhasa iti caturthenābhijuhuyāt sahasrakṛtvaḥ
śatāvaram | tāṃ mudrāṃ dakṣiṇena pāṇinā dhārayet | nainaṃ kṛtāni
him̐santi | tānyeva pratigacchanti | tānyeva pratigacchanti

11.1-6

5
pañcamo'nuvākaḥ
1. saṃgrāmaṃ yuyutsamānasyodakamabhijuhuyāt soma m̐
rājānaṃ varuṇamityetena | tata enaṃ pāyayedyo rājā carṣaṇīnāmiti
pūrveṇa | ye cātra mukhyāḥ syustānottareṇābhiṣiñcet
2. atha haina saṃnāhayet pra senānīriti vargeṇa
3. athāsya rathaṃ yuñjyādā tvā sahasramā
śatamiti vargeṇa
4. bṛhad-(ā. gā. 1.2.14.1) rathantarābhyāṃ (ā. gā.
2.6.49.1) cakre vāmadevyenādhiṣṭhānam
5. sa ghā taṃ vṛṣaṇaṃ ratham (grāma. 11.8.424.1)
ityetenādhitiṣṭhet | prayāntaṃ cainamanugāyedindrasya nu
vīryāṇi (ā. gā. 4.4.121.1) iti
6. ājiśīrṣaṃ gatvā trīniṣūnasyedutvā mandantu
somā (grāma. 5. 9. 194. 1) ityetena | jayati na parājīyate
7. saṃdarśane dhūmrāyāḥ goḥ sarūpavatsāyā ghṛtadroṇaṃ
juhuyāt satyamityeti rahasyena | jayati na parājīyate
8. bādhakamayīnām̐ samidhāṃ ghṛtāktānām̐ sahasraṃ
juhuyādabhi tvā pūrvapītaya (grāma. 7.3.256.1) iti | vaṣaṭkāraṃ
cāsya nidhanaṃ kuryāt | jayati na parājīyate
9. saidhrakamayīnāᳪ samidhāṃ ghṛtāktānāᳪ sahasraṃ
juhuyādabhi tyaṃ meṣamitīndra iva dasyūᳪ pramṛṇa iti cāsya
nidhanaṃ kuryāt | jayati na parājīyate

11.2-6

5
10. saptarātropoṣitaḥ saptamukhyānuddiśya sadyaḥ- 10
pīḍitena sar
11. hastyaśvarathapadātīnāṃ piṣṭamayīḥ pratikṛtīḥ
kṛtvā piṣṭasveda 9svedayitvā sarṣapatailenābhyajya tāsāṃ
kṣureṇāṅgānyavadāyāmau juhuyādabhi tvā śūra nonuma iti
rahasyena yatra hīśabdaḥ | yāvatāṃ juhoti sarve na bhavanti

11.3-6

12. trirātropoṣitaḥ kṛṣṇacaturdaśyā ṃśavādaṅgāramāhṛtya catuṣpathe bādhakamidhmamupasamādhāya vaibhītakena sruveṇa
sarṣapatailenāhutisahasraṃ juhuyāt saṃmīlyena yatra vṛścaśabdaḥ
syāt (ā. gā. 2. 7. 51. 6) | tatra puruṣaḥ śūlahasta uttiṣṭhati
taṃ brūyādamuṃ jahīti | hantyenam
13. āmagarbhasya vā kṣureṇāṅgānyavadāyāgnau
juhuyāt kakṣavargyaiścaturbhiḥ sapatnaṃ manasā dhyāyantasadyo na
bhavati sadyo na bhavati

11.1-7

6
ṣaṣṭho'nuvākaḥ
saptamaḥ khaṇḍaḥ
1. atha yaḥ kāmayetāmuhyantsarvāṇyā janitrāṇi
parikrāmeyamiti mahe no adya bodhayetyetat sadā prayuñjītāntavelāyāṃ caitat smaredamuhyantsarvāṇyā janitrāṇi
parikrāmati

11.2-7

2. atha yaḥ kāmayeta sarvatrāgnirme jvalediti
saṃvatsara sirasāgniṃ dhārayedagna ā yāhi vītaya iti
prathamaino-(grāma. 1.1.1.1) patiṣṭhed ; dvitīyena (grāma. 1. 1. 1.2)
pariharet ; tṛtīyena (grāma. 1. 1. 1. 3) paricaret | sarvatra
hāsya jvalati yadicchati taddahati

11.3-7

3. atha yaḥ kāmayeta piśācān guṇībhūtān
paśyeyamiti saṃvatsaraṃ caturthe kāle bhuñjānaḥ kapālena bhaikṣaṃ
caran prāṇāḥ śiśur (grāma. 17. 10. 570. 5) ityantya sādhanā
sahasrakṛtvaḥ āvartayan paśyati
4. ayācitametena kalpena dvitīyaṃ prayuñjānaḥ
pitṝn paśyati
5. saṃvatsaramaṣṭame kāle bhuñjānaḥ pāṇibhyāṃ pātrārthaṃ
kurvāṇo vṛtrasya tvā śvasathādīṣamāṇāḥ (grāma. 8.10.324. 1-2)
ityetayoḥ pūrva sadā sahasrakṛtva āvartayan gandharvāpsarasaḥ
paśyati
6. ayācitametena kalpena dvitīyaṃ prayuñjāno
devān paśyati

