Pramāṇa · Search · About · API

Taittiriyabrahmana 29

Jñānayajña on the Taittirīya Brāhmaṇa (Bhaṭṭabhāskara) 29

Language
Sanskrit

29.2

daṇḍahastāḥ pṛṣṭhataḥ sthitvā yoddhṝnaparāvṛttaye balātprerayanti | anye kecana dundubhyādijayaghoṣeṇa yoddhṝṇāmutsāhaṃ janayanti | aparā kiyatyapi senā purogatāyāḥ senāyāḥ pṛṣṭhatassahāyatvenāvatiṣṭhate | tānetānpañcavidhavyāpārān agryādayaḥ krameṇa svīkṛtavantaḥ | tato devānāṃ jayo'bhūt | tato'trāpi pañcahaviṣāṃ nirvāpe jayo bhavati ||
^(10)śākhāntaragatena 'upavapanti' ityādivākyena vaiśvadevādiṣu caturṣu cāturmāsyaparvasu sādhāraṇyenottaravedyupavāpaḥ prāptaḥ | tamupavāpaṃ vaiśvadevaparvaṇi pratiṣedhati—nottaravedimiti || uttaravedi samīpe tadābhimukhyena paśūnāṃ bandhanāduttaravedeḥ paśutvam | pūrvoktarītyā vaiśvadevasya prajāsṛṣṭisādhanatvāt sraṣṭavyāsu prajāsvantarbhūtānāṃ paśūnāṃ vaiśvadevāddhvarmutpattikālo na tvidānīm | ataḥ paśurūpā uttaravediḥ nātropavapanīyā ||

29.3

na kartavyam | kintu somavadbhakṣayet | etadeva vājinabhakṣaṇaṃ somapīthaḥ somapānaṃ yeṣāṃ ṛtvijāṃ te etatsomapīthāḥ ||
²³vājinabhakṣaṇe yajamānasya caramabhakṣaṇaṃ vidhatte—yajamāna iti || spaṣṭam ||
iti ṣaṣṭhe tṛtīyo'nuvākaḥ.
¹prajāpatissavitetyādi || savitā sarvasya anujñātā āditya eva bhūtvā prajā asṛjata prajāpatiḥ | tāḥ sarvā anujāyamānāḥ enaṃ prajāpatiṃ atyamanyanta tadabhiprāyamatikramya kartavyānyamanyanta |

29.4

⁹karambhapātrāṇīti || dadhisammiśrāssaktavaḥ karambhāḥ tanmayāni pātrāṇi || gatamanyat || iti ṣaṣṭhe caturtho'nuvākaḥ.
¹uttarasyāmityādi || anyāni mārutyā āmikṣāyāḥ | tāṃ dakṣiṇāyāṃ sādayati | apadhuramiti | dhuro yaddhāmasthānaṃ apadhuraṃ tat bahiṣṭhamiti yāvat | tatra enā viśaḥ apakramaṇaśīlāḥ pṛthaksvabhāvāḥ mārutyāḥ pṛthaksāditatvāt | yadvā--anyatopākramaṇaṃ satyamuktvā anyatrāsatye apasarpaṇam || ²mārutyā pūrvayā prathamayā pracaritavyam | tena anṛtaṃ viśassvabhāvaṃ anyato'pakramaṇaśīlatvaṃ avayajate nāśayati | vāruṇyottarayā
pracaritavyam | antato varuṇaṃ vārakaṃ varuṇapāśaṃ vā avayajate anṛtāvayajanādanantaram | yadvā—antataḥ yāvadantaṃ kṛtsnaṃ varuṇamityarthaḥ ||
³yaddevetyādi || yat yajjātīyaṃ pratiprasthātā karoti | śreyān praśasyataraḥ | pāpīyān alpataraḥ | patnīṃ vācayati “ praghāsyān ”¹ iti | medhārhāṃ enāṃ vācanena karoti atho api ca anena vācanena enāṃ tapa evopanayati ||
⁴yajjāramityādi || atra pratiprasthātā pṛcchati patnīṃ kati te jārā iti tatra yadi jāraṃ vidyamānaṃ na prabrūyāt priyaṃ jñātiṃ bhartāraṃ putraṃ vā rundhayāt varuṇapāśena grāhayet | tasmāt asau me jāra iti nāmnā jāraṃ nirdiśet | enaṃ nirdiśya nirdeśaṃ jārasya kurvatī enaṃ jāraṃ eva varuṇapāśena grāhayati na tu priyaṃ jñātim ||

29.5

maṃtirekaḥ | kaḥ punaratrātiricyata ityāha-tuṣāśca niṣkāsaśca taṇḍulāvaraṇāni sthālīlepaśca | tasmāt tuṣaiḥ niṣkāsena cāvabhṛthamavaiti iti saguṇasyāvabhṛthasya vidhiḥ | evaṃ kurvan tenaiva varuṇagṛhītena tuṣādinā tameva grahītāraṃ varuṇamavayajate avamocayati ||
11apo'vabhṛthamavaitītyādi || gatam | ' pratiyuto varuṇasya pāśaḥ" ityu dakāntaṃ pratyasyati | 'edhosyedhiṣīmāhi'1 iti samidādhānam | namasyantaḥ pūjayantaḥ | ' namovarivaścitraṅaḥ kyac' | gatamanyat ||
iti ṣaṣṭhe pañcamo'nuvākaḥ.

