Pramāṇa · Search · About · API

Shashthapancika (Ṣaṣṭhapañcikā)

षष्ठपञ्चिका

Language
Sanskrit
Date
1000–400 BCE
Extent
38 passages, 5,470 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Das Aitareya Brahmana; ed. Theodor Aufrecht; Adolph Marcus; 1879 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

p1.1

1 Devā ha vai sarvacarau satraṃ nishedus, te ha pāpmānaṃ nāpajaghnire. tān hovācārbudaḥ Kādraveyaḥ sarparishir mantrakṛid: ekā vai vo hotrākṛitā, tāṃ vo ऽhaṃ thety ūcus. teshāṃ ha sma sa madhyaṃdine-madhyaṃdina evopodāsarpaḍ, grāvṇo ऽbhishṭauti 2 tasmān madhyaṃdinemadhyaṃdina eva grāvṇo ऽbhishṭuvanti tadanukṛiti 3 sa ha sma yenopodāsarpat, tad dhāpy etarhy Arbudodāsarpaṇī nāma prapad asti 4 tān ha rājā madayāṃ cakāra, te hocur: āśīvisho vai no rājānam avekshate, hantāsyoshṇīsheṇākshyāv apinahyāmeti. tatheti. tasya hoshṇīsheṇakshyāv apinahyus, tasmād ushṇīsham eva paryasya grāvṇo ऽbhishṭuvanti tadanukṛiti 5 tān ha rājā madayāṃ eva cakāra, te hocuḥ: svena vai no mantreṇa grāvṇo ऽbhishṭautīti, hantāsyānyābhir ṛigbhir mantram āpṛiṇacāmeti. tatheti. tasya hānyābhir ṛigbhir mantram āpapṛicus, tato hainān na madayāṃ cakāra. tad yad asyānyābhir ṛigbhir mantram āpṛiñcanti, śāntyā eva 6 te ha pāpmānam apajaghnire. teshām anv apahatiṃ sarpāḥ pāpmānam apajaghnire, ta ete ऽpahatapāpmāno hitvā pūrvāṃ jīrṇāṃ tvacaṃ navayaiva 1 Tad āhuḥ: kiyatībhir abhishṭuyād iti. śatenety āhuḥ. śatāyur vai purushaḥ śatavīryaḥ śatendriya, āyushy evainaṃ tad vīrya indriye dadhāti 2 trayastriṃśatyā vety āhus. trayastriṃśato vai sa devānām pāpmano ऽpāhaṅs, trayastriṃśad vai tasya devā ity 3 aparimitābhir abhishṭuyād. aparimito vai Prajāpatiḥ. Prajāpater vā eshā hotrā yad grāvastotriyā, tasyāṃ sarve kāmā avarudhyante.

p1.2

sa yad aparimitābhir abhishtauti, sarveshām kāmānām avaruddhyai 4 sarvān kāmān avarunddhe ya evam veda 5 tasmād aparimitābhir evābhishtuyāt 6 tad āhuḥ: katham abhishtuyād ity. aksharaṣā3ḥ caturaksharaṣā3ḥ pacchā3ḥ ardharcaṣā3ḥ ṛikṣā3ḥ iti tad yad ṛikṣo na tad avakalpate, 'tha caturaksharaṣo vi tathā chandāṅsi lupyeran bahūni tathāksharāṇi hīyerann. ardharcaṣa evābhishtuyāt, pratishṭhāyā eva 7 dvipratishṭho vai purushaṣ catushpādāḥ paṣavo, yajamānam eva tad dvipratishṭhaṃ catushpātsu paṣushu pratishṭhāpayati. tasmād ardharcaṣa evābhishtuyāt 8 tad āhur: yan madhyaṃdine-madhyaṃdina eva grāvṇo 'bhishtauti, katham asyetarayoḥ savanayor abhishtutam bhavatīti. yad eva gāyatrībhir abhishtauti, gāyatram vai prātaḥsavanam, tena prātaḥsavane; 'tha yaj jagatībhir abhishtauti, jāgataṃ vai tṛitīyasavanam, tena tṛitīyasavana 9 evam u hāsya madhyaṃdine-madhyaṃdina eva grāvṇo 'bhishtuvataḥ sarveāhur: yad adhvaryur evānyān ṛitvijaḥ sampreshyaty, atha kasmād esha etām asampreshitaḥ pratipadyata iti. mano vai grāvastotrīyāsampreshitaṃ vā idam manas, tasmād esha etām asampreshitaḥ pratipadyate 2 2 1 Vāg vai subrahmaṇyā, tasyai somo rājā vatsaḥ. some rājani krīte subrahmaṇyām āhvayanti yathā dhenum upāhvayet, tena vatsena yajamānāya sarvān kāmān duhe 2 sarvān hāsmai kāmān vāg duhe ya evaṃ veda 3 tad āhuḥ: kiṃ subrahmaṇyāyai subrahmaṇyātvam iti. vāg eveti brūyād, vāg vai brahma ca subrahma ceti 4 tad āhur: atha kasmād enam pumāṃsaṃ santaṃ strīm ivācakshata iti.

p1.3

vāg ghi subrahmaṇyeti brūyāt, teneti 5 tad āhur: yad antarvedītara ṛitvija ārtvijyaṃ kurvanti bahirvedi subrahmaṇyā, katham asyāntarvedy ārtvijyaṃ kṛitam bhavatīti. veder vā utkaram utkiranti; yad evetkare tishṭhann āhvayatīti brūyāt, teneti 6 tad āhur: atha kasmād utkare tishṭhan subrahmaṇyām āhvayatīty. ṛishayo vai satram āsāta. teshām yo varshishṭha āsīt tam abruvan: subrahmaṇyām āhvaya, tvam no nedishṭhād devān hvayishyasiiti. varshishṭham 7 tad āhuḥ: kasmād asmā ṛishabham dakshiṇām abhyājantīti. vṛishā vā ṛishabho yoshā subrahmaṇyā tan mithunam, tasya mithunasya prajātyā ity 8 upāṅśu pātnīvatasyāgnīdhro yajati. reto vai pātnīvata, upāṅśv iva vai retasaḥ siktir 9 nānuvashaṭkaroti. saṃsthā vā eshā yad anuvashaṭkāro: ned retaḥ saṃsthāpayānīty. asaṃsthitaṃ vai retasaḥ samṛiddham. tasmān nānuvashaṭkaroti 10 neshṭur upastha āsīno bhakshayati. patnībhājanam vai neshṭāgniḥ patnīshu reto dadhāti prajātyā, Agninaiva tat patnīshu reto dadhāti prajātyai 11 prajāyate prajayā paśubhir ya evam veda 12 dakshiṇā anu subrahmaṇyā saṃtishṭhate. vāg vai subrahmaṇyānnaṃ dakshiṇānnādya eva tad vāci yajñam antataḥ pratishṭhāpayanti pratishṭhāpayanti 3

p2

1 Devā vai yajñam atanvata, tāṅs tanvānān asurā abhyāyan: yajñavesasam eshām karishyāma eti. tān dakshiṇata upāyan, yata eshām yajñasya tanishṭham amanyanta. te devāḥ pratibudhya Mitrāvaruṇau dakshiṇataḥ paryauhaṅs, te Mitrāvaruṇābhyām eva dakshiṇataḥ prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apāghnata. tathaivaitad yajamānā Mitrāvaruṇābhyām eva dakshiṇataḥ prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apaghnate. tasmān maitrāvaruṇam maitrāvaruṇaḥ prātaḥsavane śaṅsati, Mitrāvaruṇābhyām hi devā dakshiṇataḥ prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apāghnata 2 te vai dakshiṇato 'pahatā asurā madhyato yajñam prāviśans. te devāḥ taḥ prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apāghnata. tathaivaitad yajamānā Indreṇaiva madhyataḥ prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apaghnate. tasmād aindram brāhmaṇācchaṅsī prātaḥsavane śaṅsatīndreṇa hi devā madhyataḥ prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apāghnata 3 te vai madhyato 'pahatā asurā uttarato yajñam prāviśanś. te devāḥ pratibudhyendrāgnī uttarataḥ paryauhaṅs, ta Indrāgnibhyām evottarataḥ prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apāghnata. tathaivaitad yajamānā Indrāgnibhyām evottarataḥ prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apaghnate. tasmād aindrāgnam achāvākaḥ prātaḥsavane śaṅsatīndrāgnibhyām hi devā uttarataḥ prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apāghnata 4 te vā uttarato 'pahatā asurāḥ purastāt paryadravan samanīkatas. te devāḥ pratibudhyāgnim purastāt prātaḥsavane paryauhaṅs, te 'gninaiva purastāt prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apāghnata. tathaivaitad yajamānā Agninaiva purastāt prātaḥsavane 'surarakshāṅsy apaghnate. tasmād āgneyam prātaḥsavanam 5 apa pāpmānam hate ya evam veda 6 te vai purastād apahatā asurāḥ paścāt parītya prāviśanś. te devāḥ pratibudhya Viśvān devān ātmānam paścāt tṛtīyasavane paryauhaṅs, te Viśvair eva devair ātmabhiḥ paścāt tṛtīyasavane 'surarakshāṅsy apāghnata. tathaivaitad yajamānā Viśvair eva devair ātmabhiḥ paścāt tṛtīyasavane 'surarakshāṅsy' apaghnate. tasmād vaiśvadevam tṛtīyasavanam 7 apa pāpmānam hate ya evam veda 8 te vai devā asurān evam apāghnata sarvasmād eva yajñāt. tato vai devā abhavan, parāsurā 9 bhavaty ātmanā, parāsya dvishan pāpmā bhrātṛivyo bhasurān pāpmānam aghnatājayan svargam lokam 11 apa ha

