Yajurbrahmana 63.5
Yajurbrāhmaṇa 63.5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 63.5.p1 — 8 parts
63.5
dyathā vaśam | matyo manyurmahi karmyā kariṣyataḥ | yo gā udājat
sa dive vi cābhajat | mahīva rītiḥ śavasā sarat pṛthak" iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "indhāno agniṃ vanavadanabyataḥ | kṛtabrahmāpūśubhravadvātahavya it | jātena jātamati saprasṛṅkṣate | yaṃ yaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ" iti
“prapathe pathāmajaniṣṭa pūṣā
[3] prapathe divaḥ prapathe pṛthivyāḥ | ubhe abhi prayatamemaghasthe
ā ca parā ca carati prajānan” iti
atha haviṣaḥ puronuvākyāmāha | "pūṣā subandhurdiva āpṛthivyāḥ | daḍaspatirmaghavā dasmavarcāḥ | taṃ devāso pradaduḥ
sūryāyai | kāmena kṛtaṃ tavasaṃ khaṛcaṃ" iti
atha haviṣo yājyāmāha | "ajāśvaḥ paśūpā vājavastyaḥ
dhiyañcinvo viśve bhuvane arpitaḥ | aṣṭrāṃ pūṣā śithirāmudvarīvṛjat [4] sañcakṣāṇo bhuvanā deva īyate" iti
"śucī vo havyā marutaḥ
śucīnāṃ | śucim̐ hinomyadhvaram̐ śucibhyaḥ | ṛtena
satyamṛtsāya prāyan | śucijanmānaḥ śucayaḥ pāvakāḥ"
"pra citramarkaṃ gṛṇate turāya
mārutāya svatavase bharadhvaṃ | ye mahām̐si mahasā mahantaḥ
rejate agre pṛthivī makhebhyaḥ”
“aṃseṣvā marutaḥ
khādayo vaḥ [5]| vakṣaḥsu rukmā upaśiśriyāṇāḥ| vi vidyuto
na vṛṣṭibhī rucānāḥ| anu svadhāmāyudhairyacchamānāḥ” iti
“yā vaḥ śarmma śaśamānāya
santi| tridhātūni dāśuṣe yacchatādhi| asmabhyaṃ tāni maruto
viyanta| rayiṃ no dhatta vṛṣaṇaḥ suvīraṃ” iti
"ime turaṃ maruto rāmayanti | ime sahaḥ sahasa ānamanti | ime śaᳲsaṃ vanuṣyato
nipānti [6] gurudveṣo araruṣe dadhanti" iti
"arā ivedacaramā aheva
pra prajāyante akavā mahobhiḥ | pṛśneḥ putrā upamāmo rabhiṣṭhāḥ
svayā matyā marutaḥ saṃmimikṣuḥ" iti
“anu̍ te dāyi maha indri̱yāya̍ | sacā̱
te̱ viśva̱manu̍ vṛtra̱hatye̍ | anu̍ kṣa̱tramanu̱ saho̍ yajatra | indra̍
de̱vebhi̱ranu̍ te nṛ̱ṣahye̍” iti
atha haviṣaḥ puronuvākyāmāha| “sthūrasya rāyo vṛhato
ya īśe| tamu ṣṭavāma vidatheṣvindraṃ| yo vāyunā jayati gomatīṣu| pra dhṛṣṇuyā nayati vasyo accha” iti
atha haviṣo yājyāmāha| “ā te śuṣmo vṛṣabha etu
paścāt| ottarā dadharāgā purastāt| ā viśvato abhisamelarvāṅ| indra dyumnam̐ suvarvaddhe hyasme” [8] iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
punarutsṛṣṭa aindrāgne 'śuciṃ nu soma' sūktakam
'brahmaṇaspata' ityetadbrāhmaṇaspatyaṣaṭpake
'yāste pūṣa' nititrannaprade śyāme hi pauṣṇake
'śucīva' iti pṛśno syāt mārute'nnasya dāta̍ri