29.7

⁸uddhāraṃ vā ityādi || indro vṛtraṃ hatvā anyāsu devatāsvadhi | upari aiśvarye vā adhiśabdaḥ | yathā—adhipañcāleṣu brahmadatta iti | tadviṣayaiśvaryanimitto ya uddhāraḥ ātmana ucchrāyaḥ taṃ etaṃ anena caruṇā udaharata | yadeṣa ityādi | gatam | vaiśvakarmaṇa ekakapālo'ṣṭamaḥ ||
iti ṣaṣṭhe saptamaḥ ||
¹vaiśvadevenetyādi ||

29.8

tena enān kaśipvyādīn prīṇāti tarpayati | 'nāvyayībhāvādatomtvapañcamyāḥ' iti tṛtīyāyāḥ ambhāvaḥ ||
iti ṣaṣṭhe aṣṭamo'nuvākaḥ
^1agnaye devebhya ityādi || sāmidhenīsaṃpraiṣo'yam | devārthaṃ pitrarthaṃ ca agnaye samidhyamānāyānubrūhi sāmidhenoranubrūhīti | atra yat devebhyaḥ pitṛbhyaḥ iti ubhayamucyate tatrābhiprāyamāha-ubhaye hīti| “agnaye samidhyamānāyānubrūhi”^1 iti prākṛtaḥ | vaikṛtaḥ—“devebhyaḥ pitṛbhyaḥ” iti prakṣipyate, ubhayoratrejyamānatvāt | upalakṣaṇaṃ cedaṃ anyatrāpi sahakīrtanaṃ “devabarhiśatavalśam”^2 ityādi ||
^2ekāmiti || 'uśantastvā'^3 iti ekāmeva ṛcaṃ anvāha|

29.9

abhiprapadyante | asyāpi mantrasyābhiprapattau tātparyamiti vyācaṣṭe amīmadanteti ||
iti ṣaṣṭhe navamo'nuvākaḥ.

29.19

¹vaiśvadevaparvagatānyeva viśeṣāṅgāni vidhīyante | tatra codakaprāptasya barhiṣastraiguṇyaṃ vidhatte—trivṛditi || mātrāditrayaṃ yadasti tadeva putrayuktatvāt tanmithunaṃ sārthakam | garbhasyāntarveṣṭanaṃ ulbam | bahirveṣṭanaṃ jarāyu | garbhāditrayaṃ yadasti tadeva sārabhūtena garbheṇopetatvāt tanmithunaṃ saphalam | ulbajarāyordvitvasāmyena mithunatvam | barhiṣastraiguṇye sati yathoktamithunadvayasāmyaṃ sampadyate ||
²prakṛtau darbhamuṣṭīnāṃ pṛthagbandhanaṃ na vihitam | iha tu muṣṭitrayasya pṛthagbandhanaṃ vidhatte—tredheti ||
³pṛthagbaddhānāṃ trayāṇāṃ muṣṭīnāṃ punarmīḷitvā bandhanaṃ vidhatte— ekadheti ||
⁴codakena sāmānyataḥ prāptānāṃ darbhāṇāṃ puṣpitatvarūpaṃ viśeṣaṃ vidhatte—prasuva iti || prasūtopetāḥ darbhāḥ prasuvaḥ | prathamaja iti | spaṣṭam ||

29.21

⁵anūyājārthasya dravyasya guṇaṃ vidhatte-pṛṣaditi || dadhimiśramājyaṃ pṛṣadājyam ||
⁶grahaṇe saṃkhyāṃ vidhatte-pañceti || sapucchapādaiḥ pañcabhiryuktatvāt paṅkticchandasaḥ sādhyatvādvā paśūnāṃ pāṅktatvam ||
⁷miśraṇaṃ praśaṃsati-bahviti || dadhibindūnāṃ ājyabindūnāmanekarūpatvāt bahurūpatvam | gomahiṣādirūpeṇa paśavo bahurūpāḥ||
⁸havirāsādanādūrdhvaṃ sāmidhenībhyaḥ pura manthanaṃ vidhatte-agnimiti || agneḥ prathamasṛṣṭatvāt prajānāmagnimukhatvam ||
⁹śākhāntarābhihitāṃ prayājānūyājasaṅkhyāṃ hṛdi vidhāya yāgaṃ praśaṃsati-naveti || daśākṣarapādaistribhiryuktasya virāṭchandasaḥ triṃśadakṣaratvam ||

29.22

<sup 10</sup alaṅkaraṇakāle ājyenaikakapālamabhipūrayatītyāpastambena yaduktaṃ tadidaṃ dvedhā praśasya vidhatte-yajamāna iti ||
<sup 11</sup viśeṣāntaraṃ vidhātuṃ prastauti-yadalpamiti || bhuñantaḥ pālayantaḥ | abhuñjantaḥ apālayantaḥ | paśūnāmalpatvamapālayitṛtvaṃ ceti doṣau | bahutvaṃ pālayitṛtvaṃ ceti guṇau | tatra guṇasaṃpādanena praśaṃsan vidhatte-bahvānīyeti | bahunyājye puroḍāśasya pṛṣṭhamatimajjadyathā dṛśyate tathā tāvat bahu ājyamānayet | tathā sati ājyasya bahutvāt paśūnāmalpatvadoṣo na bhaviṣyati| puroḍāśapṛṣṭhasyāvirbhūtatvāt apālayitṛtvamapi na bhavati ||
<sup 12</sup kṛtsnasyāpi puroḍāśasya homaṃ vidhātuṃ prastauti-yajamāna iti || itarapuroḍāśeṣu bhakṣaṇādyarthamavaśeṣya kiñcidevāvadīyeta |

29.24

tadvadatrāpyavadānena yajamānasyāvayavaḥ chidyeta | atha vā unmatto bhavet | yadvā pramīyeta ||
¹³kṛtsnahomaṃ vidhatte—sakṛdeveti || sakṛdeva kṛtsna eva | svargalokasya sakṛttvamakhaṇḍitatvam ||
¹⁴ekakapāle pūrvamānītasya bahvājyasya homaṃ vidhatte—hutveti || ādau puroḍāśaṃ hutvā tasya uparyājyaṃ juhuyāt ||
¹⁵kayācidupapattyā puroḍāśasya codakaprāptaṃ srucā homamapodya hastena homaḥ prasaktaḥ | tadvāraṇāya srucā homasya pratiprasavaṃ vidhatte—yaditi || avavidhyet pracyutyāvayet | puroḍāśo yena sanniveśena pātre'vasthitaḥ tenaiva sanniveśenāgnau tasya sthitiḥ

