Pramāṇa · Search · About · API

Atharvaveda 10.2

Atharvaveda 10.2

Language
Sanskrit

10.2.1

kena pārṣṇī ābhṛte pūruṣasya kena māṃsaṃ saṃbhṛtaṃ kena gulphau .
kenāṅgulīḥ peśanīḥ kena khāni kenocchlaṅkhau madhyataḥ kaḥ pratiṣṭhām ..1..

10.2.2

kasmān nu gulphāvadharāvakṛṇvann aṣṭhīvantāvuttarau pūruṣasya .
jaṅghe nirṛtya nyadadhuḥ kva svijjānunoḥ saṃdhī ka u tacciketa ..2..

10.2.3

catuṣṭayaṃ yujate saṃhitāntaṃ jānubhyāmūrdhvaṃ śithiraṃ kabandham .
śroṇī yadūrū ka u tajjajāna yābhyāṃ kusindhaṃ sudṛḍhaṃ babhūva ..3..

10.2.4

kati devāḥ katame ta āsan ya uro grīvāścikyuḥ puruṣasya .
kati stanau vyadadhuḥ kaḥ kaphodau kati skandhān kati pṛṣṭīracinvan ..4..

10.2.5

ko asya bāhū samabharadvīryāṃ karavāditi .
aṃsau ko asya taddevaḥ kusindhe adhyā dadhau ..5..

10.2.6

kaḥ sapta khāni vi tatarda śīrṣaṇi karṇāvimau nāsike cakṣaṇī mukham .
yeṣāṃ purutrā vijayasya mahnani catuṣpādo dvipado yanti yāmam ..6..

10.2.7

hanvorhi jihvāmadadhātpurūcīmadhā mahīmadhi śiśrāya vācam .
sa ā varīvarti bhuvaneṣvantarapo vasānaḥ ka u tacciketa ..7..

10.2.8

mastiṣkamasya yatamo lalāṭaṃ kakāṭikāṃ prathamo yaḥ kapālam .
citvā cityaṃ hanvoḥ pūruṣasya divaṃ ruroha katamaḥ sa devaḥ ..8..

10.2.9

priyāpriyāṇi bahulā svapnaṃ saṃbādhatandryaḥ .
ānandān ugro nandāṃśca kasmādvahati pūruṣaḥ ..9..

10.2.10

ārtiravartirnirṛtiḥ kuto nu puruṣe'matiḥ .
rāddhiḥ samṛddhiravyṛddhirmatiruditayaḥ kutaḥ ..10..

10.2.11

ko asminn āpo vyadadhātviṣūvṛtaḥ purūvṛtaḥ sindhusṛtyāya jātāḥ .
tīvrā aruṇā lohinīstāmradhūmrā ūrdhvā avācīḥ puruṣe tiraścīḥ ..11..

10.2.12

ko asmin rūpamadadhātko mahmānaṃ ca nāma ca .
gātuṃ ko asmin kaḥ ketuṃ kaścaritrāni pūruṣe ..12..

10.2.13

ko asmin prāṇamavayatko apānaṃ vyānamu .
samānamasmin ko devo'dhi śiśrāya pūruṣe ..13..

10.2.14

ko asmin yajñamadadhādeko devo'dhi pūruṣe .
ko asmintsatyaṃ ko'nṛtaṃ kuto mṛtyuḥ kuto'mṛtam ..14..

10.2.15

ko asmai vāsaḥ paryadadhātko asyāyurakalpayat.
balaṃ ko asmai prāyacchatko asyākalpayajjavam ..15..

10.2.16

kenāpo anvatanuta kenāharakarodruce .
uṣasaṃ kenānvainddha kena sāyaṃbhavaṃ dade ..16..

10.2.17

ko asmin reto nyadadhāttanturā tāyatāmiti .
medhāṃ ko asminn adhyauhatko bāṇaṃ ko nṛto dadhau ..17..

10.2.18

kenemāṃ bhūmimaurṇotkena paryabhavaddivam .
kenābhi mahnā parvatān kena karmāṇi puruṣaḥ ..18..

10.2.19

kena parjanyamanveti kena somaṃ vicakṣaṇam .
kena yajñaṃ ca śraddhāṃ ca kenāsmin nihitaṃ manaḥ ..19..

10.2.20

kena śrotriyamāpnoti kenemaṃ parameṣṭhinam .
kenemamagniṃ pūruṣaḥ kena saṃvatsaraṃ mame ..20..

10.2.21

brahma śrotriyamāpnoti brahmemaṃ parameṣṭhinam .
brahmemamagniṃ pūruṣo brahma saṃvatsaraṃ mame ..21..

10.2.22

kena devāmanu kṣiyati kena daivajanīrviśaḥ .
kenedamanyan nakṣatraṃ kena satkṣatramucyate ..22..

10.2.23

brahma devāmanu kṣiyati brahma daivajanīrviśaḥ .
brahmedamanyan nakṣatraṃ brahma satkṣatramucyate ..23..