p3

gaṃ lokaṃ ya evaṃ veda yaṣ caivaṃ vidvān savanāni ka-

p4

1 Stotriyam stotriyasyānurūpaṃ kurvanti prātaḥsavane, 'har eva tad ahno 'nurūpaṃ kurvanty, avāreṇaiva tad ahnā param ahar abhyārabhante 2 'tha tathā na madhyaṃdine. śrīr vai prishṭhāni, tāni tasmai na tatsthānāni yat stotriyaṃ stotriyasyānurūpaṃ kuryus 3 tayaiva vibhaktyā tṛtīyasavane na stotriyaṃ stotriyasyānurūpaṃ kurvanti

p5

1 Athāta ārambhaṇīyā eva 2 ṛjunītī no varuṇa iti maitrāvaruṇasya, mitro nayatu vidvān iti. praṇetā vā esha hotrakāṇāṃ yan maitrāvaruṇas, tasmād eshā praṇetrīmatī bhavati 3 ndraṃ vo viṣvatas parīti brāhmaṇācchaṃsino, havāmahe janebhya itīndram evaitayāhar-ahar nihvayante 4 na haishāṃ vihave 'nya Indraṃ vṛiṅkte 'yatraivaṃ vidvān brāhmaṇācchaṃsy etām ahar-ahaḥ śaṃsati havur itīndrāgnī evaitayāhar-ahar nihvayante. na haishāṃ vihave 'nya indrāgnī vṛiṅkte yatraivaṃ vidvān achāvāka etām ahar-ahaḥ śaṃsati 6 tā vā etāḥ svargasya lokasya nāvaḥ saṃpāriṇyaḥ, svargam evaitābhir lokaṃ abhisaṃ-

p6

1 Athātaḥ paridhānīyā eva 2 te syāma deva varuṇeti maitrāvaruṇasyesham svaṣ ca dhīmahīty. ayaṃ vai loka isham ity asau lokaḥ svar ity, ubhāv evaitayā lokāv ārabhante 3 vy antariksham atirad iti brāhmaṇācchaṃsino, vivattṛicam svargam evaibhya etayā lokaṃ vivṛiṇoti iti 5 sishāsavo vā ete yad dīkshitās, tasmād eshā valavatī bhavaty 6 ud gā ājad aṅgirobhya āvish kṛiṇvan guhā satīḥ arvāñcam nunude valam iti, sanim evaibhya etayāvarunddha 7 indreṇa rocanā diva iti, svargo vai loka indreṇa rocanā divo 8 dṛiḷhāni dṛiṅhitāni ca sthirāṇi na parāṇuda iti 9 svarga evaitayā loke 'harahaḥ pratitiṣṭhanto yanty 10 ahāṁ sarasvativator ity achāvākasya. vāg vai Sarasvatī, vāgvator iti haitad āhendrāgnyor avo vṛiṇa ity. etad dha vā Indrāgnyoḥ priyaṁ dhāma yad vāg iti, priyeṇaivainau tad dhāmnā samardhayati 11 priyeṇa dhāmnā samṛidhyate ya evaṁ veda

p7

1 Ubhayyaḥ paridhānīyā bhavanti hotrakāṇāṁ prātaḥsavane ca mādhyandine cāhīnāṣ caikāhikāṣ ca 2 tata aikāhikābhir eva maitrāvaruṇo paridadhāti, tenāsmāl lokān na pracyavate 3 'hīnābhir achāvākaḥ, svargasya lokasyāptyā 4 ubhayībhir brāhmaṇācchaṁsī. teno sa ubhau vyanvārabhamāṇa etīmam cāmum ca lokam, atho maitrāvaruṇam cāchāvākam cātho ahīnam caikāham cātho saṁvatsaram cāgnishṭomam caivam u sa ubhau vyanvārabhamaṇa ety 5 atha tata aikāhikā eva tṛitīyasavane hotrakāṇām paridhānīyā bhavanti. pratishṭhā vā ekāhaḥ, pratishṭhāyām eva tad yajñam antataḥ pratishṭhāpayanty 6 anavānam prātaḥsavane yajed 7 ekāṁ dve na stomam atiśaṁset. tad yathābhiheshate pipāsate kshipram prayachet, tādṛik tad. atho kshipraṁ devebhyo 'nnādyaṁ somapītham prayachānīti. kshipraṁ hāsmiṁl loke pratitiṣṭhaty 8 aparimitābhir uttarayoḥ savanayoḥ. aparimito vai svargo lokaḥ, svargasya lokasyāptyai 9 kāmam tad dhotā śaṁsed yad dhotrakāḥ pūrvedyuḥ śaṁseyur, yad vā hotā tad dhotrakāḥ. prāṇo vai hotāṅgāni hotrakāḥ, samāno vā ayam prāṇo 'ṅgāny anusaṁcarati. tasmāt tat kāmam hotā śaṁsed yad dhotrakāḥ pūrvedyuḥ śaṁseyur, yad vā hotā tad dhotrakāḥ 10 sūktāntair hotā paridadhad ety, atha samānya eva tṛitīyasavane hotrakāṇām paridhānīyā bhavanty. ātmā vai hotāṅgāni hotrakāḥ. samānā vā ime 'ṅgānām antās, tasmāt samānya eva tritīyasavane hotrakāṇām paridhānīyā bha-

p8

1 Ā tvā vahantu haraya iti prātaḥsavana unnīyamānebhyo 'nvāha vṛishaṇvatīḥ pītavatīḥ sutavatīr madvatī rūpasamṛiddhā 2 aindrīr anvāhaindro vai yajño 3 gāyatrīr anvāha, gāyatram vai prātaḥsavanam 4 nava nyūnāḥ prātaḥsavane 'nvāha, nyūne vai retaḥ sicyate 5 daṣa madhyamdine 'nvāha, nyūne vai retaḥ siktam madhyam striyai prāpya sthavishṭham bhavati 6 nava nyūnās tritīyasavane 'nvāha, nyūnād vai prajāḥ prajāyante 7 tad yad etāni kevalasūktāny anvāha, yajamānam eva tad garbham bhūtam huḥ sapta prātaḥsavane sapta mādhyamdine sapta tritīyasavane: yāvatyo vai puronuvākyās tāvatyo yājyāḥ, sapta vai prāñco yajanti sapta vashatkurvanti, tāsām etāḥ guronuvākyā iti vadantas 9 tat tathā na kuryād. yajamānasya sūktam 10 navabhir vā etam maitrāvaruṇo 'smāl lokād antarikshalokam abhi pravahati, daṣabhir antarikshalokād saptānvāhus 12 tasmāt kevalaṣa eva sūktāny anubrūyāt

p9

1 Athāha: yad aindro vai yajño, 'tha kasmād dvāv eva prātaḥsavane prasthitānām pratyakshād aindrībhyām madhv iti hotā yajati,ndra tvā vṛishabhaṃ vaṣam iti brāhmaṇācchaṁsī, nānādevatyābhir itare: katham teshām trāvaruṇo yajati, varuṇaṁ somapītaya iti. yad vai kiṁca pītavat padam tad aindraṁ rūpam, tenendram prīgopātamo jana itīndro vai gopās, tad aindraṁ rūpam, tenendram prīṇāty 4 agne patnīr ihā vaheti neshtā yajati, tvashtāraṁ somapītaya itīndro vai Tvashtā, tad aindram rūpam, tenendram prīṇāty 5 ukshānnāya vaśānnāyety āgnīdhro yajati, somaprishṭhāya vedhasa itīndro vai vedhās, tad aindraṁ rūpam, tenendram prīṇāti 6 prātaryāvabhir ā gataṁ devebhir jenyāvasū indrāgnī somapītaya iti svayam saṁṛiddhāchāvākāsyai7 vam u haitā aindryo bhavanti 8 yan nānādevatyās, tenānyā devatāḥ prīṇāti 9 yad u gāyatryas, tenāgneyya 10 etad u haitābhis trayam upāpnoti 10 2