29.26

śākhāntare vihitā | srucā hūyamānastvavāṅmukho vahnau patet | ataḥ tadvirodhaṃ parihartuṃ hastena hotavyaṃ ityeṣā mandānāmupapattiḥ ||
¹⁶hutasya puroḍāśasya naiścalyaṃ vidhātuṃ prastauti—yatprāṅiti || yadyapi lokādijayo na svarūpeṇa jayaḥ | tathā'pyadhikaphalabhāvanāyāṃ satyāṃ tāvanmātratvaṃ doṣa eva ||
¹⁷vidhatte—pratiṣṭhita iti || prāgādidikṣu patanaparihāreṇa homasthāna eva pratiṣṭhitaḥ niścalo yathā bhavati tathā hotavyaḥ | ṛtava ityādiṣu anupratiniṣṭhantītyādikaṃ draṣṭavyam | tasmāditi | pūrvasya vidherupasaṃhāraḥ ||
¹⁸vaiśvadevyābhikṣayā nissṛtaṃ vājinaśabdābhidheyaṃ yannīraṃ tasya vājisaṃjñakān devānuddiśya yāgaṃ vidhatte—vājina iti ||
¹⁹tasya yāgasya kālaṃ vidhātuṃ prastauti—ṛgiti || harī aśvau | tayoḥ vaśīkaraṇāya mukhe prakṣipto lohaviśeṣa ādhānam | antaḥ mukhamadhye'vasthitamādhānaṃ yayostāvantarādhānau | hastena mukhe prakṣipyamāṇaḥ sājyaśarkaramudgādipiṇḍo ghāsaḥ | tṛṇaviśeṣo vā | na hyādhāna'ntaravasthite sati ghāso bhakṣayituṃ śakyaḥ ||
²⁰vidhatte—prahṛtyeti || paridhīnāmagnau prahāreṇa ādhānasya apanītatvāt ghāsaḥ bhakṣayituṃ śakyate ||
²¹tatra pātre grahaṇakāle pātrasyābhirakṣaṇena adho'vasthitasya barhiṣaḥ viśeṣeṇa secanaṃ vidhatte—barhiṣīti ||
²²somavat parasparopahavapūrvakaṃ bhakṣaṇamaprāptattvādiha vidhatte—samupahūyeti || vājinayāgasya sānnāyyavikṛtitve'pi sānnāyyavadiḍāmakṣaṇaṃ

29.29

tāḥ prajā asmāt prajāpatessakāśāt apākrāman apakrāntāśca tataḥ prajāpateḥ | atha prajāpatiḥ varuṇo bhūtvā varuṇena vārakeṇa varuṇapāśena agrāhayat ||
tāsāmityādi || nyaṅgaḥ antarnimagnaḥ | añcaterniṣṭhānatvaṃ chāndasaṃ, tasyāsiddhatvātkutvam | prasṛtaḥ prataḥ prasāritaḥ | sa etāmityādi | udahan uddhanti sma ghātavānityarthaḥ | tato vā ityādi | vedidvayaprasāraṇaṃ bāhudvayaprasāraṇaheturāsīt | ubhayābāhuriti | ubhayabāhukāryakuśalaḥ amuṣmin loke sthāne āgamiṣyati jane | chāndasaṃ pūrvapadasya dīrghatvam | yajñenābhijitaṃ asyaitat sāmarthyam ||

29.31

³pṛthamātrāditi || pṛthaḥ trayodaśāṅgulaḥ | pacādyac , saṃprasāraṇam | tāvatā'ntarāḷena vedī asaṃbhinne asaṃmṛṣṭe bhavataḥ | tasmāditi | pṛthamātraṃ viśliṣya aṃsau vartate | sasādhanāṃ kriyāṃ upasarga ācaṣṭe ||
⁴uttarasyāmityādi || gatam | sāmarthyāt dakṣiṇaṃ bahiruttaravediriti gamyate | atho iti | yajñāvayavasya anantarityai abahiṣkārārthaṃ ubhayoḥ bahiṣkaraṇe antaritaiva vedissyāt ||
⁵etadbrāhmaṇānyevetyādi || etaditi anantaroditaṃ vaiśvadevabrāhmaṇaṃ nirdiśati | etat brāhmaṇaṃ yeṣāṃ tānyeva pañca havīṃṣi aṣṭānāmādyāni atrāpi dvitīye parvaṇi bhavanti | atha havirantarabrāhmaṇam—aindrāgna ityādi | gatam ||

29.32

⁶mithunā iti || meṣameṣyormithunatvāt mithunāḥ strīpuṃsātmakāḥ prajā muñcati | lomaśau ūrṇābhiścannau | lomādilakṣaṇaśśaḥ | medhyatvāya ||
⁷karīrāṇi kharjūrāṇi kharjūraphalāni || gatamanyat ||
⁸kāyaḥ prājāpatyaḥ | 'kasyet' itītvam | kaṃtvaṃ sukhavattvam | kamiti makārāntaṃ sukhanāma | matvarthīyo lupyate ||

29.36

⁵praghāsyāna havāmaha iti || prati prasthātā patnīmudānayati | enāmahvata āhvayati | 'lipisici hvaśca' ityaṅ chāndaso luṅ ||
⁶yatpatnīti || "moṣūṇa indra " ityetām | nirvīrya iti| āśāsanīyena yajamānasyāsambandhāt | tasmāt | yajamāna eva anvāha puronuvākyām | tathā kurvannātmani vīryaṃ sthāpayati ubhau patnī yajamānau yājyāṃ brūtaḥ " yadgrāme yadaraṇye "¹ ityetām | yadgrāma ityādinā grāmādiviṣayasyainasaḥ kartanena yathoditaṃ yathoktaṃ grāmādiviṣaye samastaṃ varuṇaṃ vārakaṃ pāpaṃ avayajate nāśayatyeva ||
⁷yajamānadevatyo vā ityādi || gatam | devatāntāttādarthye yat | juhuyāditi | karambhapātrāṇi ||