'anu te dāyi' ndrake syādaruṇe hīndriyaprade
iti pañcamo'nuvākaḥ
63.5.p1.1
“ā
devo yātu savitā suratnaḥ | antarikṣaprā vahamāno aśvaiḥ
haste dadhāno naryā puruṇi | niveśayañca prasuvañca bhūma”
atha vapāyā yājyāmāha | “abhīvṛtaṃ kṛśanairviśvarūpaṃ | hiraṇyaśamyaṃ yajato bṛhantaṃ | āsthādratham̐ savitā citrabhānuḥ
kṛṣṇārajām̐si taviṣīṃ dadhāna” iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | “sadyā no devaḥ savitā savāya | āsāviṣaddhasupatirvasūni [1]| vinnrayamāṇo amatimurūcīm | marttabhojana madharāsate na'' iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "vi janāñcśyāvāḥ śitipādo akhyan | ratha hiraṇyapraugaṃ vahantaḥ | aśraddiśaḥ
saviturdaivyasya | upasthe viśvā bhuvanāni tasthuḥ'' iti
“vi suparṇo antarikṣāṇyakhyat | gabhīravepā asuraḥ sunīthaḥ | kvedānīᳲ sūryyaḥ kaściketa | katamāṃ dyāᳲ raśmirasyātatāna” iti
“bhagaṃ dhiyaṃ vājayantaḥ purandhiṃ
narāśam̐so śśasaspatirno avyāt | āāye vāmasya saṅgathe rayīṇām | priyā devasya savituḥ syāma” iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | "ye savituḥ satyasavasya viśve mitrasya vrate varuṇasya devāḥ | te saubhagaṃ vīravadgomada̱smaḥ | dadhātana draviṇaṃ citrama̱sme" iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "agne yāhi dūtyaṃ vāriṣeṇyaḥ| de̱vām̐ acchrā brahmakṛtā gaṇena | sarasvatīṃ maruto
aśvināpaḥ| yakṣi de̱vān ratnadheyāya viśvān" [4] iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “dyauḥ pitaḥ pṛthivi
mātaradhruk | agne bhrātarvvasavo mṛḍatā naḥ | viśva ādityā
adite sajoṣāḥ | asmabhyaṃ śarma bahulaṃ viyanta” iti
atha haviṣo yājyāmāha | “viśve devāḥ śṛṇutamevaṃ havaṃ me
ye antarikṣe ya upa dyavi ṣṭha | ye agnijihvā uta vā yajatrāḥ
63.5.p1.2
āsadyāsmin barhiṣi mādayadhvaṃ” iti
atha maitrāvaruṇoṃ dirūpāmalabhetaitasya paśoḥ sūkte puro'nuvā“ā vāṃ mitrā varuṇā havyajuṣṭi̍ṃ | nama̍sā devā̱ vava̍sāvavṛtyāṃ [5] | a̱smāka̱ṃ brahma̍ pṛ̍tanāsu sa̱hyā | a̱smāka̍ṃ vṛ̱ṣṭirdivyāsupārā”
“yu̱vaṃ vastrā̍ṇi pīva̱sā va̍sāthe
yuvo̍racchi̱drāmanta̍vo ha̱ sargā̍ḥ | avā̍tiratamanṛtā̍ni̱ viśvā̍
ṛ̱tena̍ mitrāvaruṇā sacethe”
“tatsa̱ vā̍ṃ mitrāvaruṇā
mahi̱tvaṃ | ī̱rmā ta̱sthuṣī̍raha̱bhirduduhre | viśvā̍ḥ pinvathaḥ svasa̍rasyaatha puroḍāśasya yājyāmāha | “yadiem̐hiṣṭhaṃ nātivide
sudānū | acchidra m̐ śarma bhuvanasya gopā | tato no mitrāvaruṇāvavoṣṭaṃ | siṣāsanto jīgivām̐saḥ syāma” iti
“ā no mitrāvaruṇā