p10

1 Asāvi devaṁ gorijīkam andha iti madhyaṁdina unnīyamānebhyo 'nvāha vṛishanvatīḥ pītavatīḥ sutavatīr madvatī rūpasamṛiddhā 2 aindrīr anvāhaindro vai yajñas. trishṭubho 'nvāha, traishṭubhaṁ vai mādhyamdinaṁ savanam 3 tad āhur: yat tṛitīyasavanasyaiva rūpam madvad, atha kasmān madhyaṁdine madvatīr anu cāha yajanti cābhir iti 4 mādyantīva vai madhyaṁdine devatāḥ, sam eva tṛitīyasavane mādayante. tasmān madhyaṁdine madvatīr anu cāha yajanti cābhis 5 te vai khalu sarva eva mādhyamdine prasthitānām pratyakshād aindrībhir yajanty 6 abhiiti hotā yajati 8 sa īm pāhi ya ṛijīshī tarutra iti maitrāvaruṇo yajaty 9 evā pāhi pratnathā mandatu tveti brāhmaṇācchaṁsī yajaty 10 arvāñ ehi somakāmam tvāhur iti potā yajati 11 tavāyam somas tvam ehy arvāñ iti neshṭā yajati 12ndrāya somāḥ pradivo vidānā ity achāvāko yajaty 13 āpūrṇo asya kalaśaḥ svāhety āgnīdhro yajati 14 tāsām etā abhitṛiṇṇavatyo bhavantīndro vai prātaḥsavane na vyajayata, sa etābhir eva mādhyamdinaṁ savanam abhyatṛiṇad. yad abhyatṛiṇat, tasmād etā abhitṛiṇṇavatyo bhavanti 11 3

p11

1 Ihopa yāta ṣavaso napāta iti tṛitīyasavana unnīyamānebhyo 'nvāha vṛishanvatīḥ pītavatīḥ sutavatīr madvatī rūpasamṛiddhās. tā aindrārbhavyo bhavanti 2 tad āhur: yan nārbhavīshu stuvate, 'tha kasmād ārbhavaḥ pavamāna ity ācakshata iti 3 Prajāpatir vai pita Ṛibhūn martyān sato 'martyān kṛitvā tṛitīyasavana ābhajat, tasmān nārbhavīshu stuvate, 'thārbhavaḥ pavamāna ity ācakshate 4 'thāha: yad yathāchandasaṁ pūrvayoḥ savanayor anvāha gāyatrīḥ prātaḥsavane trishṭubho mādhyamdine, 'tha kasmāj jāgate sati tṛitīyasavane trishṭubho 'nvāheti 5 dhītarasaṁ vai tṛitīyasavanam, athaitad adhītarasaṁ ṣukriyaṁ chando yat trishṭup savanasya sarasatāyā iti brūyād, atho Indraṁ evaitat savane 'nvābhajatīty 6 athāha: yad aindrārbhavaṁ vai tṛitīyasavanam, atha kasmād esha eva tṛitīyasavane prasthitānāṁ pratyakshād aindrārbhavyā yajati, ndra ṛibhubhir vājavadbhiḥ samukshitam iti hotaiva, nānādevatyābhir itare, kathaṁ teshām aindrārbhavyo bhavantiti 7 ndrāvaruṇā sutapāv imaṁ sutam iti maitrāvaruṇo yajati, yuvo ratho adhvaraṁ devavītaya iti bahūni vāha. tad Ṛibhūṇāṁ rūpam 8 indraṣ ca somaṁ pibatam bṛihaspata' iti brāhmaṇācchaṁsī yajaty, ā vāṁ viṣantv indavaḥ svābhuva iti bahūni vāha. tad Ṛibhūṇāṁ rūpam 9 ā vo vahantu saptayo raghushyada iti potā yajati, raghupatvānaḥ pra jigāta bāhubhir iti bahūni vāha. tad Ṛibhūṇāṁ rūpam 10 ameva naḥ suhavā ā hi gantaneti neshtā yajati, gantaneti bahūni vāha. tad Ṛibhūṇāṁ rūpam 11 indrāvishṇū pibatam madhvo asyety achāvāko yajaty, ā vāṁ andhāṁsi madirāṇy agmann iti bahūni vāha. tad Ṛibhūṇāṁ rūpam jati, ratham iva sam mahemā manīshayeti bahūni vāha. tad Ṛibhūṇām rūpam 13 evam u haitā aindrārbhavyo bhavanti 14 yan nānādevatyās, tenānyā devatāḥ prīṇāti 15 yad u jagatprāsāhā, jāgatam vai tṛitīyasavanam, tṛitīyasavanasyaiva samṛiddhyai 12 4

p12

1 Athāha: yad ukthinyo 'nyā hotrā anukthā anyāḥ, katham asyaitā ukthinyaḥ sarvāḥ samāḥ samṛiddhā bhavantīti 2 yad evaināḥ sampragīrya hotrā ity ācakshate, tena samā 3 yad ukthinyo 'nyā hotrā anukthā anyās, teno vishamā 4 evam u hāsyaitā ukthinyaḥ sarvāḥ samāḥ samṛiddhā bhavanty 5 athāha: śaṁsanti prātaḥsavane śaṁsanti mādhyamdine hotrakāḥ, katham eshām tṛitīyasavane śastam bhavatīti 6 yad eva mādhyamdine dve-dve sūkte śaṁsantīti brūyāt, tenety 7 athāha: yad dvyuktho hotā, kathaṁ hotrakā dvyukthā bhavantīti 8 yad eva dvidevatyābhir yajantīti brūyāt, teneti 13 5

p13

1 Athāha: yad etās tisra ukthinyo hotrāḥ, katham itarā ukthinyo bhavantīty 2 ājyam evāgnīdhrīyāyā uktham, marutvatīyam potrīyāyai, vaiśvadevam neshṭrīyāyai. tā vā etā hotrā evamnyāṅgā eva bhavanty 3 athāha: yad ekapraishā anye hotrakā, atha kasmād dvipraishaḥ potā dvipraisho neshṭeti 4 yatrādo gāyatrī suparṇo bhūtvā somam āharat, tad etāsām hotrāṇām Indra ukthāni parilupya hotre pradadau: yūyam mābhyahvayadhvaṁ yūyam asyāvedishteti. te hocur devā: vāceme hotre prabhāvayāmeti, tasmāt te dvipraishe bhavata. ṛicāgnīdhrīyām prabhāvayāṁ cakrus, tasmāt tasyaikayarcā bhūyasyo yājyā bhavanty 5 athāha: yad dhotā yakshad dhotā yakshad iti maitrāvaruṇo hotre preshyaty, atha kasmād ahotṛibhyaḥ sadbhyo hotrāśaṁsibhyo hotā yakshad dhotā yakshad iti preshyatīti 6 prāṇo vai hotā prāṇaḥ sarva ṛitvijaḥ, prāṇo yakshat prāṇo yakshad 'ity eva tad āhā7thāhāsty udgātṝṇām praisha3ḥ nā3ṅ iti astiti brūyād. yad evaitat praśāstā japam japitvā studhvam ity āha, sa eshām praisho 8 'thāhāsty achāvākhasya pravarā3ḥ nā3ṅ iti astiti brūyād. yad evainam 'sya pravaro 9 'thāha: yad aindrāvaruṇam maitrāvaruṇas tṛtīyasavane śaṅsaty, atha kasmād asyāgneyau stotriyānurūpau bhavata ity. Agninā vai mukhena devā asurān ukthebhyo nirjaghnus, tasmād asyāgneyau stotriyānurūpau bhavato 10 'thāha: yad aindrābārhaspatyam brāhmaṇācchāṅsi tṛtīyasavane śaṅsaty aindrāvaishṇavam achāvākaḥ, katham enayor aindrāḥ stotriyānurūpā bhavantīti,ndro ha sma vā asurān ukthebhyaḥ prajigāya, so 'bravīt: kaṣ cāham yad Indraḥ pūrvaḥ prajigāya, tasmād enayor aindrāḥ stovatā anvavayus, tasmān nānādevatyāni śaṅsataḥ 14 .