29.37

⁸antyamiti || śūrpasya annasādhanatvāt tena homaṃ kurvan antyaṃ anne bhavaṃ varuṇamavayajate | śīrṣata iti | śira ārabhya sthitaṃ varuṇamavayajate | pratyaṅ pratyaṅmukhaḥ | pratyaṅ pratīpagamana eva varuṇapāśānnirmucyate | yatra gṛhītaiva nayati varuṇapāśaṃ antato niṣkṛṣya pratikūlamuktvā ānīyate ||
⁹akran karma karmakṛta iti || viparāyantau japataḥ | tatra mantrasyābhiprāyamāha—devānityādi | devasaṃbandhi ṛṇaṃ devānityucyate¹ | evamanena yāgena varuṇaṃ niravadāya 'yajñena devebhyaḥ '² ityuktaṃ ṛṇaṃ devānāmapākṛtya anṛṇāḥ santaḥ idānīṃ gṛhānupapreta upasaṃprāpnutetyetadartharūpameva āha ayaṃ mantraḥ | ṛṇaṃ niravadāyetyanena 'devebhyaḥ karma kṛtvā '³ ityasyārtho vivṛtaḥ | gṛhānupapretetyasyārtho vyākhyātaḥ ||
¹⁰varuṇagṛhītaṃ vā ityādi || etat varuṇena gṛhītaṃ bhavati yajñasya yanmantreṇa gṛhītaṃ atiricyate pūrvavadavaśiṣṭaṃ gṛhītasyādisthāna-

29.41

¹devāsurā ityādi || saṃyattāḥ saṃghātasthāḥ | agniranīkavān devān abravīt | gatamanyat | caturdheti | sāntapanādibhedena caturdhā senā utpāditavān | sarvato'surāṇāmapanodāya tairanīkaiḥ tadvānagniranīkavān ||
²dyāvāpṛthivī iti || dyāvāpṛthivyau durgaṃtvena gūḍhaṃ praviṣṭāḥ | ubhayata iti | uparyadhaśca saṃtapanāt sāntapanāḥ | tekṣiṇaṣṭhāmiti |

29.42

tadānīṃ tīkṣṇataraṃ tapatīti | chāndasametvam | sarvata iti | caroḥ sarvataḥ taptavān ||
3gṛhamedhīyamiti || gṛhamedhaḥ pākayajñaḥ | idhmāharaṇādyabhāvena tulyaścaruḥ | tadvanto gṛhamedhinaḥ | taddevatayaṃ gṛhamedhīyam | “ dyāvāpṛthivī ” ityādinā chaḥ | āśita eveti | aśanena tṛptā eva asmin upavasāma agnisamīpe vartemahi | kiṃ kāraṇamiti cet— ucyate—kasya vā iti | idaṃ vartamānaṃ asminnevāhni kasya bhaviṣyati kasya vā śvo bhaviteti na jñāyate | tasmādāśitā evopavasā-

29.44

meti | aheti nipātaḥ prasiddhau, viṣāde vā | atha caruṃ śrapayitvā ahutasyānaśanāt gṛhamedhibhyo'juhavuḥ | pāktreti | saṃkṣiptamityarthaḥ | chāndasastrāpratyayaḥ | yat khalu yajñasya pākamalpaṃ kriyate tat paśubhyo hitaṃ bhavati | pākayajñavidheyetyanye | kiṃ punaḥ pāktrākaraṇamityāha-yadareadtyādi | gatam ||

29.45

'sviṣṭakṛdiḍayoranūdya stutiḥ phalaviśeṣapradarśanārthā ||
'yatpatnītyādi || gṛhamedhīyasya patnyā aśane yajamāno gṛhamedhī bhavatyeva kiṃtu asya yajño vyṛddhyeta ṛddhihīnassyāt | atha yadi patnī nāśnīyāt agṛhamedhī syāt gṛhamedhī yajamāno na syāt | nityayoge matup, tato nañsamāsaḥ | yajñavyṛddhistu na bhavatyeva | tasmāddoṣadvayanivṛttaye prativeśaṃ paceyuḥ tatsaṃyuktaṃ pākāntaraṃ sarvārthaṃ kuryuḥ | gatamanyat ||

29.46

^2te devā ityādi || gṛhamedhīyeneṣṭvā añjanābhyañjane kṛtvā anantaraṃ tatra vatsānanvavāsayannityeke | mātṛbhissaha vatsānvāsayantītyanye| 'tṛtīyārthe' ityanoḥ karmapravacanīyatvam | tebhya ityādi | atrāntare asurā devebhyaḥ kṣudhaṃ prāhiṇvan preṣitavantaḥ | sā kṣut deveṣu lokaṃ avakāśaṃ avittvā alabdhvā punarapi asurāneva agacchat gṛhamedhīyānubhāvena | tasmādgṛhamedhīyenetyādividhiḥ | evamanena karmaṇā bhrātṛvyāyaiva yajamānena kṣut prahitā bhavati ||
^3te devā ityādi || niṣkāsaṃ pacanasthālīlagnaṃ kṣāmakārṣaṃ tamuddhṛtya indrāya nyadadhuḥ | kenābhiprāyeṇetyāha—nihitabhāgatvāt asmāneva śva indra upāvartitā avaśyameva śva āgantā iti | anenābhiprāyeṇa