11.4-3

7. yadvarca iti diśāṃvrataṃ daśānugānametena
kalpena catvāri varṣāṇi prayuñjīta | nidhayo'sya prakāśante
ye daivāstāṃstena
8. māsamupavasedekamekamayācitaṃ bhuñjīta mayi varca
ityetena kalpena catvāri varṣāṇi prayuñjīta | nidhayo'sya
prakāśante ye pṛthivyām

11.5

9. aṣṭarātropoṣito'māvāsyāyāṃ mukha ājyaṃ
kṛtvā agniṃ nara ityetayoḥ pūrvaṃ manasānudrutyānte svāhākāreṇāgnau juhuyād | vyuṣṭāyāṃ rātrau bhūtau [paśyati |] pañca
hāsya kārṣāpaṇā bhavanti | vyayakṛtāśca punarāyanti
mūlamaśūnyaṃ kuryāt
10. gavāṃ praviśantīnāṃ yā paścāt syāttasyāḥ
śiro'bhyanumṛjya pucchamanumṛjya pāṇī sa॰hṛtyānaṅgamejayastiṣṭhet sarvāᳵ rātriṃ dvitīyamāvartayan | jambhakā hāsya
sārvakāmikā bhavanti sārvakāmikā bhavanti

11.5-2

7
āvartayan | jambhakāḥ nāma bhūtaviśeṣā asya prayoktuḥ sārvakāmikāḥ
sarvakāmasādhakā bhavanti

11.7

abhyāsaḥ khaṇḍasamāptyarthaḥ

11.8

saptamo'nuvākaḥ
1. atha yaḥ kāmayeta punarna pratyājāyeyamiti
2. rātriṃ prapadye punarbhūmmayobhūṅkanyāṃ śikhaṇḍinīṃ
pāśahastāṃ yuvatiṃ kumāriṇīmādityaścakṣuṣe vātaḥ prāṇāya 10
somo gandhāyopaḥ snehāya mano'nujñāya pṛthivyai śarīram
3. sā hainamuvācāsminsaṃvatsare mariṣyasyasminnayane'sminnutāvasmin māse'sminnarddhamāse'smin dvādaśarātre'smin ṣaḍrātre'smim̐strirātre'smin dvirātre'sminnahorātre'sminnahanyasyām̐ rātrāvasyāṃ velāyāmasmin muhūrte mariṣyasyehi svargaṃ lokaṃ gaccha devalokaṃ vā brahmalokaṃ vā kṣatralokaṃ
vā virocamānastiṣṭha virocamānāmehi yoniṃ praviśa
4. nāhaṃ yoniṃ pravekṣyāmi bhūtottamāyā brahmaṇo
duhituḥ saṃrāgavastrāyā jāyate mriyate saṃdhīyate ca
5. rātristu mā punātu rātriḥ khametat puṣpāntaṃ
yatpurāṇamākāśaṃ tatra me sthānaṃ kurvapunarbhavāyāpunarjanmana
etāvadeva rātrau rātrervrataṃ ca rātrervrataṃ ca

11.8-2

abhyāsaḥ khaṇḍasamāptyarthaḥ

12.1

aṣṭamo'nuvākaḥ
navamaḥ khaṇḍaḥ
1. caturo māsān payobhakṣo gā anu gatvāraṇye
śucau deśe maṭhaṃ kṛtvā tatra praviśet | kamaṇḍalumudakopasparśānārthamādāya trīnsaptarātrānanudaka upavasannṛca sāma
yajāmaha ityetayoḥ pūrva sadā sahasrakṛtva āvartayan yadi
devatāḥ paśyati siddhaṃ taditi | athotthānam | antarikṣyā hāsya
siddhā bhavantyantarikṣakramaṇaṃ ca | dvārāṇi cāsya vivlīyante
2. dvitīyametena kalpena prayuñjānaḥ kāmacārī
manojavā bhavati
3. śuklānupavaset sarvān kālānmṛṣṭaḥ śuklavāsāścandanenānuliptaḥ sumanaso dhārayaṃstyamū ṣu pūrva0
(grāma.9-11.332.1) sadā sahasrakṛtva āvartayan ye mānuṣāḥ
kāmāstānavāpnoti
4. dvitīyametena kalpena prayuñjāno ye daivāstāstena
5. māsamupavasedekamekamayācitaṃ bhuñjīta mayi
varca ityetena kalpena catvāri varṣāṇi prayuñjānastrayāṇāṃ
lokānāmādhipatyaṃ gacchati vyūddhāvapyasyaikasya

12.2

6. atha yānyanādiṣṭakāmakalpāni teṣāṃ yathāśruti smṛtiliṅgaiḥ kāmāḥ kṣurasaṃyuktāḥ
7. ābhiprāyikaṃ karma