p14

1 Athāha: yad vaiṣvadevam vai tṛtīyasavanam, atha kasmād etāny aindrāṇi jāgatāni sūktāni tṛtīyasavana ārambhaṇīyāni śasyanta iti,ndram evaitair ārabhya yantīti brūyād. atho yaj jāgatam vai tṛtīyasavanam, taj jagatkāmyaiva. tad yat kiṁcāta ūrdhvam chandaḥ śasyate, tad dha sarvam jāgatam bhavaty etāni ced aindrāṇi jāgatāni sūktāni tṛtīyasavana ārambhaṇīyāni śasyante 2 'tha traishtubham achāvāko 'ntataḥ śaṅsati: saṁ vām karmaṇeti. ishety. annam vā isho, 'nnādyasyāvaruddhyā 4 arishṭair naḥ pathibhiḥ pārayanteti, svastitāyā evaitad aharahaḥ śaṅsaty 5 athāha: yaj jāgatam vai tṛtīyasavanam, atha kasmād eshāṁ trishṭubhaḥ paridhānīyā bhavantīti. vīryam vai trishṭub, vīrya eva tad antataḥ pratitishṭhanto yānti 6yam indram varuṇam ashṭa me gīr iti maitrāvaruṇasya, bṛhaspatir naḥ pari pātu paścād iti brāhmaṇācchaṅsina, ubhā jigyathur ity achāvākasyo 7 bhau 9 na hi tayoḥ kataras cana parājigya 10 indraś ca viṣṇo yad apaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tad airayethām iti 11 ndraś ca ha vai Viṣṇuś cāsurair yuyudhāte, tān ha sma jitvocatuḥ: kalpāmahā iti. te ha tathety asurā ūcuḥ. so 'bravīd Indro: yāvad evāyam Viṣṇus trir vikramate, tāvad asmākam, atha yuṣmākam itarad iti. sa imāṃl lokān vicakrame 'tho vedān atho vācam. tad āhuḥ: kiṃ tat sahasram iti, me lokā ime vedā atho vāg iti brūyād 12 airayethām-airayethām ity achāvāka ukthye 'bhyasyati, sa hi tatrāntyo bhavaty 13 agniṣṭome hotātirātre ca, sa hi tatrāntyo bhavaty 14 abhyasyet ṣoḷaśinī3m nābhyasye3t iti 'bhyasyed, ity āhuḥ, katham anyeṣv ahasṣv abhya-

p15

1 Athāha: yan nārāśaṅsaṃ vai tṛtīyasavanam, atha kasmād achāvāko 'ntataḥ śilpeṣhv anārāśaṅsīḥ śaṅsatīti vikriyate, tat tadā vikṛtam prajātam bhavaty. athaitan mṛdv iva chandaḥ śithiraṃ yan nārāśaṅsam. athaisho 'ntyo yad achāvākas: tad dṛḷhatāyai dṛḷhe pratiṣṭhāsyāma iti 3 tasmād achāvāko 'ntataḥ śilpeṣhv anārāśaṅsīḥ śaṅsati: dṛḷhatāyai dṛḷhe pratiṣṭhāsyāma iti dṛḷhe pratiṣṭhāsyāma iti 16 8

p16

Iti shaṣhṭhapañcikāyāṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ. Ity aṣhṭāviṅśādhyāye 'shṭamaḥ khaṇḍaḥ.

p17

1 Yaḥ śvaḥstotriyas, tam anurūpaṃ kurvanti prātaḥsavane 'hnasaṃtatyai 2 yathā vā ekāhaḥ suta, evam ahīnas. tad yathaikāhasya sutasya savanāni saṃtiṣṭhamānāni yanty, evam evāhīnasyāhāni saṃtiṣṭhamānāni yanti. tad yac chvahstotriyam anurūpam kurvanti prātaḥsavane 'hīnasaṁtatyā, ahīnam eva tat saṁtanvanti 3 te vai devāṣ ca ṛishayaṣ cādriyanta: samānena yajñam saṁtanavāmeti, ta etat samānam yajñasyāpaṣyan: samānān pragāthān samānīḥ pratipadaḥ samānāni sūktāny 4 okaḥsārī vā Indro, yatra vā Indraḥ pūrvam gachaty, aiva tatrāparam gachati, yajñasyaiva sendratāyai 17 1

p18

1 Tān vā etān sampātān Viṣvāmitraḥ prathamam apaṣyat, tān Viṣvāmitreṇa dṛishṭān Vāmadevo 'sṛijatai, va tvām vashṭi, kathā mahām avṛidhat kasya hotur iti, tān tānām sampātatvam 2 sa hekshāṁ cakre Viṣvāmitro: yān vā aham sampātān apaṣyam tān Vāmadevo 'sṛishṭa, kāni nv aham sūktāni sampātāns tatpratimān sṛijeyeti. sa etāni sūktāni sampātāns tatpratimān asṛijata: sadyo ha jāto vṛishabhaḥ kanīna, indraḥ pūrbhid ātirad dāsam arkair, imām ū shu prabhṛitim sātaye dhā, ichanti tvā somyāsaḥ sakhāyaḥ, ṣāṣad vahnir duhitur naptyaṁ gād, abhi tashṭeva dīdhayā manīshām iti 3 ya eka id dhavyaṣ carshaṇīnām iti Bharadvājo; yas tigmaṣṛiṅgo vṛishabho na bhīma, ud u brahmāṇy airata ṣravasyeti Vasishṭho, 'smā id u pra tavase turāyēti Nodhās 4 ta ete prātaḥsavane shaḷahastotriyāñ chastvā mādhyamdine 'hīnasūktāni ṣaṁsanti 5 tāny etāny ahīnasūktāny: ā satyo yātu maghavāñ ṛijīshīti satyavan maitrāvaruṇo; 'smā id u pra tavase turāye, udrāya brahmāṇi rātatamā indra brahmāṇi gotamāso akrann iti brahmaṇvad brāhmaṇācchaṁsī; ṣāsad 6 tad āhuḥ: kasmād achāvāko vahnivad etat sūktam ubhayatra ṣaṁsati parāñcishu caivāhassv abhyāvartishu ceti ha vai vahnir dhuro yāsu yujyate. tasmād achāvāko vahnivad etat sūktam ubhayatra śaṅsati parāñcishu caivāhassv abhyāvartishu ca 8 tāni pañcasv ahassu bhavanti: caturviṅśe 'bhijiti vishuvati viṣvajiti mahāyrate. 'hīnāni ha vā etāny ahāni, na hy eshu kim cana hīyate. parāñcīni ha vā etāny ahāny anabhyāvartīni, tasmād enāny eteshv ahassu śaṅsanti 9 yad enāni śaṅsanty: ahīnān svargāṅl lokān sarvarūpān sarvasamṛiddhān avāpnavāmeti 10 yad evaināni śaṅsantīndram evaitair nihvayante, yatha ṛishabhaṃ vāśitāyai 11 yad v evaināni śaṅsanty, ahīnasya saṃtatyā, ahī-

p19

. 1.Tato vā etāṅs trīn saṃpātān maitrāvaruṇo viparyāsam ekaikam ahar-ahaḥ śaṅsaty 2 evā tvām indra vayac ça vashṭīti dvitīye, kathā mahām avṛidhat kasya hotur iti tṛitīye 3 trīn eva saṃpātān brāhmaṇācchaṅsī viparyāsam ekaikam ahar-ahaḥ śaṅsati,ndraḥ pūrid dhavyas carshaṇīnām iti dvitīye, yas tigmaṣṛiṅgo vṛishabho na bhīma iti tṛitīye 4 trīn eva saṃpātān achāvāko viparyāsam ekaikam ahar-ahaḥ śaṅsati, mām ū shu prabhūtim sātaye dhā iti prathame 'hani, chanti tvā somyāsaḥ sakhāya iti dvitīye, ṣāsad vahnir duhitur naptyaṃ gād iti tṛitīye 5 tāni vā etāni nava 6 trīṇi cāharahaḥśasyāni 7 tāni dvādaṣa sampadyante: dvādaṣa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaraḥ Prajāpatiḥ, Prajāpatir yajñaṣ. tat saṃvatsaram Prajāpatiṃ yajñam āpnuvanti, tat saṃvatsare Prajāpatau yajñe 'har-ahaḥ pratitishṭhanto yanti 8 tāny antareṇāvāpam āvaperann 9 anyūṅkhyā virājo vaimadīṣ caturthe 'hani, paṅktīḥ pañcame, pārucchepīḥ shashṭhe 10 'tha yāny ahāni mahāstomāni syuḥ: ko adya naryo devakāma iti maitrāvaruṇa āvapeta, vane na vā yo ny adhāyi cākann iti brāhmaṇācchaṅsy, ā yāhy arvāṅ upa vandhureshṭhā ity achāvāka 11 etāni vā āvapanāny. etair vā āvapanair devāḥ svargaṁ lokaṁ ajayann etair ṛishayas. tathaivaitad yajamānā etair āvapanaiḥ svargaṁ lokaṁ jayanti 19 •