29.49

niskāsaṃ indrārthaṃ nyadadhuḥ | indropi nihitabhāgatvādeva uttaredyuḥ upāvartata | tasmāt—gṛhamedhīyenetyādividhiḥ ||
⁴gārhapatye juhoti niṣkāsam | ṛṣabhamityādi || "ṛṣabha ehi " iti | atha āhūtasya asya sa evāsya homasya vaṣaṭkāraḥ | tasmāt tasminnudite juhotīti gamyate | atho apica bhrātṛvyasya indriyaṃ vīryaṃ ca yajamāno vṛṅkte varjayati | indravīryavṛṣabharavāśrayāt¹ ||
⁵indro vṛtramityādi || parāṃ parāvataṃ parāgataṃ dūrataraṃ deśaṃ agacchat apāradhamahaṃ vāyā² iti aparādhādhamiti manyamānaḥ punarapi vṛtrabhayāt dūrataraṃ gata iti | athendro marutāṃ sannidhau abravīt bibhīmo vayaṃ atha idānīṃ vṛtro jīvati uta mṛta iti
idamitthaṃ ko vediṣyati jñāsyati vedituṃ samarthaḥ ka iti | atha maruto'bruvan vayaṃ varaṃ kaṃcit vṛṇāmahai taṃ yadi labhemahi atha vayameva idaṃ vedāma jñātuṃ samarthā iti | loṭi 'āḍuttamasya' ityāḍāgamaḥ | kaḥ punaḥ sa iti cet asmabhyameva prathamaṃ pradhānahavirbhyaḥ prāgeva asmadīyaṃ havirnirupyātai nirupyeta iti ayamasmākaṃ vara iti | 'upasaṃvādāśaṅkayośca' iti leṭi 'vaito'nyatra' ityaikāraḥ | atheṃdreṇa tathā'bhyanujñāte maruta enamadhyakrīḍan enamadhiṣṭhāya krīḍitavantaḥ | tato mṛta ityajānanniti | tasmāt krīḍibhyo marudbhyaḥ prathamaṃ havirnirvāpo vijayāya bhavati ||
⁶sākamityādi || gatam || loke avakāśe yadudayakāle indro vṛtraṃ hatavān | tasmāttatra nirvāpo'sya samṛddhayai bhavati ||
⁷etat brāhmaṇānyevetyādi || anantaroditavaiśvadevādibrāhmaṇotpannānyeva pañca havīṃṣi āgneyādīni pauṣṇāntāni atrāpi kartavyāni | atha tadanantaravaruṇapraghāsabrāhmaṇavihito ya aindrāgnaḥ sa evātrāpi ṣaṣṭhaṃ haviḥ | atha saptamādi vidhīyate aindraścaruḥ saptamaḥ ||

29.52

²dakṣiṇata iti || vedyā dakṣiṇataḥ prācīnāvītinā nirvāpaḥ kāryaḥ | hetuṃ ca tatrāha—hi yasmāt pitṛṇāṃ kartavyaṃ dakṣiṇāvṛt kriyārambhaḥ dakṣiṇā āvṛt yasya tādṛgbhavati | dūṣayati —anādṛtyetyādi | gārhapatyasya uttarataḥ upavītaṃ kṛtvā nirvapet | hetuṃ cāha—ubhaye hītyādi | na kevalaṃ pitara evātrejyante api tu ubhaye'pi devāśca pitaraśca | tatra pitrarthaṃdakṣiṇāvṛttvamādaraṇīyameveti manyamānastadapi astyeveti darśayati— atho yadevetyādi | gārhapatyasya dakṣiṇārdhe haviradhiśrayaṇāddakṣiṇāvṛttvamapyanugṛhītamiti | 'udāttādanudāttasya svaritaḥ' ityekāraḥ svaryate ||
³somāya pitṛmata ityādi || gatam | dhānāstaṇḍulaprabhavā lājāḥ | yasminvā ityādi | yasminnṛtau cāturmāsyayājī

29.54

puruṣaḥ pramīyate mriyate sa eva asya anenāvibhaktaḥ amuṣmin janmāntare bhavati saṃvatsarasya māsānāṃ ca prīṇanāt | uktaṃ ca— “yadi vasantā pramīyate ”¹ ityādi | bahurūpatvaṃ śuklakṛṣṇamiśratvam | bahurūpāṇāmahorātrāṇāṃ abhijayāya bhavati ||
⁴manthassaktavo dravadravyāvaloḍitāḥ iha tu abhivānyāyā mṛtavatsāyā dugdhe bhavati | sā khalu pitṛdevatyaṃ kṣīraṃ duhe dugdhe | ‘lopasta ātmanepadeṣu’ iti talopaḥ ||
⁵yadity‌ādi || pūrṇaṃ manuṣyāṇāṃ saṃbandhi, teṣāṃ pūrṇatvārthitvānnyūnatvaṃ na sahate | ardhādupari uparyardhaḥ | uparitano vā

29.56

ardha uparyardhaḥ | tat devānāṃ saṃbandhi, uparitanalokavartitvāddevānām | pitṝṇāṃ saṃbandhī ardhaḥ, apuṣkalatvenāmaṅgalyatvāt | te hi chinnādikāmāḥ khyāyante | ardha upamanthatīti ardhe dugdhaṃ ardhe saktava ityevārdhadvayamavasthāpya upamanthati | dakṣiṇā dakṣiṇāmukho vā | dakṣiṇāvṛttvaṃ vyākhyātam | anārabhyeti | anārabhya sthūṇādiṣvanābaddhya hastābhyāmeva upamanthati | pitṝṇāṃ hṛdayaṃ gamam ||
6imāmiti || dakṣiṇapūrvāṃ diśaṃ dakṣiṇapūrvadiganusāreṇa vedimuddhanti utpādayanti | devānāṃ pitṝṇāṃ ca saṃbandhitvādvigdvayasya catussraktiḥ caturaśrāḥ pratidiśaṃ sraktayaḥ | sarvāḥ khalu diśo'nuvyāpya pitaro vartante | tasmātsarvaprīṇanī bhavati | akhāteti caturaṅgulādinivṛttiḥ | samīkaraṇaṃ tu bhavatyeva | devānāṃ hi khātā priyā na pitṝṇāṃ ahiṃsārucitvāt ||
7madhyata iti || vedermadhye agnirarādhīyate | devānāṃ khalu

