Pramāṇa · Search · About · API

Shatapatha Brahmana 14.4

Śatapathabrāhmaṇa 14.4

Language
Sanskrit

Contents

14.4.2.1

ātmaivedamagra āsīt puruṣavidhaḥ so'nuvīkṣya nānyadātmano'paśyatso'hamasmītyagrevyāharattato'haṃnāmābhavattasmādapyetarhyā mantrito'hamayamityevāgra uktvāthānyannāma prabrūte yadasya bhavati

14.4.2.2

sa yatpūrvo'smāt sarvasmātsarvānpāpmana auṣattasmātpuruṣa oṣati ha vai sa taṃ yo'smātpūrvo bubhūṣati ya evam veda

14.4.2.3

so'bibhet tasmādekākī bibheti sa hāyamīkṣāṃ cakre yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemīti tata evāsya bhayam vīyāya kasmāddhyabheṣyaddvitīyadvai bhayam bhavati

14.4.2.4

sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate sa dvitīyamaicatsa haitāvānāsa yathā strīpumāṃsau sampariṣvaktau

14.4.2.5

sa imamevātmānaṃ dvedhāpātayat tataḥ patiśca patnī cābhavatāṃ tasmādidamardhavṛgalamiva sva iti ha smāha yājñavalkyastasmādayamākāśa striyā pūryata eva tāṃ samabhavattato manuṣyā ajāyanta

14.4.2.6

so heyamīkṣāṃ cakre katham nu mātmana eva janayitvā sambhavati hanta tiro'sānīti

14.4.2.7

sā gaurabhavat vṛṣabha itarastāṃ samevābhavattato gāvo'jāyanta

14.4.2.8

vaḍavetarābhavat aśvavṛṣa itaro gardabhītarā gardabha itarastāṃ samevābhavattata ekaśaphamajāyata

14.4.2.9

ajetarābhavat vasta itaro'viritaro meṣa itarastāṃ samevābhvattato'jāvayo'jāyantaivameva yadidaṃ kiṃ ca mithunamā pipīlikābhyastatsarvamasṛjata

14.4.2.10

so'vet aham vāva sṛṣṭirasmyahaṃ hīdaṃ sarvamasṛkṣīti tataḥ sṛṣṭirabhavatsṛṣṭyāṃ hāsyaitasyām bhavati ya evam veda

14.4.2.11

athetyabhyamanthat sa mukhācca yonerhastābhyāṃ cāgnimasṛjata tasmādetadubhayamalomakamantarato'lomakā hi yonirantarataḥ

14.4.2.12

tadyadidamāhuḥ amuṃ yajāmuṃ yajetyekaikaṃ devametasyaiva sā visṛṣṭireṣa u hyeva sarve devāḥ

14.4.2.13

atha yatkiṃ cedamārdram tadretaso'sṛjata tadu soma etāvadvā idaṃ sarvamannaṃ caivānnādaśca soma evānnamagnirannādaḥ

14.4.2.14

saiṣā brahmaṇo'tisṛṣṭiḥ yacreyaso devānasṛjatātha yanmartyaḥ sannamṛtānasṛjata tasmādatisṛṣṭiratisṛṣṭyāṃ hāsyaitasyām bhavati ya evam veda

14.4.2.15

taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt tannāmarūpābhyāmeva vyākriyatāsaunāmāyamidaṃrūpa iti tadidamapyetarhi nāmarūpābhyāmeva vyākriyate'saunāmāyamidaṃrūpa iti

14.4.2.16

sa eṣa iha praviṣṭaḥ ā nakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syādviśvambharo vā viśvambharakulāye taṃ na paśyantyakṛtsno hi saḥ

14.4.2.17

prāṇanneva prāṇo nāma bhavati vadanvākpaśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañcrotram manvāno manastānyasyaitāni karmanāmānyeva sa yo'ta ekaikamupāste na sa vedākṛtsno hyeṣo'ta ekaikena bhavati