p20

1 Sadyo ha jāto vṛishabhaḥ kanīna iti maitrāvaruṇaḥ purastāt sūktānām ahar-ahaḥ śaṅsati 2 tad etat sūktaṁ svargyam. etena vai sūktena devāḥ svargaṁ lokaṁ ajayann etena ṛishayas. tathaivaitad yajamānā etena sūktena svargaṁ lokaṁ jayanti 3 tad u vaiṣvāmitram. viṣvasya ha vai mitraṁ Viṣvāmitra āsa 4 viṣvaṁ hāsmai mitraṁ bhavati ya evaṁ veda yeshāṁ caivaṁ vidvān etan maitrāvaruṇaḥ purastāt sūktānām ahar-ahaḥ śaṅsati 5 tad ṛishabhavat paṣumad bhavati, paṣūnām avaruddhyai 6 tat pañcarcaṁ bhavati. pañcapadā paṅktiḥ, paṅktir vā annam, annādyasyāvaruddhyā 7 ud u brahmāṇy airata ṣravāsyeti brāhmaṇācchaṅsī brahmaṇvat samṛiddhaṁ sūktam ahar-ahaḥ śaṅsati 8 tad etat sūktaṁ svargyam. etena vai sūktena devāḥ svargaṁ lokaṁ ajayann etena ṛishayas. tathaivaitad yajamānā etena sūktena svargaṁ lokaṁ jayanti 9 tad u vāsiṣṭham. etena vai Vasiṣṭha Indrasya priyaṁ dhāmopāgachat, sa paramaṁ lokaṁ ajayad 10 upendrasya priyaṁ lokaṁ gachati, jayati paramaṁ lokaṁ ya evaṁ veda 11 tad vai shaḷṛicam. shaḍ vā ṛitava, ṛitūnām āptyai 12 tad uparishtāt sampātānāṁ śaṅsaty. āptvaiva tat svargaṁ lokaṁ yajamānā asmiṅl loke pratitisṭhanty 13 abhi tashṭeva dīdhayā manīshāṁ ity achāvāko ahar-ahaḥ śaṅsaty abhivat tatyai rūpam 14 abhi priyāṇi marmṛiṣat parāṇīti. yāny eva parāṇy ahāni tāni priyāṇi, tāny eva tad abbimarmṛiṣato yanty abhyārabhamāṇāḥ. paro vā vîñr ichāmi samdṛiṣe sumedhā iti 16 ye vai te na ṛishayaḥ pūrve pretās te vai kavayas, tān eva tad abhyativadati 17 tad u vaiṣvamitram. viṣvasya ha vai ʽmitram Viṣvāmitra āsa. viṣvam hāsmai mitram bhavati ya evam Prajāpatiḥ, Prajāpater āptyai 19 sakṛid Indram nirāha, tenaindrād rūpān na pracyavate 20 tad vai daṣarcam. daṣāksharā virāḷ, annam virāḷ, annādyasyāvaruddhyai 21 yad eva daṣarcām daṣa vai prāṇāḥ, prāṇān eva tad āpnuvanti, prāṇān ātman dadhate 22 tad uparishtāt sampātānām śaṅsaty. āptaiva tat svargaṃ lokam yajamānā asmiñl loke pratitishṭhanti 20 + nām, kad ū nv asyākṛitam iti kadvantah pragāthā ārambhaṇīyā ahar-ahaḥ śasyante 2 ko vai Prajāpatiḥ, Prajāpater āptyai 3 yad eva kadvantā3ḥ annam vai kam, annādyasyāvaruddhyai 4 yad v eva kadvantā3ḥ ahar-ahar vā ete ṣāntāny ahīnasūktāny upayunjānā yanti, tāni kadvadbhiḥ pragāthaiḥ ṣamayanti. tāny ebhyaḥ ṣāntāni kam bhavanti, tāny enāñ chāntāni svargaṃ lokam abhi vahanti 5 trishtubhaḥ sūktapratipadaḥ ṣaṅseyus 6 tā haike purastāt pragāthānām ṣaṅsanti dhāyyā iti vadantas 7 tat tathā na kuryāt 8 kshatram vai hotā viṣo hotrāṣaṅsinaḥ, kshatrāyaiva tad viṣam pratyudyāminīm kuryuḥ, pāpavasyasam 9 trishtubho ma imāḥ sūktapratipada ity eva vidyāt 10 tad ye saṃvatsaram vā dvādaṣāham vāsate. tad yathā sairāvatīm nāvam pārakāmāḥ samāroheyur, evam evaitās trishṭubhaḥ samārohanti 11 na ha vā etac chando gamayitvā svargaṃ lokam upāvartate, vīryavattamaṃ hi 12 tābhyo na vyāhvayīta, samānam hi chando, ʽtho ned dhāyyāḥ karavāṇīti 13 yad enāḥ ṣaṅsanti: prajñātābhiḥ sūktapratipadbhiḥ sūktāni samārohāmeti 14 yad evaināḥ śaṅsantīndram evaitābhir nihvayante, yathā ṛishabhaṃ vāśitāyai. yad-v evaināḥ śaṅsanty, ahīnasya saṃtatyā, ahīnam eva tat saṃ-

p21

1 Apa prāca indra viṣvāṅ amitrān iti maitrāvaruṇaḥ purastāt sūktānām ahar-ahaḥ śaṅsaty 2 apāpāco abhibhūte nudasva apodīco apa ṣūrādharāca urau yathā tava ṣarman mademety 3 abhayasya rūpam, yujā yunajmīti brāhmaṇācchaṅsy ahar-ahaḥ śaṅsati. yunajmīti yuktavatī, yukta iva hy ahīno, 'hīnasya rūpam 5 uruṃ no lokam anu neshi vidvān ity achāvāko 'harahaḥ śaṅsaty. anu neshīty, etīva hy ahīno, 'hīnasya rūpam 6 neshīti satrāyaṇarūpam 7 tā vā etā ahar-ahaḥ śasyante 8 samānībhiḥ paridadhyur 9 okaḥsārī haishām Indro yajñam bhavati3ñ yathā ṛishabho vāśitāṃ yathā vā gauḥ prajñātaṃ goshṭham, evaṃ haishām Indro yajñam aiva gachati 10 na ṣunaṃhuvīyayāhīnasya paridadhyāt. ksha-

p22

1 Athāto 'hīnasya yuktiṣ ca vimuktiṣ ca 2 vy antarimuñcaty 3 ahaṃ sarasvatīvator, nūnaṃ sā ta ity ahīnam yuṅkte 4 te syāma deva varuṇa, nū shṭuta iti vimuñcaty 5 esha ha vā ahīnam tantum arhati ya enam yujyante sā yuktir, atha yat purastād udayanīyasyātirāaikāhikābhiḥ paridadhyur, atrāhaiva yajñam saṃsthāpayeyur, nāhīnakarma kuryur. atha yad ahīnaparidhānīyābhiḥ paridadhyur, yathā śrānto 'vimucyamāna utkṛityetaivam yajamānā utkṛityerann. ubhayībhiḥ paridadhyus 8 tad yathā dīrghādhva upavimokaṃ yāyāt, tādṛik tat 9 saṃtato haishāṃ yajño bhavati3n̄ vy ū muñcanta 10 ekāṃ dve na dvayoḥ savanayoḥ stomam atiśaṅsed 11 dīrghāraṇyāni ha vai bhavanti yatra bahvībhiḥ stomo 'tiśasyate 12 'parimitābhiḥ tṛitīyasavane. 'parimito vai svargo lokaḥ, svargasya lokasyāptyai 13 saṃtato hāsyābhyārabdho 'visrasto 'hīno bhavati ya evaṃ vidvān ahīnaṃ tanute 23 7 1 Devā vai vale gāḥ paryapaśyan̄s, tā yajñenaivepsan̄s, tāḥ shashṭhenāhnāpnuvan̄s. te prātaḥsavane Nabhāyann evainaṃ tat. ta u tṛitīyasavane vajreṇa vālakhilyābhir vācaḥ kūṭenaikapadayā valaṃ virujya gā udājan̄s 2 tathaivaitad yajamānāḥ prātaḥsavane Nabhākena valaṃ nabhayanti. tam yan nabhayanti3n̄ śrathayanty evainaṃ tat. tasmād dhotrakāḥ prātaḥsavane nābhākān̄s tricān chan̄santi 3 yaḥ kakubho nidhāraya iti maitrāvaruṇaḥ, pūrvīsh ṭa indropamātaya iti brāhmaṇācchan̄si, tā hi madhyaṃ bharāṇām ity achāvākas 4 ta u tṛitīyasavane vajreṇa vālakhilyābhir vācaḥ kūṭenaikapadayā valaṃ virujya gā āpnuvanti 5 pacchaḥ prathamaṃ shaḍ vālakhilyānāṃ sūktāni viharaty, ardharcaśo dvitīyam, ṛikṣas tṛitīyam. sa paccho viharan pragāthe-pragātha evaikapadāṃ dadhyāt, sa vācaḥ kūṭas 6 tā etāḥ pañcaikapadāḥ. catasro daśamād ahna, ekā mahāvratād 7 athāshṭāksharāṇi 'māhānāmanāni padāni. teshāṃ yāvadbhiḥ saṃpadyeta tāvanti śan̄sen, netarāṇy ādriyetā 8 thārdharcaśo viharan̄s tāṣ caivaikapadāḥ śaṅset tāni caivāshṭāksharāṇi māhānāmanāni padāny 9 atha ṛikṣo viharan̄s tāṣ caivaikapadāḥ śan̄set tāni caivāshṭāksharāṇi māhānāmanāni padāni 10 sa yat prathamaṃ shaḍ vālakhilyānāṃ sūktāni viharati, prāṇaṃ ca tad vācaṃ ca viharati. yad dvitīyam, cakshuṣ ca tan manaṣ ca viharati. yat tṛitīyam, śrotraṃ ca tad ātmānaṃ ca viharati. tad upāpto vihāre kāma, upāpto vajre vālakhilyāsupāpto vācaḥ kūṭa ekapadāyām, upāptaḥ prāṇakliptyām 11 avihṛtān eva caturtham pragāthāñ chaṅsati. paṣavo vai pragāthāḥ, paṣūnām avaruddhyai 12 nātraikapadāṁ vyavadadhyād 13 yad atraikapadāṁ vyavadadhyād, vācaḥ kūṭena yajamānāt paṣūn nirhaṇyād. ya enam tatra brūyād: vācaḥ kūṭena yajamānāt paṣūn niravadhīr, apaṣum enam akar iti, ṣaṣvat tathā syāt 14 tasmāt tatraikapadāṁ na vyavadadhyād 15 vy Saubalāya Sarpir Vātsiḥ ṣaṣaṅsa. sa hovāca: bhūyiṣṭhān aham yajamāne paṣūn paryagrahaiṣham, akaniṣṭhā u mām āgamiṣhyantīti. tasmai ha yathā mahadbhya ṛtvigbhya evaṁ nināya. tad etat paṣavyaṁ ca svargyaṁ ca ṣastraṁ, tasmād etac chaṅsati 24 8