havyadātiṃ | ghṛtairgavyūtimukṣatamiḍābhiḥ | prati vāmatra varamājanāya | pṛṇītamudro divasya cāroḥ”
“pra bāhavā sisṛtaṃ jīvase naḥ
ā no gavyūtimukṣataṃ ghṛtena [7] | ā no jane śravayataṃ yuvānā
śrutaṃ me mitrāvaruṇā havemā”
“imā rudrāya sthiradhanvane giraḥ | kṣipraatha vapāyā yājyāmāha | “tvā dattebhī rudra śantamebhiḥ
śatam himā aśīya bheṣajebhiḥ | vyasmaddveṣo vitaraṃ vyaṃhaḥ
vyamīvāñcātayasvā viṣūcīḥ” [8] iti
atha puroḍāśasya yājyānuvākyayoḥ pratīkaṃ darśayati | “arhan bibharṣi mā nastoke” iti | arhan bibharṣi māyakānidhanvetyeṣā puro'nuvākyā
atra viniyogasaṅgrahaḥ
‘ādeva’ iti sāvitre upadhvaṃse maniprade
‘ā no viśve’ vaiśvadeve bahurūpe maniprade
‘āvāṃ mitrā’ dvirūpāyāṃ maitrāvaruṇanāmani
‘imā rudrāya’ rohiṇyāṃ raudryāṃ gavi samīritam
‘pariṇo rudra’ ityetattatraiva hi vikalpitam
iti ṣaṣṭho'nuvākaḥ
atha saptamo'nuvākaḥ
63.5.p1.3
“sūryyo̍ de̱vīmu̱ṣasa̱ṃ roca̍mānā
maryya̍ḥ | na yo̱ṣāma̱bhye̍ti pa̱ścāt yatrā̱ naro̍ deva̱yanto̍ yugāni̍ | vita̱nvate̱ prati̍ bha̱drāya̍ bha̱dram” iti
“bha̱drā aśvā̍ ha̱rita̱ḥ sūryya̍sya
ci̱trā eda̍gvā anumādya̍āsaḥ | nama̱syanto̍ di̱va ā pṛ̱ṣṭhama̍sthuḥ
pari̱ dyāvā̍pṛthi̱vī ya̍nti sa̱dyaḥ” iti
"tatsūryyasya deva̱tvaṃ
tanma̍hitvam | madhyā karttorvi̍tata̱ᳵ saṃja̍bhāra [1] | ya̱dedayu̍kta
harita̍ḥ| sa̱dhasthā̍t | ādraātrī̱vāsa̍stanute si̱masmai̍" iti
"tanmitrasya̱ varu̍ṇasyābhicakṣè | sūryyo̍ rū̱paṃ kṛ̍ṇute̱ dyauru̱pasthè̍| ana̱ntama̱nyadruśa̍dasya̱ pāja̍ḥ
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “adyā devā uditā
sūryyasya | niram̐hasaḥ pipṛtānniravadyāt | tanno mitro varuṇo
māmahantām | aditiḥ sindhuḥ pṛthivī uta dyauḥ” [2] iti
atha haviṣo yājyāmāha | “divo rukma urucakṣā udeti
“śanno bhava cakṣasā śanno ahnā | śambhānunā śam̐ himā śaṃ
ghṛṇena | yathā śamasau śamamadduroṇe | tatsūryya draviṇaṃ dhehi citram” iti
atha haviṣo vikalpitāmanyāṃ yājyāmāha | “citraṃ devānāmadugādanīkam | cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ [3]| āprā
dyāvāpṛthivī antarikṣam| sūryya ātmā jagatastasthuṣaśca” iti
atha trāṣṭraṃ vaḍabāmālabhetetyasya paśoḥ sūkte vapāyāḥ puroḍāśasya yājyānuvākyayoścatvāri pratīkāni darśayati | “tvaṣṭā
dadhattannasturaupam| tvaṣṭā vīraṃ piśaṅgarūpaḥ” iti
“daśemaṃ tvaṣṭurjanyanta garbham
atandrāso yuvatayo bibhratam| tigmānīkam̐ svayaśamaṃ janeṣu
virocamānaṃ pariṣīnnayanti” dūti
“a̱vi̱ṣyā va̍rddhate̱ cāru̍rā̱sām
63.5.p1.4