14.4.2.18

ātmetyevopāsīta atra hyete sarva ekam bhavanti tadetatpadanīyamasya sarvasya yadayamātmānena hyetatsarvam veda yathā ha vai padenānuvindedevaṃ kīrtiṃ ślokam vindate ya evam veda

14.4.2.19

tadetatpreyaḥ putrāt preyo vittātpreyo'nyasmātsarvasmādantarataraṃ yadayamātmā sa yo'nyamātmanaḥ priyam bruvāṇam brūyātpriyaṃ rotsyatītīśvaro ha tathaiva syādātmānameva priyamupāsīta sa ya ātmānameva priyamupāste na hāsya priyam pramāyukam bhavati

14.4.2.20

tadāhuḥ yadbrahmavidyayā sarvam bhaviṣyanto manuṣyā manyante kimu tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavaditi

14.4.2.21

brahma vā idamagra āsīt tadātmānamevāvedaham brahmāsmīti tasmāttatsarvamabhavattadyo-yo devānām pratyabudhyata sa eva tadabhavattatharṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇām

14.4.2.22

taddhaitatpaśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede aham manurabhavaṃ sūryaśceti tadidamapyetarhi ya evam vedāham brahmāsmīti sa idaṃ sarvam bhavati tasya ha na devāścanābhūtyā īśata ātmā hyeṣāṃ sa bhavatyatha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda yathā paśurevaṃ sa devānāṃ yathā ha vai bahavaḥ paśavo manuṣyam bhuñjyurevamekaikaḥ puruṣo devānbhunaktyekasminneva paśāvādīyamāne'priyam bhavati kimu bahuṣu tasmādeṣāṃ tanna priyam yadetanmanuṣyā vidyuḥ

14.4.2.23

brahma vā idamagra āsīt ekameva tadekaṃ sanna vyabhavattacreyo rūpamatyasṛjata kṣatraṃ yānyetāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśāna iti tasmātkṣatrātparaṃ nāsti tasmādbrāhmaṇaḥ kṣatriyamadhastādupāste rājasūye kṣatra eva tadyaśo dadhāti saiṣā kṣatrasya yoniryadbrahma tasmādyadyapi rājā paramatāṃ gacati brahmaivāntata upaniśrayati svāṃ yoniṃ ya u enaṃ hinasti svāṃ sa yonimṛcati sa pāpīyānbhavati yathā śreyāṃsaṃ hiṃsitvā

14.4.2.24

sa naiva vyabhavat sa viśamasṛjata yānyetāni devajātāni gaṇaśa ākhyāyante vasavo rudrā ādityā viśve devā maruta iti

14.4.2.25

sa naiva vyabhavat sa śaudram varṇamasṛjata pūṣaṇamiyam vai pūṣeyaṃ hīdaṃ sarvam puṣyati yadidaṃ kiṃ ca

14.4.2.26

sa naiva vyabhavat tacreyo rūpamatyasṛjata dharmaṃ tadetatkṣatrasya kṣatraṃ yaddharmastasmāddharmātparaṃ nāstyatho abalīyānbalīyāṃsmam:!śaṃsate dharmeṇa yathā rājñaivaṃ yo vai sa dharmaḥ satyam vai tattasmātsatyam vadantamāhurdharmam vadatīti dharmam vā vadantaṃ satyam vadatītyetaddhyevaitadubhayam bhavati

14.4.2.27

tadetadbrahma kṣatram viṭ śūdraḥ tadagninaiva deveṣu brahmābhavadbrāhmaṇo manuṣyeṣu kṣatriyeṇa kṣatriyo vaiśyena vaiśyaḥ śūdreṇa śūdrastasmādagnāveva deveṣu lokamicante brāhmaṇe manuṣyeṣvetābhyāṃ hi rūpābhyām brahmābhavat