p23

1 Dūrohaṇaṁ rohati, tasyoktam brāhmaṇam 2 aindre paṣukāmasya rohed, aindrā vai paṣavas 3 taj jāgataṁ syāj, jāgatā vai paṣavas 4 tan mahāsūktaṁ syād, bhūyiṣṭheṣhv eva tat paṣushu yajamānaṁ pratiṣhṭhāpayati 5 Barau rohet, tan mahāsūktaṁ ca jāgataṁ cai 6 ndrāvaruṇe pratiṣhṭhākāmasya rohed. etaddevatā vā eṣhā hotraitatpratiṣhṭhā yad aindrāvaruṇā, tad enat svāyām eva pratiṣhṭhāyām antataḥ pratiṣhṭhāpayati 7 yad evaindrāvaruṇā3i eṣhā ha vā atra nivin, nividā vai kāmā āpyante. sa yady aindrāvaruṇe rohet, sauparṇe rohet. tad upāptā aindrāvaruṇe kāmā, upāptaḥ sauparṇe 25 9

p24

1 Tad āhuḥ: saṁṣaṅset ṣhaṣhṭhe 'hā3n na saṁṣaṅse3t iti 2 saṁṣaṅsed ity āhuḥ 3 katham anyeṣhv ahassu saṁṣaṅsati, katham atra na saṁṣaṅsed ity 4 atho khalv āhur: naiva saṁṣaṅset 5 svargo vai lokaḥ ṣhaṣhṭham ahar, asamāyī vai svargo lokaḥ, kaṣcid vai svarge loke sametīti. sa yat saṁṣaṅset, samānaṁ tat kuryād. atha yan na saṁṣaṅsatī3ṅ tat svargasya lokasya rūpam. tasmān na saṁśaṅsed. yad eva na saṃśaṅsati3ṅ 6 ātmā vai stotriyah prāṇā vālakhilyāḥ. sa yat saṃśaṅsed, etābhyāṃ devatābhyāṃ yajamānasya prāṇān viyād. ya enam tatra brūyād: etābhyāṃ devatābhyāṃ yajamānasya prāṇān vyagāt, prāṇa enam hāsyatīti, śaśvat tathā syāt. tasmān na saṃśaṅset 7 sa yad īkshetaśaṅsiṣhaṃ vālakhilyā hanta purastād dūrohaṇasya saṃśaṅsānīti, no eva tasyāsām iyāt 8 tam yadi darpa eva vinded, upariṣhṭād dūrohaṇasyāpi bahūni śatāni śaṅsed. yasyo tat kāmāya tathā kuryād, atraiva tad upāptam 9 aindryo vālakhilyās, tāsāṃ dvādaśāksharāṇi padāni, tatra sa kāma upāpto ya aindre jāgate. 'thedam aindrāvaruṇaṃ sūktam, aindrāvaruṇī paridhānīyā. tasmān na saṃśaṅset 10 tad āhur: yathā vāva stotram evam śastram. vihṛitā vālakhilyāḥ śasyante, vihṛitāṃ stotrā3m avihṛitā3m iti 11 vihṛitam iti brūyād, aṣhṭākshareṇa dvādaśāksharam iti 12 tad āhur: yathā vāva śastram evaṃ yājyā. tisro devatāḥ śasyante 'gnir Indro Varuṇa ity athaindrāvaruṇyā yaṇaḥ. tad apy etad ṛishiṇoktam: tvam agne varuṇo jāanantarito 'nantaritaḥ 26 10

p25

1 Śilpāni śaṅsanti 2 devaśilpāny, eteṣhāṃ vai śilpānām anukṛitiha śilpam adhigamyate. hastī kaṅso vāso hiraṇyam aśvatarīrathaḥ śilpam 3 śilpaṃ hāsminn adhigamyate ya evam veda 4 yad eva śilpāni3ṅ 5 ātmasaṃskṛitir vāva śilpāni, chandomayaṃ vā etair yajamāna ātmānaṃ saṃskurute 6 nābhānediṣhṭham śaṅsati 7 reto vai Nābhānediṣhṭho, retas tat siñcati 8 tam aniruktam śaṅsaty. aniruktam kshmayā retaḥ samjagmāno ni shiñcad iti, retaḥ-

p26

samṛiddhyā eva 10 tam sanārāśaṅsam śaṅsati. prajā vai naro vāk śaṅsaḥ, prajāsv eva tad vācam dadhāti. tasmād imāḥ prajā vadatyo jāyante 11 tam haike purastāc chaṅsanti: purastādayatanā vāg iti vadanta 12 uparishtād eka: uparishtādāyatanā vāg iti vadanto 13 madhya eva śaṅsen. madhyāyatanā vā iyam vāg 14 uparishtānnedīyasivoparishtān nedīyasīva vā iyam vāk 4 tam hotā retobhūtam siktvā maitrāvaruṇāya samprayachaty: etasya tvam prāṇān

p27

1 Vālakhilyāḥ śaṅsati. prāṇā vai vālakhilyāḥ, prāṇān evāsya tat kalpayati 2 tā vibhṛitāḥ śaṅsati. vihṛitā vā ime prāṇāḥ: prāṇenāpāno, 'pānena vyānaḥ 3 sa pacchaḥ prathame sūkte viharaty, ardharcaśo dvitīye, ṛikṣas tṛitīye 4 sa yat prathame sūkte viharati, prāṇam ca tad vācam ca viharati. yad dvitīye, cakshuṣ ca tan manaṣ ca viharati. yat tṛitīye, śrotram ca tad ātmānam ca viharati 5 te haike saha bṛihatyau saha satobṛihatyau viharanti. tad upāpto vihāre kāmo, net tu pragāthāḥ kalpante 6 'timarṣam eva viharet, tathā vai pragāthāḥ kalpante. pragāthā vai vālakhilyās, tasmād atimarṣam eva vihared. yad evātimarṣā3m 7 ātmā vai bṛihatī, prāṇāḥ satobṛihatī. sa bṛihatīm aśaṅsīt, sa ātmātha satobṛihatīm, te prāṇā; atha bṛihatīm atha satobṛihatīm, tad ātmānam prāṇaiḥ paribṛihann eti. tasmād atimarṣam eva vihared 8 yad v evātimarṣā3m ātmā vai bṛihatī, paṣavaḥ satobṛihatī. sa bṛihatīm aśaṅsīt, sa ātmātha satobṛihatīm, te paṣavo; 'tha bṛihatīm atha satobṛihatīm, tad ātmānam paṣubhiḥ paribṛihann eti. tasmād atimarṣam eva vihāras 10 tasya maitrāvaruṇaḥ prāṇān kalpayitvā brā-

p28

1 Sukīrtim śaṅsati. devayonir vai Sukīrtis, tad yajñād devayonyai yajamānam prajanayati 2 Vṛishākapim śaṅsaty. ātmā vai Vṛishākapir, ātmānam evāsya tat kalpayati 3 tam nyūṅkhayâty. annam vai nyūṅkhas, tad asmai jātāyānnādyam pratidadhāti yathā kumārāya stanam 4 sa pāṅkto bhavati. pāṅkto 'yam purushaḥ pañcadhā vihito: lomāni tvaṅ māṅsam asthi majjā. sa yāvān eva purushas, tāvantam yajamānam saṁskaroti 5 tam brāhmaṇācchaṅsī janayitvāchāvākāya samprayachaty: etasya tvam pratishṭhām