ji̱hvānā̍mūrddhvaḥ sva̱yaśā̍ u̱pasthe̍ [4]| u̱bhe tvaṣṭu̱rbibhya̍tu̱rjāya̍mānāt| pra̱tīcī̍ si̱m̐haṃ pra̍ti̱joṣa̍yete” dūti
"ayaṃ mitro namasyaḥ
suśevaḥ | rājā sukṣatro ajaniṣṭa vedhāḥ | tasya vayaꣲ sumatau
yajñiyasya | api bhadre saumanase syāma" iti
"anamīvāsa iḍayā ma“mahām̐ ' ādityo namasopasadyaḥ | yātayajjano gṛṇate suśevaḥ | tasmā etatpanyatamāya
juṣṭaṃ | agnau mitrāya havirājuhota” iti
“ā vām̐ ratho rodasīvadadhānaḥ [6] hiraṇmayo
vṛṣabhiryātvaśvaiḥ | ghṛtavarttaniḥ pavibhīrucānaḥ | dūṣāṃ voḍhā
nṛpatirvājinīvān” iti
"sa paprathāno abhi pañcabhūma
trivandhuro manasāyātu yuktaḥ | viśro yena gacchatho devayantoḥ
kutrācidyāmamaśvinā dadhānā" iti
"svaśyā yaśasā''yātamarvāk | dasrā nidhiṃ madhumantaṃ pibāthaḥ | vi vā ratho badhvā
yādamānaḥ [7] antāndivo bādhate varttanibhyāṃ" iti
“yu̱vaṃ bhu̱jyumava̍viddham̐ samu̱dre
[8] udūhathu̱rarṇa̍so asridhā̱naiḥ | pata̱tribhi̍ra̱śramai̱ravyathi̍bhiḥ
da̱m̐sanā̍bhiraśvinā pāra̱yantā̍” iti
“a̱gnī̱ṣo̱mā yo a̱dya vā̍m | i̱daṃ
vaca̍ḥ saparyyati | tasmai̍ dhattam̐ su̱vīryya̍ṃ | gavā̱ṃ poṣa̱m̐ svaśvyam”
iti
"jahāmyannaṃ na jahāmyanyaṃ | ahamannaṃ vaśamiccarāmi [1] | samānamarthaṃ paryemi
bhuñjan | komāmannaṃ manuṣyodayate" iti
"parāke annaṃ nihitaṃ loka
etat | viśvairdevaiḥ pitṛbhirguptamannaṃ | yadadyate lupyate yatparopyate | śatatamīsā tanūrme babhūva" iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha| “ma̱hānto̍ ca̱ru ma̍kṛdu̱gdhena̍
63.5.p1.5
paprā | di̱vañca̍ pṛ̱śni pṛ̍thi̱vīñca̍ sā̱kaṃ| tat saṃpi̍pavanto̱ nami̍nanti vedhasaḥ | naitadbhūyo̍ bhavati̱ neo kanī̍yaḥ” [7] iti
nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnata iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | “vācaṃ devā upajīvanti
viśve | vācaṃ gandharvāḥ paśavo manuṣyāḥ | vācomā viśvā bhuvanānyarpitā [4] | sā no havaṃ juṣatāmindrapatnī” iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “vāgakṣaraṃ prathamajā
ṛtasya | vedānāṃ mātāmṛttasya nābhiḥ | sā no juṣāṇopayajñamāgāt | avantī devī suhavā me astu” iti
atha haviṣo yājyāmāha| “yāmṛṣayo mantrakṛto manīṣiṇaḥ
anvaicchandevātapasā śrameṇa | tāṃ devīṃ vācam haviṣā yajāmahe
sā no dadhātu sukṛtasya loke” iti
atha haviṣa evaṃ vikallitāṃ yājyāmāha | “catvāri vākparimito padāni [5]| tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
guhā trīṇi nihitā neṅgayanti | turīyaṃ vāco manuṣyā
vadanti” iti
ātmā buddhyā sametyārthān mano yuṅkte vivakṣayā
manaḥ kāyāgnimāhṛtya sa prerayati mārutaṃ