14.4.2.28

atha yo ha vā asmāllokātsvaṃ lokamadṛṣṭvā praiti sa enamavidito na bhunakti yathā vedo vānanūkto'nyadvā karmākṛtam yadi ha vā apyanevamvinmahatpuṇyaṃ karma karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata evātmānameva lokamupāsīta sa ya ātmānameva lokamupāste na hāsya karma kṣīyate'smāddhyevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjate

14.4.2.29

atho ayam vā ātmā sarveṣām bhūtānāṃ lokaḥ sa yajjuhoti yadyajate tena devānāṃ loko'tha yadanubrūte tenarṣīṇāmatha yatprajāmicate yatpitṛbhyo nipṛṇāti tena pitṝṇāmatha yanmanuṣyānvāsayate yadebhyo'śanaṃ dadāti tena manuṣyāṇāmatha yatpaśubhyastṛṇodakam vindati tena paśūnāṃ yadasya gṛheṣu śvāpadā vayāṃsyā pipīlikābhya upajīvanti tena teṣāṃ loko yathā ha vai svāya lokāyāriṣṭimicedevaṃ haivamvide sarvadā sarvāṇi bhūtānyariṣṭimicanti tadvā etadviditam mīmāṃsitam

14.4.2.30

ātmaivedamagra āsīt eka eva so'kāmayata jāyā me syādatha prajāyeyātha vittam me syādatha karma kurvīyetyetānvāvai kāmo necaṃścanāto bhūyo vindettasmādapyetarhyekākī kāmayate jāyā me syādatha prajāyeyātha vittam me syādatha karma kurvīyeti sa yāvadapyeteṣāmekaikaṃ na prāpnotyakṛtsna eva tāvanmanyate tasyo kṛtsnatā

14.4.2.31

mana evāsyātmā vāgjāyā prāṇaḥ prajā cakṣurmānuṣam vittam cakṣuṣā hi tadvindati śrotraṃ daivaṃ śrotreṇa hi tacṛṇotyātmaivāsya karmātmanā hi karma karoti sa eṣa pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ pāṅktamidaṃ kiṃ ca tadidaṃ sarvamāpnoti yadidaṃ kiṃ ca ya evam veda

14.4.3.1

yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpitā ekamasya sādhāraṇam dve devānabhājayat trīṇyātmane'kuruta paśubhya ekam prāyacat tasmintsarvam pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni sarvadā yo vai tāmakṣitim veda so'nnamatti pratīkena sa devānapigacati sa ūrjamupajīvatīti ślokāḥ

14.4.3.2

yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpiteti medhayā hi tapasājanayatpitaikamasya sādhāraṇamitīdamevāsya tatsādhāraṇamannaṃ yadidamadyate sa ya etadupāste na sa pāpmano vyāvartate miṣraṃ hyetat

14.4.3.3

dve devānabhājayaditi hutaṃ ca prahutaṃ ca tasmāddevebhyo juhvati ca pra ca juhvatyatho āhurdarśapūrṇamāsāviti tasmānneṣṭiyājukaḥ syāt

14.4.3.4

paśubhya ekam prāyacaditi tatpayaḥ payo hyevāgre manuṣyāśca paśavaścopajīvanti tasmātkumāraṃ jātaṃ ghṛtam vaivāgre pratilehayanti stanam vānudhāpyanti

14.4.3.5

atha vatsaṃ jātamāhuḥ atṛṇāda iti tasmintsarvam pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti payasi hīdaṃ sarvam pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na

14.4.3.6

tadyadidamāhuḥ samvatsaram payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti na tathā vidyādyadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumāpajayatyevam vidvāntsarvaṃ hi devebhyo'nnādyam prayacati kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni sarvadeti

14.4.3.7

puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannam punaḥ-punarjanayate yo vai tāmakṣitim vedeti puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ dhiyā-dhiyā janayate karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha so'nnamatti pratīkeneti mukham pratīkam mukhenetyetatsa devānapigacati sa ūrjamupajīvatīti praśaṃsā