29.58

antataḥ paryanteṣu ādhīyate | varṣīyāniti | idhmāt prakṛtāt dvipradeśācca varṣīyān vṛddhatara idhmo bhavati vyāvṛtyarthaṃ daivyāt | pariśrayatīti | parito vediṃ chādayati | manuṣyalokāt antardhatte pitṛlokaḥ taddhi sadṛśatvāt tatratyānāmanupalambhādvā ||
⁴yadi tyādi || paruṣi parvaṇi yadidaṃ bhinnaṃ taddevānāṃ priyam | dyaterniṣṭhānatvaṃ chāndasam | yadantarā parvaṇormadhye dinaṃ tanmanuṣyāṇāṃ priyam | tasmāt yatsamūlaṃ tatpitṝṇāṃ priyam | tasmāt samūlaṃ barhirbhavati itaravyāvṛttaye | dakṣiṇeti | dakṣiṇata ārabhya dakṣiṇāgrānvā stṛṇāti | triḥ paryetītyādi | gatam | barhiṣā vediṃ stṛṇan paryeti | devalokasyaiva ekadeśaḥ pitṛlokaḥ | tasmāt ito manuṣyalokāt tṛtīye loke pitaro vartante | triḥ punaḥ paryeti āstṛṇan¹ ||
⁹yadisyādi || indrasya yajamānasya pitṛṣu kīrtanāt yajamānātmatvācca prastarasya yajuṣā grahaṇe yajamānaḥ pramāyukaḥ maraṇaśīlaḥ syāt | tūṣṇīṃ grahaṇe tu nāyaṃ doṣaḥ, akṛtaprāyatvāttasya | tarhyagrahaṇamevāstviti cet-agrahaṇe anāyatano yajamānaḥ syāt | haviṣāmāyatanasya agṛhītatvāt | tasmāt grahītavya eva | tūṣṇīṃ grahaṇasyāgrahaṇatulyatvāt anāyatanatvadoṣastadavastha eveti yajuṣaiva gṛhītvā tūṣṇīmeva nyasyet sādayet | evaṃ grahaṇāttūṣṇīmupacārācca doṣadvayābhāvaḥ | yadvā-agrahaṇasya yajuṣā grahaṇasya ca tulyatvāttūṣṇīmeva gṛhṇīyāditi sthite sādanavat tūṣṇīmeva kuryāt | "adityāstvā"¹ iti yajuṣā sādane grahaṇoktadoṣaprasaṅgāt ||
¹⁰yattrīniti || mṛtyunā yajamānaṃ parigrāhayet | paridhiriti triṣu tatkīrtanāt | agrahaṇe rakṣāṃsi apratibandhena yajñamanupraviśya hanyuḥ | tasmāt dvau pāścātyottarau paridadhāti | evaṃ hi kṛtaṃ cākṛtaṃ ca paridhānamiti doṣadvayāprasaṅgaḥ ||
"yattrīṇītyādi || yadi trīṇi havīṃṣi 'somāya pitṛmate'1 ityādivihitāni saha vedyāṃ udāhareyuḥ sādayeyuḥ adhvardhvādayaḥ tadā eṣāṃ yajamānānāmadhvaryūṇāṃ vā saṃbandhinaḥ puruṣāḥ trayastrayaḥ sākaṃ saha pramīyeran mriyeran | nanu trīṇyeva havīṃṣi somabarhiṣadagniṣvāttebhyo vihitāni tatkathaṃ vīpsā, ucyate—adhvaryusamudāyaviṣayamidam | tata evodāhareyuriti bahuvacanam | pratyadhvaryu trīṇi bhavantīti vīpsopapattiḥ | ekaikamiti | anūcīnāni anukrameṇa sthitāni ekaikaṃ sādayantvadhvaryavaḥ | dvirvacanena bahutvasya gatatvāt ekavacanam | 'ekaṃ bahuvrīhivat' iti vibhaktilopaḥ | anvakśabdāt 'vibhāṣāñceradik striyām' iti khaḥ | eṣāṃ saṃbandhī puruṣa ekaika eva pramīyate mriyate | pūrvavadekavacanam | anvañcaḥ anukrameṇa sthitāḥ anukrameṇa svakāle mriyante sarve puruṣā ityarthaḥ ||
12 kāśipu āstaraṇādi | upabarhaṇamupadhānādi | āñjanābhyañjane gate | etānyapi ekaikamudāharantītyeva | yat tadarha ityarthaḥ | kaśipyādibhyaḥ | yathābhāgamiti | yo yasya bhāgaḥ iṣṭaḥ tena

29.62

ekatvasaṃkhyā hi pitṛṇāṃ priyā 'sakṛdiva hi pitaraḥ'¹ iti | tāmekāmṛcaṃ triranvāha | trirhi devānāṃ saṃbandhi kriyate "triṣatyā hi devāḥ"² iti ||
³āghārāvāghārayatīti | prāptasyaiva vacanaṃ phalaviśeṣavattayā avaśyakartavyatvakhyāpanārtham | tadāha—yajñaparuṣoḥ yajñasya parvaṇorantaritirvilopo mā bhūditi tayossarvāhutivyavasthānāt ||
⁴nārṣeyamityādibhiḥ prāptasya pratiṣedhaḥ—nārṣeyaṃ vṛṇīte hotā 'agne mahāṃ asi'³ ityādi | na ca hotāramadhvaryuḥ vṛṇīte ''agnirdevo hotā''⁴ ityādi | pūrvavaddhotṛyajamānayoḥ⁵ triṣu kīrtanāt ||
⁵apabarhiṣa ityādi || gatam | caturthavarjitaṃ ityarthaḥ | ā-