p29

• 1 Evayāmarutam śaṅsati. pratishṭhā vā evayāmarut, pratishṭhām evāsya tat kalpayati 2 tam nyūṅkhayaty. annam vai nyūṅkho, 'nnādyam evāsmiṅs tad dadhāti 3 sa jāgato vātijāgato vā. sarvam vā idam jāgatam vātijāgatam vā 4 sa u māruta. āpo vai Maruta āpo 'nnam, abhipūrvam evāsmiṅs tad annādyam dadhāti 5 tāny etāni sahacarāṇīty ācakshaṭe: nābhānedishṭham vālakhilyā vṛishākapim evayāmarutam. tāni saha vā śaṅset saha vā na śaṅsed 6 yad enāni nānā śaṅsed, yathā purusham vā reto vā vichindyāt tādṛik tat, tasmād enāni saha vā śaṅset saha vā na śaṅset 7 sa ha Bulila Āśvatara Āśvir vaiśvajito hotā sann īkshāṁ cakra: eshāṁ vā eshāṁ śilpānām viśvajiti sāṁvatsarike dve madhyaṁdinam abhi pratyetor hantāham ittham evayāmarutam śaṅsayānīti. tad dha tathā śaṅsayām cakāra 8 tad dha tathā śasyamāne Gauṣla ājagāma, sa hovāca: hotaḥ kathā te śastram vicakram plavata iti 9 kim hy abhūd ity 10 evayāmarud ayam uttarataḥ śasyata iti sa hovācaindro vai madhyaṁdinaḥ, kathendram madhyaṁdinān ninīshasīti 11 nendram madhyaṁdinān ninīshāmīti hovāca 12 chandas tv idam amadhyaṁdinasācy. ayam jāgato vātijāgato vā. sarvam vā idam jāgatam vātijāgatam vā. sa u māruto. maiva śaṅsishteti 13 sa hovācāramāchāvakety. atha hāsminn anuśāsanam īshe 14 sa hovācaindram esha vishṇunyañgaṁ śaṁsatv, atha tvam etaṁ hotar uparishṭād raudryai dhāyyāyai purastān mārutsyāpyasyāthā iti 15 tad dhā tathā śaṁsayāṁ cakāra. tad idaṁ apy etarhi tathaiva śasyate 30 4

p30

1 Tad āhur: yad asmin viśvajity atirātra evaṁ shashṭhe 'hani kalpate yajñaḥ kalpate yajamānasya prajātiḥ, katham atrāśasta eva Nābhānedishṭho bhavaty atha maitrāvaruṇo vālakhilyāḥ śaṁsati, te prāṇā — reto vā agre 'tha prāṇā — evaṁ brāhmaṇācchaṁsy: aśasta eva Nābhānedishṭho bhavaty atha Vṛishākapim śaṁsati, sa ātmā — reto vā agre 'thātmā — katham atra yajamānasya prajātiḥ, katham prāṇā avikliptā bhavantīti 2 yajamānaṁ ha vā etena sarveṇa yajñakratunā saṁskurvanti. sa yathā garbho yonyām antar, evaṁ saṁbhavañ chete. na vai sakṛid evāgre sarvaḥ saṁbhavaty, ekaikaṁ vā aṅgaṁ saṁbhavataḥ saṁbhavatīti 3 sarvāṇi cet samāne 'han kriyeran, kalpata eva yajñaḥ kalpate yajamānasya prajātir. athaitaṁ hotaivayāmarutam tṛitīyasavane śaṁsati, tad yāsya pratishṭhā tasyām evainaṁ tad antataḥ pratishṭhāpayati 31 5

p31.1

1 Chandasāṁ vai shashṭhenāhnāptānāṁ raso 'tyanedat. sa Prajāpatir abibhet: parāñ ayaṁ chandasāṁ raso lokān atyeshyatīti. tam parastāc chandobhiḥ paryagṛihṇān: nārāśaṁsyā gāyatryā, raibhyā trishṭubhaḥ, pārikshityā jagatyāḥ, kāravyayānushṭubhas. tat punaś chandassu rasam adadhāt 2 sarasair hāsya chandobhir ishṭam bhavati, sarasaiś chandobhir yajñam tanute ya evaṁ veda 3 nārāśaṁsīḥ śaṁsati. prajā vai naro vāk śaṁsaḥ, prajāsv eva tad vācam dadhāti. tasmād imāḥ prajā vadatyo jāyante. ya evaṁ veda yad eva nārāśaṁsī3ḥ 4 śaṁsanto vai devāś ca ṛishayaś ca svargaṁ lokam āyaṁs, tathaivaitad yajamānāḥ śaṁsanta eva svargaṁ lokaṁ yanti 5 tāḥ pragrāhaṁ śaṁsati yathā Vṛishākapim, vārshākapam hi, Vṛishākapes tan nyāyam eti 6 tāsu na nyūṅkhayen, nī vīva nardet, sa hi tāsāṃ nyūṅkho 7 raibhīḥ śaṅsati 8 rebhanto vai devāṣ ca ṛishayaṣ ca svargaṃ lokam āyaṅs, tathaivaitad yajamānā rebhanta eva svargaṃ lokam yanti 9 tāḥ pragrāhaṃ śaṅsati yathā Vṛishākapim, vārshākapam hi, Vṛishākapeṣ tan nyāyam eti. tāsu na nyūṅkhayen, nī vīva nardet, sa hi tāsāṃ nyūṅkhaḥ 10 pārikshitīḥ śaṅsaty 11 Agnir vai parikṣhid, Agnir hīmāḥ prajāḥ parikshety, Agnim hīmāḥ prajāḥ parikshiyanty 12 Agner eva sāyujyaṃ sarūpatāṃ salokatām aśnute ya evaṃ veda 13 yad eva pārikshitīsh 14 saṃvatsaro vai parikshit, saṃvatsaro hīmāḥ prajāḥ pariksheti, saṃvatsaram hīmāḥ prajāḥ parikshiyanti 15 saṃvatsarasyaiva sāyujyaṃ sarūpatāṃ salokātām aśnute ya evaṃ veda.

p31.2

tāḥ pragrāhaṃ śaṅsati yathā Vṛishākapim, vārshākapam hi, Vṛishākapes tan nyāyam eti. tāsu na nyūṅkhayen, nī vīva nardet, sa hi tāsāṃ nyūṅkhaḥ 16 kāravyaḥ śaṅsati 17 devā vai yat kiṃca kalyāṇaṃ karmākurvaṅs tat kāravyābhir āpnuvaṅs, tathaivaitad yajamānā yat kiṃca kalyāṇaṃ karma kurvanti tat kāravyābhir āpnuvanti 18 tāḥ pragrāhaṃ śaṅsati yathā Vṛishākapim, vārshākapam hi, Vṛishākapes tan nyāyam eti. tāsu na nyūṅkhayet, nī vīva nardet, sa hi tāsāṃ nyūṅkho 19 diśāṃ kḷiptīḥ śaṅsati. diśa eva tat kalpayati 20 tāḥ pañca śaṅsati. pañca vā imā diśaṣ, catasras tiraścya, ekordhvā 21 tāsu na nyūṅkhayen naivaiva ca ninarden: ned imā diṣo nyūṅkhayānīti 22 tā ardharcaṣaḥ śaṅsati, pratishṭhāyā eva 23 janakalpāḥ śaṅsati. prajā vai janakalpā, diṣa eva tat kalpayitvā tāsu prajāḥ pratishṭhāpayati 24 tāsu na nyūṅkhayen naivaiva ca ninarden: ned imāḥ prajā nyūṅkhayānīti. tā ardharcaṣaḥ śaṅsati, pratishṭhāyā eve 25 ndragāthāḥ śaṅsatīndragāthābhir vai devā asurān abhigāyāthainān atyāyaṅs, tathaivaitad yajamānā indragāthābhir evāpriyam bhrātṛivyam abhigāyāthainam atiyanti 26 tā ardharcasaḥ śaṅsati, pratishṭhāyā eva 32 • . 1 Aitaśapralāpam śaṅsaty 2 Aitaśo ha vai munir agner āyur dadarśa, yajñasyāyātayāmam iti haika āhuḥ. so 'bravīt putrān: putrakā agner āyur adarśam, tad abhilapishyāmi, yat kiñca vadāmi tan me mā parigāteti.