mārutastūrasicaranmandraṃ janayati svaraṃ
kaṇṭhe mādhyandinaṃ yogaṃ madhyamaṃ vaiṣṭubhāvagaṃ
tāraṃ tārttīyasavanaṃ śīrṣvaṇyaṃ jagatānugaṃ
so'jīrṇo mūrddhanyabhihato vaktamāpadya mārutaḥ
varṇāñjanayate teṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhāsthitaḥ
svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnānupramāṇataḥ
iti varṇavidaḥ prāhurnipuṇaṃ tannibodhata iti
“priyaᳪ śraddhe dadataḥ | priyaᳪ
śraddhe didāsataḥ | priyaṃ bhojeṣu yajvasu [6] | idaṃ ma uditaṃ
kṛdhi” iti
“yathā devā asureṣu | śraddhāmugreṣu cakrire | evaṃ bhojeṣu yajvasu | asmākamuditaṃ kṛdhi” iti
“śraddhāṃ devā yajamānāḥ
63.5.p1.6
vāyugopā upāsate | śraddhāᳪ hṛdayyayākūtyā | śraddhayā hūyate
haviḥ” iti
"śra̱ddhāṃ prā̱tarhavāmahe
[7] | śra̱ddhāṃ ma̱dhyandina̱ṃ pari̍ | śra̱ddhāᳵ sūrya̍sya ni̱mruci̍ | śraddhe̱
śra̱ddhāpa̍ye̱ha mā" iti
"śra̱ddhā de̱vānadhivaste | śra̱ddhā
viśva̍mi̱daṃ jaga̍t | śra̱ddhāṃ kāma̍sya mā̱tara̍m | ha̱viṣā̍ vaīyāmasi"
iti
"brahma̍ jajñā̱naṃ pra̍tha̱maṃ pu̱rastā̍t
visī̍ma̱taḥ su̱ruco̍vena̱ āva̍ḥ | sabu̍dhniyāḥ upa̱mā a̍sya vi̱ṣṭhāḥ
[8]| sa̱taśca̱ yoni̱masa̍taśca̱ viva̍ḥ” iti
atha vapāyā yājyāmāha | “pitā virājāmṛṣabho rayīṇāṃ | antarikṣaṃ viśvarūpa āviśa | tamarkairabhyarccanti vatsaṃ
brahmasantaṃ brahmaṇā varddhayantaḥ” iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | “brahmadevānajanayat | brahma viśvamidaṃ jagat | brahmaṇaḥ kṣatraṃ nirmitaṃ | brahma
“antarasminnime lokāḥ
[6]| antarviśvamidaṃ jagat| brahmaiva bhūtānāṃ jyeṣṭhaṃ| tena ko'rhati sparddhituṃ” iti
“brahmāndevāstrayastrim̐śat| brahmānnindraprajāpatī| brahman ha viśvā bhūtāni| nāvīvāntaḥ samāhitāḥ” iti
atha dvitīyāmāha | “indrā yajvane pṛṇate ca śikṣati
upeddadāti na khaṃ muṣāyati | bhūyo bhūyo rayimadasya varddhayan
abhitne khile nidadhāti devayuṃ" iti
atha tṛtīyāyāścaturthyāḥ pratīke darśayati | “na tānarvāṇa
na tā arvā” [11] iti | 'na tānarvāṇa na dabhāti taskara'
iti tṛtīyā | 'na tā arvā reṇukakāṭa' iti caturthī | etaccobhayamuta naḥ priyetyatra vyākhyātaṃ
atha pañcamīmāha | “gāvo bhago gāva indro me acchāt
gāvaḥ somasya prathamasya bhakṣaḥ | imā yā gāvaḥ sajanāma indraḥ
icchāmīddhṛdā manasā cidindraṃ" iti
63.5.p1.7
atra viniyogasaṅgrahaḥ
'aha'madyāvanyaśākhākathitāntārthavehati
'devoṃ vācaṃ' vehati syācchande 'śraddhā'rthavehati
'brahma' brahmārtha ṛṣabha 'āgāva' upahomakāḥ
iti aṣṭamo'nuvākaḥ