12.3

8. so'yaṃ prājāpatyo vidhistamimaṃ prajāpatirbṛhaspataye provāca bṛhaspatirnāradāya nārado viṣvaksenāya
viṣvakseno vyāsāya pārāśaryāya vyāsaḥ pārāśaryo jaiminaye
jaiminiḥ pauṣpiñjyāya pauṣpiñjyaḥ pārāśaryāyaṇāya pārāśāryāyaṇo bādarāyaṇāya bādarāyaṇastāṇḍiśāṭyāyanibhyāṃ
tāṇḍiśāṭyāyaninau bahubhyaḥ

12.4

9. so'yamanūcānāya brahmacāriṇe samāvartamānāyākhyeyaḥ

12.6

10. upādhyāyāya grāmavaraṃ sahasraṃ śvetaṃ cāśvaṃ
pradāyānujñāto vā yaṃ kāmaṃ kāmayate tamāpnoti
tamāpnoti

12.6.p1

9
abhyāsaḥ khaṇḍasamāptyarthaḥ
iti sāmavidhānabhāṣyaṃ samāptam
oṃ
(pra bhūrjayantaṃ-74, śukraṃ
te anyat-75, iḍāmagne76, prahotājātaḥ-77,
1-2, pra samrājam-78,
arakhyoḥ-79, sanād-80)
abodhyagniḥ
grāma. 3.8.73.1
(śyenaḥ prajāpatirvā
dīrghāyuṣyaṃ vā)
abhi tyaṃ meṣam-

12.6.p2

jāgataṃ somasāma

12.6.p3

abhi tripṛṣṭhama-

12.6.p4

-daśat-(aṅgirasāṃ vratopoiḥ)
abhi tripṛṣṭhamabhi tvā pūrvapītaye-

12.6.p5

prajāpateḥ vaṣaṭkāraṇidhanam

12.6.p6

abhi tvā śūra nonumaḥ-

12.6.p7

ā. gā. 2.6.49.1
rathantaram
abhi tvā śūra nonumaḥ
rahasya-(ajitasya jitisāma)

12.6.p8

abhi pravaḥ surādhasam-

12.6.p9

grāma. 6.1.235.3
śyaitam
abhrātṛvyo anā tvam-

12.6.p10

abhratṛvyama

12.6.p11

ā. gā. 2.6.43.1
-rahasya-(abhratṛvyam)
ayamagniḥ śreṣṭhatamaḥayamagniḥ suvīryasyagrāma. 2.6.60.1

12.6.p12

dohaḥ sāma

12.6.p13

ayaṃ sahastramānavaḥ-dvitīya-(gaurāṅgirasasya sāma)

12.6.p14

,, ,, sāmanī

12.6.p15

ayamu te tu-

12.6.p16

-daśat- (āṅgirasasya
śaunaḥśepam cyavanaṃ vā)
ayaṃ ta indra somaḥ-dvitīya-(saumitram)
(saumitre, dve ihavadaivodāsam)

12.6.p17

ayā rucā hiraṇyā-

12.6.p18

ā. gā. 6.1.149.1
-śukriyādya-(vāyorvratam)
nityavatsā

12.6.p19

araṇyoḥ-

12.6.p20

grāma. 3.8.78.1
-daśat-(prāsāham)
araṇyoḥ-

12.6.p21

aramśvāya gāyata-?

12.6.p22

-kakṣavarga?ādyacaturtha-(śrautakakṣe)
cakraṃgrāma. 8.10.331.1

12.6.p23

purīṣama

12.6.p24

carṣaṇīdhṛtaṃā. gā. 2.5.33.1-3
-varga-(mahāsarpāṇi)

12.6.p25

citra icchiśo:-

12.6.p26

grāma. 2.7.64.1-2
-daśat -(ṛtusāmanī)
jagṛhmā te-ṣaḍvarga-! (sauparṇe dve
vārttaprāṇi trīṇi)

12.6.p27

jarābodha tadviḍḍhi-

12.6.p28

-daśat - (jarābodhīye)
jātaḥ pareṇa-

12.6.p29

indrasya priyam

12.6.p30

taṃ vo dasmam -

12.6.p31

naudhasam

12.6.p32

tato virāḍajāyata-

12.6.p33

ā. gā. 5.6.136.1
puruṣavratam

12.6.p34

tatsaviturvareṇyam -

12.6.p35

prakṛtisaptagānāntarbhūtaṃ
prathamaṃ sāma
gāyatram
tadvaḥgrāma. 3.1.115.1-4
-varga- (mārgīyavama , raudre
īnidhanaṃ mārgīyavaṃ ca)
tamindraṃ vājayāmasi-caturvarga-(tanvasya sāma,
dāvasunidhanama, niveṣṭaḥ,
iḍānāṃ saṃkṣāram ca)
- kakṣavagarcaiścaturbhiḥ -
(tanvasya sāma dāvasunidhanaṃ ca)
taranta mandī-

Samavedasya Brahmananyashtau (Sāmavedasya Brāhmaṇānyaṣṭau)

Contents

Text