29.63

jyabhāgayoḥ prāgvat phalaviśeṣavattayā āvaśyakatvakhyāpanāya punarvidhānam | prācīnāvītītyādi | gatam ||
^6pañcakṛtva iti || ādāvupastaraṇaṃ, haviṣāṃ puroḍāśadhānāmanthānāṃ sakṛt sakṛt avadānaṃ tūṣṇīṃ bhavati | abhighāraṇaṃ pañcamamiti | etaiḥ pañcabhiḥ pañca devatāḥ prīṇayati | tāśca darśayati-pañca hyetā iti || dve puro'nuvākye pratyekaṃ haviṣāṃ dve dve puro'nuvākye "tvaṃ soma pracikitaḥ"^1 ityādike | yājyeti | "agniṣvāttāḥ pitaraḥ"^1 ityādikā ekā | saṃtatamiti | ekaikā de vatā triṣvapi haviṣu yathā avicchinnā bhavati tathā santatamavadyati | ṛtūnāṃ avicchedāya tadbhavati ||
^7praivaibhya ityādi || kiñcetyāha-ita iti | ito manuṣyalokāt tṛtīye loke pitaraḥ | tatra sthitān enān pitṝn pūrvayā puro'nuvākyayā ahaḥ prakāśamānān dyulokāt atyāna-
yati | tato dvitīyayā rātriyai | pañcamyarthe caturthī | rātriyā rātritulyāt antarikṣāt atyānayati | tata enān bhūlokaprāptān yājyayā haviḥ āgamayati prāpayati ||
^8dakṣiṇata ityādi || vedeḥ dakṣiṇato havīṃṣi avadāya udaṅ atikrāmati vediṃ vyāvṛtyai vyāvṛtyarthaṃ devayajñāt | pradarśanārthamidam | parikrāmanti ṛtvijo vipariharanti sruco havīṃṣi pariśrayaṇā nīti ||
^9āsvadheti || ‘āśrāvaya’padamapohya āsvadheti adhvaryuḥ āśrāvayati | āśrāvaya svadhāṃ pitṛbhya ityarthaḥ | athāgnīdhropi “astu śrauṣaṭ”^1 ityatra śrauṣaṭpadamapohya astu svadheti pratyāśrāvayati | pitṝṇāṃ svadhāsiddhaye āśrāvaṇamastviti | upalakṣaṇatvāt svadheti yājyāṃ saṃpreṣyati | atha ‘ye yajāmahe’^1 ityato ye yajāmaha iti padamapāsya ye svadhāmaha iti yājyāṃ brūyāt | atha svadhā nama iti vaṣaṭkaroti | svadhākāraḥ pitṝṇāṃ priya iti uktasamarthanārtho hetuḥ ||

29.66

10 somaprayājā iti || somaḥ prayoṣṭavyo yeṣāṃ tādṛśāḥ | pitṛmantaṃ pitṛgaṇasahitam | saṃvatsaraḥ pitṛmān somaḥ 'māsā vai pitaro barhiṣadaḥ | ardhamāsā vai pitaro'gniṣvāttāḥ' iti | yajvānaḥ śrautāgnyanupraviṣṭā barhiṣado nāma | ayajvāno gṛhamedhinaḥ gṛhasthāḥ laukikāgnyadhīnāḥ te agniṣvāttā nāma pitaraḥ | kavyavāhano nāma pitṝṇāmagniḥ | api ca ayaṃ sviṣṭakṛtsthānīyo veditavyaḥ yathā devānāṃ sviṣṭakṛnnāma evamayaṃ pitṝṇāmiti ||
11 etatte tatetyādi || tisṛṣu sraktīṣu dakṣiṇāyāṃ śroṇyāṃ dakṣiṇottarayoraṃsayoriti piṇḍān nidadhāti | tasmāditi | mantreṣu

29.67

nāmagrahaṇāt | etāvanta iti | traya eva yaṣṭavyāḥ pitā pitāmahaḥ prapitāmaha iti | ātṛtīyāditi cābhivyāptāvākāraḥ | caturthaḥ saṃpradāneṣāmiti | tasmāttrayaḥ piṇḍā dīyante iti | "atra pitaraḥ"¹ ityuktvā niṣkrāmanti | hetumāha--hrīkāḥ lajjāśīlāḥ pitaraḥ | kartari kvibantāt saṃjñāyāṃ kan | kāpilakāditvācchatvavikalpaḥ | udañca ityādi | gatam ||
¹²āhavanīyamiti || tenopasthānāt asmā āhavanīyāya nihnuvate vyalīkaṃ kurvanti chādayanti | kecidāhuḥ-namasyanti prasādanārthamiti | kiṃ punastadvyaḷīkamityāha-yadi̱ti || yasmādime satyeva āhavanīye anyatra dakṣiṇāgnau caranti etaṃ huvate tasmādevamarthameva | ātamitoḥ ā ucchāsāt upatiṣṭhante | 'bhāvalakṣaṇe' iti tosun | āhavanīyameva agnimupadraṣṭāraṃ sākṣiṇa-
manujñātāraṃ kṛtvā pitṝn niravadayante bahirniṣkṛṣya dakṣiṇāgnau caraṇena tarpayanti | anta vā ityādi | gatam ||
^1^3' susaṃdṛśaṃ tvā '^1 ityāhavanayopasthānamantraḥ || ayukta ayujyata indra te harī yojā yojaya iti yeṣāṃ prāṇānāmantaṃ gataṃ punaryojayati vacanavyatyayo vā | punaḥ prāṇamayujanta iti ||
^1^4 akṣannityādi || gārhapatyopasthānamantraḥ | nanu pitṝṇāṃ sāhityamanena prītikaraṃ kriyate tatkimupasthānamanena gārhapatyasyeti codyāvasare mantrābhiprāyamāha-ete pitaro akṣan bhuktavantaḥ amīmadanta amodanta | vayaṃ tadarthaṃ tvāṃ hitvā anyatra carāma | atha idānīṃ tvā tvāmeva upatiṣṭhāmaha iti etadartharūpaṃ khalvayaṃ mantra āha na tu pitṛsāhityamātramityarthaḥ | amīmadanta amodanta pitaraḥ somyāssomārhā iti anvāhāryapacanaṃ