"tā sūryācandramasā viśvabhṛttamā mahat | tejo vasumaṃdrājato
divi | sāmātmānā carataḥ sāmacāriṇā | yayorvrataṃ na mame
jātu devayoḥ" iti
"ubhāvantau pariyāta ṛmyau
divo na raśmīgm̐stanuto vyarṇave | ubhā bhuvantī bhuvanā kavīkratū | sūryā na candrā carato dṛtāmatī" iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | "patī dyumadviśvavidā
ubhā divaḥ | sūryyā ubhā candramamā vicakṣaṇā [1]| viśvavārā varivodhā vareṇyā | tā no'vataṃ matimantā mahivratā"
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "viśvavaparī prataraṇā tarantā
suvarvidā dṛśaye bhūriraśmī | sūryyā hi candrā vasu leṣadaśaṃtā
manakhinobhānucarato nu saṃ divaṃ" iti
sonno sadāsīt tadānīm | nāsīdrajo no vyomā'paro yat
kimāvarīvaḥ kuha kasya śarman [3] | ambhaḥ kimāsīdgahanaṃ
gabhīram" iti
atha dvitīyāmṛcamāha | “na mṛtyuramṛtaṃ tarhi na | rātryā
ahna āsīt praketaḥ| ānīdavātaḥ svadhayā tadekam
tasmāddhānyaṃ na paraṃ kiñcanāsa” iti
atha tṛtīyāmāha | “tama āsīt tamasā gūḍhamagre praketam
salilaṃ sarvvamā idam | tucchenābhvapihitaṃ yadāsīt | tapasastanmahinājāyataikam” iti
āsīdidaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam
apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvvataḥ || iti
"kāmastadagre samavarttatādhi [4]
manaso retaḥ prathamaṃ yadāsīt| sato bandhumati niravindan
hṛdi pratīcyā kavayo manīṣā" iti
“tiraścīno vitato raśmireṣām
adhasvidāso3dupari svidāsī3t | retodhā āsan mahimāna
63.5.p1.8
āsan | svadhā avastāt prayatiḥ parastāt” iti
astu devāḥ [8]| tena vayaṃ bhagavantaḥ syāma| taṃ tvā bhaga sarvva
ijjohavīmi| sa no bhaga pura etā bhaveha” iti
atha haviṣo yājyāmāha| “samadhvarāyoṣaso namanta
dadhikrāveva śucaye padāya| arvvācīnaṃ vasuvidaṃ bhagaṃ naḥ
rathamivāśvā vājina āvahantu” iti
atha haviṣa eva vikaltpitāṃ yājyāmāha| “aśvāvatīrgomatīrna uṣāsaḥ| vīravatīḥ sadamucchantu bhadrāḥ| ghṛtaṃ duhānā
viśvataḥ prapīnāḥ| yūyaṃ pātasvastibhiḥ sadānaḥ” [8] iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
‘tā sūryyeti’ paśudande candrasūryākhyadevate
‘hiraṇyā’ṅgā vahati syāt ‘nāmata’ statopahomakāḥ
‘prātaragnimiti’ proktaṃ pañcī syādbhagadaivate
vedārthasya prakāśena tamo hāīṃ nivārayan
pumarthāṃścaturo deyādvidyātīrthamaheśvaraḥ
samāpto'yaṃ dvitīyakāṇḍaḥ
Commentaries (1)
- Yajurbrahmaṇabhāṣya — Sāyaṇācārya, Sanskrit
Linked texts (3)
- Saṃhitāpadapāṭha — Sanskrit
- Yajussaṃhitā — Sanskrit
- Vedabhāṣya — Mādhava, Sanskrit