14.4.3.8

trīṇyātmane'kuruteti mano vācam prāṇaṃ tānyātmane'kurutānyatramanā abhūvaṃ nādarśamanyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣamiti manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti

14.4.3.9

kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvam mana eva tasmādapi pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti

14.4.3.10

yaḥ kaśca śabdo vāgeva saiṣā hyantamāyattaiṣā hi na prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetatsarvam prāṇa evaitanmanyo vā ayamātmā vāṅmayo manomayaḥ prāṇamayaḥ

14.4.3.11

trayo lokā eta eva vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ prāṇo'sau lokaḥ

14.4.3.12

trayo vedā eta eva vāgevargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ sāmavedaḥ

14.4.3.13

devāḥ pitaro manuṣyā eta eva vāgeva devā manaḥ pitaraḥ prāṇo manuṣyāḥ

14.4.3.14

pitā mātā prajaita eva mana eva pitā vāṅgmātā prāṇaḥ prajā

14.4.3.15

vijñātam vijijñāsyam avijñātameta eva yatkiṃ ca vijñātam vācastadrūpam vāgghi vijñātā vāgenaṃ tadbhūtvāvati

14.4.3.16

yatkiṃ ca vijijñāsyam manastadrūpam mano hi vijijñāsyam mana eva tadbhūtvāvati

14.4.3.17

yatkiṃ cāvijñātam prāṇasya tadrūpam prāṇo hyavijñātaḥ prāṇa eva tadbhūtvāvati

14.4.3.18

tasyai vācaḥ pṛthivī śarīram jyotī rūpamayamagnistadyāvatyeva vāktāvatī pṛthivī tāvānayamagniḥ

14.4.3.19

athaitasya manaso dyauḥ śarīraṃ jyotī rūpamasāvādityastadyāvadeva manastāvatī dyaustāvānasāvādityastau mithunaṃ samaitāṃ tataḥ prāṇo'jāyata sa indraḥ sa eṣo'sapatno dvitīyo vai sapatno nāsya sapatno bhavati ya evam veda

14.4.3.20

athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīraṃ jyotī rūpamasau candrastadyāvā neva prāṇastāvatya āpastāvānasau candraḥ

14.4.3.21

ta ete sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ sa yo haitānantavata upāste'ntavataṃ sa lokaṃ jayatyatha yo haitānanantānupāste'nantaṃ sa lokaṃ jayati

14.4.3.22

sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalastasya rātraya eva pañcadaśa kalā dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā sa rātribhirevā ca pūryate'pa ca kṣīyate so'māvāsyāṃ rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidam prāṇabhṛdanupraviśya tataḥ prātarjāyate tasmādetāṃ rātrim prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ na vicindyādapi kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā apacityai

14.4.3.23

yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalo'yameva sa yo'yamevaṃvitpuruṣastasya vittameva pañcadaśa kalā ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā sa vittenaivā ca pūryate'pa ca kṣīyate tadetannabhyaṃ yadayamātmā pradhirvittaṃ tasmādyadyapi sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cejjīvati pradhināgādityāhuḥ

14.4.3.24

atha trayo vāva lokāḥ manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti so'yam manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā pitṛloko vidyayā devaloko devaloko vai lokānāṃ śreṣṭhastasmādvidyām praśaṃsanti

14.4.3.25

athātaḥ samprattiḥ yadā praiṣyanmanyate'tha putramāha tvam brahma tvaṃ yajñastvaṃ loka iti sa putraḥ pratyāhāham brahmāhaṃ yajño'haṃ loka iti