p31.3

sa pratyapadyatai, tā aśvā ā plavante pratīpam prātisaivanam iti 3 tasyābhyagnir Aitaśāyana etyākāle 'bhihāya mukham apyagṛihṇād: adṛipan naḥ piteti 4 tam hovācāpehy, alaso 'bhūr yo me vācam avadhīḥ. śatāyum gām akarishyam sahasrāyum purusham, pāpishṭhām te prajām karomi yo mettham asakthā iti 5 tasmād āhur: Abhyagnaya Aitaśāyanā Aurvāṇām pāpishṭhā iti 6 tam haike bhūyāṅsam śaṅsanti 7 sa na nishedhed, yāvatkāmam śaṅsety eva brūyād. āyur vā aitaśapralāpa 8 āyur eva tad yajamānasya rasam dadhāti 11 sarasair hāsya chandobhir ishṭam bha12 yad v evaitaśapralāpā3ḥ 13 ayātayāmā vā akshitir aitaśapralāpo, 'yātayāmā me yajñe 'sad akshitir me yajñe 'sad iti 14 tam vā etam aitaśapralāpam śaṅsati padāvagrāham yathā nividam 15 tasyottamena padena praṇanti yathā nividaḥ 16 pravalhikāḥ śaṅsati. pravalhikābhir vai devā asurān pravalhyāthainān atyāyaṅs, tathaivaitad yajamānāḥ pravalhikābhir evāpriyam bhrātṛivyam pravalhyāthainam atiyanti 17 tā ardharcaśaḥ śaṅsati, pratishṭhāyā evā 18 jijñāsenyāḥ śaṅsaty. ājijñāsenyābhir vai devā asurān ājñāyāthainān atyāyaṅs, tathaivaitad yajamānā ājijñāsenyābhir evāpriyam bhrātṛivyam ājñāyāthainam atiyanti. tā ardharcasaḥ śaṅsati, pratishṭhāyā eva 19 pratirādham śaṅsati. pratirādhena vai devā asurān pratirādhyāthainān atyāyaṅs, tathaivaitad yajamānāḥ pratirādhenaivāpriyam bhrātṛivyaṁ pratirādhyāthainam atiyanty 20 ativādam śaṁsaty. ativādena vai devā asurān atyudyāthainān atyāyaṅs, tathaivaitad yajamānā ativādenaivāpriyam bhrātṛivyam atyudyāthainam atiyanti.

p31.4

tam ardharcaśaḥ śaṁsati, pratishṭhāyā 1 Devanītham śaṁsaty 2 Ādityāṣ ca ha vā Aṅgirasaṣ iti. te hāṅgirasaḥ pūrve śvaḥsutyāṁ svargasya lokasya dadṛiśus, te 'gnim prajighyur — Aṅgirasām vā eko 'gniḥ — parehy, Ādityebhyaḥ śvaḥsutyāṁ svargasya lokasya prabrūhīti. te hādityā Agnim eva dṛishṭvā sadyaḥsutyāṁ svargasya lokasya dadṛiśus. tān etyābravīc: chvaḥsutyāṁ tubhyam sadyaḥsutyāṁ svargasya lokasya prabrūmas, tvayaiva vayam hotrā svargaṁ lokam eshyāma iti. sa tathety uktvā pratyuktaḥ punar ājagāma 3 te hocuḥ: prāvo'cā3ḥ iti prāvocam iti hovācātho me pratiprāvocann iti. no hi na pratyajñāsthā3ḥ iti prati vā ajñāsam iti hovāca 4 yaśasā vā esho 'bhyaiti ya ārtvijyena, tam yaḥ pratirundhed yaśaḥ sa pratirundhet, tasmān na pratyarautsīti 5 yadi tv asmād apojjigāṅsed, yajñenāsmād apodiyāt yadi tv ayājyaḥ, svayam apoditaṁ tasmāt 34 8 1 Te hādityān Aṅgiraso 'yājayaṅs, tebhya yājayadbhya imām pṛithivīm pūrṇāṁ dakshiṇānām adadus. tān iyam pratigṛihītātapat, tām nyavṛiñjan, sā siṁhī bhūtvā vijṛimbhantī janān acarat. tasyāḥ śocatyā ime pradarāḥ prādīryanta ye 'syā ime pradarāḥ, sameva haiva tataḥ purā 2 tasmād āhur: na nivṛittadakshiṇām pratigṛihnīyān: nen mā śucā viddhā śucā vidhyād iti 3 yadi tv enām pratigṛihṇīyād, apriyāyainām bhrātṛivyāya dadyāt, parā haiva bhavaty 4 atha yo 'sau tapati3ñ esho 'śvaḥ śveto rūpaṁ nayāma iti, sa esha devanītho 'nūcyata 5 ādityā ha jaritar aṅgirobhyo dakshiṇām 'anayan 6 tām ha jaritar na praty āyann iti.

p31.5

na hi ta imām pratyāyaṅs 7 tām u ba jaritaḥ praty āyann iti. prati hi te 'mum āyaṅs 8 tām ha jaritar na praty agṛibhṇann iti. na hi ta imām pratyagṛibhṇaṅs 9 tām u ha jaritaḥ praty agṛibhṇann iti. prati hi te 'mum agṛibhṇann 10 ahā neta sann avicetanānīty. esha ha vā ahnām vicetayitā 11 jajñā neta sann apurogavāsa iti. dakshiṇā vai yajñānām purogavī. yathā ha vā idam ano 'purogavam rishyaty, evam haiva yajño 'dakshiṇo rishyati. tasmād āhur: dātavyaiva yajñe dakshiṇā bhavaty apy alpikāpy 12 uta sveta āśupatvā 13 uto padyābhir javishṭhaḥ 14 utem āśu mānam piparti 15 ādityā rudrā vasavas tveḷate 16 idam rādhaḥ prati gṛibhṇīhy aṅgira iti. pratigraham eva tad rādhasa aichann 17 idam rādho bṛihat pṛithu 18 devā dadatv ā vatad ajagrabhaisham 22 tam vā etam devanītham śaṅsati padāvagrāham yathā nividam. tasyottamena padena praṇauti yathā nividaḥ 35 9 1 Bhūtechadaḥ śaṅsati 2 bhūtechadbhir vai devā asurān upāsacantoteva yuddhenoteva māyayā. teshām vai devā asurāṇām bhūtechadbhir eva bhūtam chādayitvāthainān atyāyaṅs, tathaivaitad yajamānā bhūtechadbhir evapriyasya bhrātṛivyasya bhūtam chādayitvāthainam atiyanti 3 tā ardharcaśaḥ śaṅsati, pratishṭhāyā evā 4 hanasyāḥ śaṅsaty 5 āhanasyād vai retaḥ sicyate, retasaḥ prajāḥ prajāyante, prajātim eva tad dadhāti 6 tā daśa śaṅsati. daśāksharā virāḷ, annam virāḷ, annād retaḥ sicyate, retasaḥ prajāḥ prajāyante, prajātim eva tad dadhāti 7 tā nyūṅkhayaty.

p31.6

annam vai nyūṅkho, 'nnād retaḥ sicyate, retasaḥ prajāḥ prajāyante, prajātim eva tad dadhāti 8 dadhikrāvṇo akārisham iti dādhikrīṃ śaṅsati. devapavitraṃ vai dadhikrā idaṃ vā idaṃ vyāhanasyāṃ vācaṃ avādīt, tad devapavitreṇa vācaṃ punīte 9 sānushṭub bhavati. vāg vā anushṭup, tat svena chandasā vācaṃ punīte 10 sutāso madhumattamā iti pāvamānīḥ śaṅsati 11 devapavitraṃ vai pāvamānya. idaṃ vā idaṃ vyāhanasyāṃ vācaṃ avādīt, tad devapavitreṇaiva vācaṃ punīte. tā anushṭubho bhavanti. vāg vā anushṭup, tat svenaiva chandasā vācaṃ punīte 12 'va drapso aṅsumatīm atishṭhad ity aindrābārhaspatyaṃ tṛcaṃ śaṅsati 13 viṣo adevīr abhy ācarantīr bṛihaspatinā yujendraḥ sasāha ity 14 asuraviṣaṃ ha vai devān abhy udācārya āsīt, sa Indro Bṛihaspatinaiva yujāsuryam varṇam abhidāsantam apāhaṅs. tathaivaitad yajamānā Indrābṛihaspatibhyām eva yujāsuryam varṇam abhidāsantam apaghnate 15 tad āhuḥ: saṃśaṅset shashṭhe 'hā3n na saṃśaṅse3t iti saṃśaṅsed ity āhuḥ. katham ity. atho khalv āhuḥ: naiva saṃśaṅset. svargo vai lokaḥ shashṭham ahar, asaṃāyī vai svargo lokaḥ, kaścid vai svarge loke sametīti. sa yat saṃśaṅset, samānaṃ tat kurūpam. tasmān na saṃśaṅsed. yad eva na saṃśaṅsatī3ṅ 16 etāni vā atrokthāni: nābhānedishṭho vālakhilyā vṛishākāmaṃ rādhnuyād 17 aindro vṛishākapiḥ, sarvāṇi chandāṅsy aitaśapralāpas. tatra sa kāma upāpto ya aindre jāgate. 'thedam aindrābarhaspatyaṃ sūktaṃ, aindrābārhaspatyā paridhānīyā. tasmān na saṃśaṅsen na saṃśaṅset 36 10

Part of