29.72

'pratipūruṣamityādi || yāvanto yajamānasya gṛhyā janāstāvat ekakapālānnirvapati | 'yathārthe yadavyayam' iti vīpsāyāmavyayībhāvaḥ | niravadayate rudrasakāśā niṣkṛṣyāvasthāpya rakṣati | ekamatiriktamiti | nirvapatītyeva | ekadhaiveti | ekenaiva prakāreṇa na punarāvṛttyā rudraṃ devatāntarasakāśā niṣkṛṣya avasthāpya tarpayati ||
²antaravacāriṇamiti || ābhyantaramanupraviśyāniṣṭācaraṇaśīlaṃ kuryāt | snigdhatvādenaṃ na muñcet tataśca prajā naśyeyuḥ ||
³ekolmukeneti || dakṣiṇāgnerādāya | taddhi rudrasya bhāgadheyaṃ bhajanīyaṃ ekatvasāmānyāt | imāmiti | uttarapūrvām ||
⁴rudro vā ityādi || tādṛśāhṛtyathaṃ ātmānaṃ na prakāśayati | 'pra-

29.74

kāśanastheyākhyayośca ' ityātmanepadam | tasya nāma devadattādikaṃ dviṣantaṃ asau tava paśuriti nāmnā nirdiśet | sa dveṣyo'smai paśutvena nirdiṣṭo bhavati | atha yadi kaścit na dviṣyāt ākhuste paśuriti brūyāt | tatastāvatā tṛptaḥ kañcidapi paśuṃ na hinasti ||
⁵catuṣpatha iti || catuṣpathe ulmukaṃ nidhāyetyeke | vikalpa ityanye | paḍbīśa iti | agnīnāṃ patsu hi pradeyaḥ yatra punaḥpunarādhāvanti | patsu praviṣṭaḥ paḍbīśa iti pṛṣodarādiḥ | aśvānāṃ saṃdānasthānaṃ paḍbīśa¹ ityeke | tasmāt agnivati agniyukte hutaṃ bhavati | madhyamenetyādi | gatam ||
⁶śaradvā ityādi || atra pradhānahomamantre—saha svasrā'mbikayā

29.75

bhāgaṃ juṣasvetyucyate | śarat hiṃsā | śṛ hiṃsāyāṃ, 'śṛdṛbhasodiḥ' ityādipratyayaḥ | ṛtuviśeṣaḥ śarat | sā khalu rogabahulatvāt sarvaprajā hinasti | tasmādasya devasya hiṃsituḥ sahacāriṇī | śaradrūpikayā vā tayā sahacāriṇyā hinasti prajāḥ | yadāha- "tayā vā eṣa hinasti" iyaṃ durvṛttādikaṃ hinasti | tasmāt "sahasvastrā" iti vacanāt tayā saha enaṃ devaṃ śamayati | pradarśanārthaṃ cedaṃ śaracchakṣaṇasahacāriṇīnāṃ śaktīnām | tatra tryambakānāṃ śaratprītyā tāmeva pradarśayati ||
7bheṣajaṃ gava iti || catuṣpathyamagniṃ pariṣiścati | yāvanta iti | 'gave'śvāya ' 1ityādi yathā mantra āha tathā sarvebhyaḥ paśubhyo bheṣajaṃ karoti yathā śaranna hinasti ||
8avāmba rudramiti yajamāno japati || āśiṣamiti | 'yathā naḥ śreyasaskarat' 1 ityādikāmāśiṣamanena āśāste labhate ca tathā tām ||
9tryambakamiti agniṃ pariyanti || asya mantrasya tātparyamāha-
mṛtyoriti | mṛtyormukṣīya mukto bhūyāsaṃ amṛtāt mā mukṣīyaityetadayaṃ mantraḥ prādhānyena etadāha ityarthaḥ ||
¹⁰utkirantīti || ūrdhvān puroḍāśānudasyanti | bhagasyeti caturthyarthe ṣaṣṭhī | bhagāya aiśvaryāya tān patato līpsante labdhumicchanti gṛhṇanti | chāndasaṃ dīrghatvam | tasmāt bhagasya bhagāya vā lipsati apādatte | kecidāhuḥ—utkirantītyasyeyaṃ phalastutiriti | ya utkiranti tat bhagasya līpsante aiśvaryameva tallabdhumicchantīti | aiśvaryasthānīyān tān grahītumutkirantīti | tasmādbhagasya yo lipsaita tānpatato gṛhṇātīti śeṣaḥ ||
¹¹mūte kṛtveti || mūte kṛtvā mūtasthān kṛtvā rudrārthaṃ śuṣkasthāṇvādau āsajanti ābadhnanti | yathājanaṃ janapadādikaṃ yate gantuṃ pravṛttāya avasaṃ pātheyānnaṃ karoti, tādṛktat iti jānīyāt | yāteḥ śatari ‘śaṃturanumaḥ’ iti caturthyāṃ udāttatvam | ‘svarito vā'nudātte padādau’ iti tasya saṃhitāyāṃ svaritatvam ||
¹²eṣa te rudra bhāga ityāsañjanamantraḥ || niravattyai iti | niṣkṛṣya

29.76

pṛthaktena bhāgapradānārtham | niravapūrvādvadāteḥ ktini 'aca upasargāttaḥ' iti tādeśaḥ | 'tādau ca' ityanantarasya gateḥ prakṛtisvaratvam | apratīkṣaṃ apunarnirīkṣaṇaṃ āyanti āgacchanti catuṣpathāt | apaḥ pariṣiñcati rudrasyāntarhityai antardhānaṃ rudraḥ kuryāditi ||
᳓pra vā ityādi || asmāt manuṣyalokāt ete pracyavante pratiṣṭhante ye tryambakaiścaranti | tasmāt ādityaṃ aditidevatyaṃ caruṃ
svagṛhamāgatya nirvapati | asyāṃ pṛthivyāmaditināmyā punarāgatya pratiṣṭhitā bhavanti || iti bhaṭṭabhāskaramiśraviracite yajurvedabhāṣye pārakṣudre prathame'ṣṭake ṣaṣṭhaprapāṭhake daśamo'nuvākaḥ
ṣaṣṭhaprapāṭhakassamāptaḥ.

Linked texts (1)