10.2.24

keneyaṃ bhūmirvihitā kena dyauruttarā hitā .
kenedamūrdhvaṃ tiryakcāntarikṣaṃ vyaco hitam ..24..

10.2.25

brahmaṇā bhūmirvihitā brahma dyauruttarā hitā .
brahmedamūrdhvaṃ tiryakcāntarikṣaṃ vyaco hitam ..25..

10.2.26

mūrdhānamasya saṃsīvyātharvā hṛdayaṃ ca yat.
mastiṣkādūrdhvaḥ prairayatpavamāno'dhi śīrṣataḥ ..26..

10.2.27

tadvā atharvaṇaḥ śiro devakośaḥ samubjitaḥ .
tatprāṇo abhi rakṣati śiro annamatho manaḥ ..27..

10.2.28

ūrdhvo nu sṛṣṭā3 tiryaṅnu sṛṣṭā3 sarvā diśaḥ puruṣa ā babhūvā3 .
puraṃ yo brahmaṇo veda yasyāḥ puruṣa ucyate ..28..

10.2.29

yo vai tāṃ brahmaṇo vedāmṛtenāvṛtāṃ puram .
tasmai brahma ca brāhmāśca cakṣuḥ prāṇaṃ prajāṃ daduḥ ..29..

10.2.30

na vai taṃ cakṣurjahāti na prāṇo jarasaḥ purā .
puraṃ yo brahmaṇo veda yasyāḥ puruṣa ucyate ..30..

10.2.31

aṣṭācakrā navadvārā devānāṃ pūrayodhyā .
tasyāṃ hiraṇyayaḥ kośaḥ svargo jyotiṣāvṛtaḥ ..31..

10.2.32

tasmin hiraṇyaye kośe tryare tripratiṣṭhite .
tasmin yadyakṣamātmanvattadvai brahmavido viduḥ ..32..

10.2.33

prabhrājamānāṃ hariṇīṃ yaśasā saṃparīvṛtām .
puraṃ hiraṇyayīṃ brahmā viveśāparājitām ..33..

10.2.33_1

(svāmī gaṃgeśvarānandakṛtaṃ)

10.2.33_2

asmin sūkte puruṣasya arthāt manuṣyasya māhātmyaṃ varṇyate . tacca tadbhinnabhinnāvayavān ko devo'karod ityādipraśnarūpeṇa tatpraśnānām uttararūpeṇa ca .
yajñalampaṭāḥ sāṃpradāyikāstu etat sūktaṃ puruṣamedhe viniyojayanti . tad yathā--puruṣamedhe snātālaṃkṛtam utsṛjyamānaṃ puruṣapaśuṃ 'kena pārṣṇī' ityarthasūktena anumantrayate . tad uktaṃ vaitāne-"taṃ ha snātam alaṃkṛtam utsṛjyamānaṃ 'sahasrabāhuḥ puruṣaḥ' (aṃ 19,6), 'kena pārṣṇī' ityanumantrayate” (vaitāśrau 37,19 ) iti .
tathā asya sūktasya śanaiścaragrahadevatyahavirājyahome samidādhānopasthānayośca viniyogaḥ . “athājyabhāgānte 'viṣāsahim' ( a 17,1) ityādityāya haviṣo hutvājyaṃ juhuyāt samidha ādhāyopatiṣṭhate” iti prakramya śāntikalpe sūtritam- 'sahasrabāhuḥ puruṣaḥ', 'kena pārṣṇī', 'prāṇāya namaḥ' ( a 11,6 ) iti śanaiścarāya" ( śāṃka 15 ? ) iti .
kena॒ pārṣṇī॒ ābhṛ̭te॒ pūrṷṣasya॒ kena̭ mā॒ṃsaṃ saṃbhṛ̭ta॒ṃ kena̭ gu॒lpau.
kenā॒ṅgulī॒ḥ peśa̭nī॒ḥ kena॒ khāni॒ keno̭cchla॒ṅkhau ma̭dhya॒taḥ kaḥ pra̭ti॒ṣṭhām ..1..
kena . pārṣṇī iti . ābhṛte ityā'bhṛte . puruṣasya .
kena . māṃsam . sam'bhṛtam . kena . gulphau.
kena . aṅgulīḥ . peśanīḥ . kena . khāni .
kena . ut'ślaṅkhau . madhyataḥ . kaḥ . prati'sthām .. 1..