14.4.3.26

yadvai kiṃ cānūktam tasya sarvasya brahmetyekatā ye vai ke ca yajñāsteṣāṃ sarveṣāṃ yajña ityekatā ye vai ke ca lokāsteṣāṃ sarveṣāṃ loka ityekataitāvadvā idaṃ sarvametanmā sarvaṃ sannayamito bhunajaditi tasmātputramanuśiṣṭaṃ lokyamāhustasmādenamanuśāsati sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaibhireva prāṇaiḥ saha putramāviśati sa yadyanena kiṃcidakṣṇayākṛtam bhavati tasmādenaṃ sarvasmātputro muñcati tasmātputro nāma sa putreṇaivāsmiṃloke pratitiṣṭhatyathainamete daivāḥ prāṇā amṛtā āviśanti

14.4.3.27

pṛthivyai cainamagneśca daivī vāgāviśati sā vai daivī vāgyayā yadyadeva vadati tattadbhavati

14.4.3.28

divaścainamādityācca daivam mana āviśati tadvai daivam mano yenānandyeva bhavatyatho na śocati

14.4.3.29

adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati sa vai daivaḥ prāṇo yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho na riśyati sa eṣa evaṃvitsarveṣām bhūtānāmātmā bhavati yathaiṣā devataivaṃ sa yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtānyavanti yadu kiṃ cemāḥ prajāḥ śocantyamaivāsāṃ tadbhavati puṇyamevāmuṃ gacati na ha vai devānpāpaṃ gacati

14.4.3.30

athāto vratamīmāṃsā prajāpatirha karmāṇi sasṛje tāni sṛṣṭānyanyo'nyenāspardhanta vadiṣyāmyevāhamiti vāgdadhre drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ śroṣyāmyahamiti śrotramevamanyāni karmāṇi yathākarma

14.4.3.31

tāni mṛtyuḥ śramo bhūtvopayeme tānyāpnottānyāptvā mṛtyuravārunddha tasmācrāmyatyeva vākśrāmyati cakṣuḥ śrāmyati śrotramathemameva nāpnodyo'yam madhyamaḥ prāṇaḥ

14.4.3.32

tāni jñātuṃ dadhrire 'yaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati hantāsyaiva sarve rūpam bhavāmeti ta etasyaiva sarve rūpamabhavaṃstasmādeta etenākhyāyante prāṇā iti tena ha vāva tatkulamākhyāyate yasminkule bhavati ya evaṃ veda ya u haivaṃvidā spardhate'nuśuṣya haivāntato mriyata ityadhyātmam

14.4.3.33

athādhidevataṃ jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre tapsyāsyahamityādityo bhāsyāmyahamiti candramā evamanyā devatā yathādevataṃ sa yathaiṣām prāṇānām madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyurmlocanti hyanyā devatā na vāyuḥ saiṣānastamitā devatā yadvāyuḥ

14.4.3.34

athaiṣa śloko bhavati yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacatīti prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti taṃ devāścakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti yadvā ete'murhyadhriyanta tadevāpyadya kurvanti tasmādekameva vrataṃ caretprāṇyāccaivāpānyācca nenmā pāpmā mṛtyurāpnavaditi yadyu caretsamāpipayiṣetteno etasyai devatāyai sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda

14.4.4.1

trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma teṣāṃ nāmnāṃ vāgityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi nāmānyuttiṣṭhantyetadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvairnāmabhiḥ samametadeṣām brahmaitaddhi sarvāṇi nāmāni bibharti

14.4.4.2

atha rūpāṇām cakṣurityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi rūpāṇyuttiṣṭhantyetadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvai rūpaiḥ samametadeṣām brahmaitaddhi sarvāṇi rūpāṇi bibharti

14.4.4.3

atha karmaṇām ātmetyetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi karmāṇyuttiṣṭhantyetadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvaiḥ karmabhiḥ samametadeṣām brahmaitaddhi sarvāṇi karmāṇi bibharti tadetattrayaṃ sadekamayamātmātmo ekaḥ sannetattrayaṃ tadetadamṛtaṃ satyena cannam prāṇo vā amṛtaṃ nāmarūpe satyaṃ tābhyāmayam prāṇaścannaḥ

Commentaries (1)

Linked texts (28)