10.2.33_3

kāṇḍasyāsya dvitīyaṃ sūktamidaṃ brahmaprakāśanaṃ nāma . śarīrāvayavāḥ, bhūrādiloka-lokāntarāṇi tadadhiṣṭhātṛdevatāśca kena nirmitā: ? ityatra svakīyāmāhāryām ajñatāṃ prakaṭayatā vedarṣiṇā sphuṭīkṛtaṃ yat mānavānāmatra sarvathā akṣamatvāt kasyāpi anirvacanīyaśaktimata evaitat kāryamiti . sa ca brahmapadābhidheyaḥ . tasyaivātra prakāśanaṃ vidhīyate praśnamukhena -- kena pārṣṇītyādinā.
puruṣasya manujanmana: pārṣṇī pādapaścādbhāgau kena ābhṛte dhārite, samantāt poṣite vā . kena vā tasmin māṃsam piśitaṃ saṃbhṛtam saṃpoṣya dhṛtam . kena gulphau ghuṭike, kena peśanīḥ praśastarūpakartryaḥ, praśastakarmakāriṇyo vā aṅagulī:, kṛtāḥ saṃbhṛtā veti śeṣaḥ . tathaiva khāni indriyajātāni kena kṛtāni, kena vā ucchlaṅkhau nitambāsthinī, dve pādatale iti kecit, ābhṛte iti pūrveṇānvayaḥ . evam eteṣāmaṅgānāṃ madhyataḥ madhyadeśe kaḥ pratiṣṭhām sthāpanām, akaroditi śeṣaḥ .. 1..

10.2.33_4

kasmā॒nnu gu॒lpāvadha̭rāvakṛṇvannaṣṭhī॒vantā॒vutta̭rau॒ purṷṣasya.
jaṅghḙ ni॒rṛtya॒ nya̭dadhu॒ḥ kva̭ svi॒jjānṷnoḥ sa॒ṃdhī ka u॒ tacci̭keta ..2..
kasmāt . nu . gulphau . adharau . akṛṇvan . aṣṭhīvantau . ut'tarau. puruṣasya .
jaṅgre iti . niḥṛtya . ni. adadhuḥ . kva. svit . jānunoḥ. saṃdhī iti sam'dhī. kaḥ . oṃ iti . tat . ciketa .. 2..

10.2.33_5

tena anirvacanīyaśāntimatā kasmāt padārthāt kimarthaṃ vā, gulphau pādagranthī ghuṭike, adharau adhastāt dehasya akṛṇvan kṛtau ? aṣṭhīvantau jānvoḥ sandhisthāne ca uttarau ūrdhvaṃ sthāpitau ? jaṅghe gulpha-jānvoḥ antarālāvayavau, jaṅghādvayam nirṛtya bahirniṣkṛṣya pṛthakkṛtya nyadadhuḥ saṃsthāpitam ? jānunoḥ jaṅghoparibhāgayoḥ ūrujaṅghayormadhyabhāgasya sandhī saṃyojanaṃ kvasvit kutra asti ? tatsarvaṃ kaḥ u eva ciketa jānāti ? na ko'pi sāmānyajano jānātītyarthaḥ .. 2..

10.2.33_6

catṷṣṭayaṃ yujate॒ saṃhi̭tānta॒ṃ jānṷbhyāmū॒rdhvaṃ śi̭thi॒raṃ kaba̭ndham.
śroṇī॒ yadū॒rū ka u॒ tajja̭jāna॒ yābhyā॒ṃ kusi̭ndha॒ṃ sudṛ̭ḍhaṃ ba॒bhūva̭ ..3..
catuṣṭayam . yujyate . saṃhita'antam . jānu'bhyām . ūrdhvam . śithiram . kabandham .
śroṇī iti . yat . ūrū iti . kaḥ . ūṃ iti . tat . jajāna .
yābhyām . kusindham . su'dṛḍham . babhūva ..3..

10.2.33_7

saṃhitāntām nāḍīnāṃ dhāraka bhāgam, jānubhyām ūrdhvam śithiram śithilaṃ bhāgam, kabandham ko mūrdhā badhyate yatra sastam, śroṇī kaṭipradeśaḥ, catuṣṭayaṃ yujyate, etaccatuṣṭayaṃ yatra yujyate, etādṛśaṃ śarīraṃ kena nirmitam ? yat ūrū jaṅghādvayam, yābhyām kusindham śleṣādhāyaka śarīramidaṃ sudṛḍhaṃ babhūba kaḥ praśne u eva tat jajāna janayāmāsa, etatkena niṣpāditamityarthaḥ .. 3 ..

10.2.33_8

kati̭ de॒vāḥ ka̭ta॒me ta ā̭sa॒nya uro̭ grī॒vāści॒kyuḥ purṷṣasya.
kati॒ stanau॒ vya̭dadhu॒ḥ kaḥ ka̭po॒dau kati̭ ska॒ndhānkati̭ pṛ॒ṣṭīra̭cinvan ..4..
kati . devāḥ . katame. te. āsan . ye. uraḥ. grīvāḥ. cikyuḥ . puruṣasya .
kati . stanau . vi . adadhuḥ. kaḥ . kaphoḍau. kati . skandhān . kati . pṛṣṭīḥ. acinvan..4..

10.2.33_9

devāḥ śarīrasaṃyojitāro devā: kati saṃkhyākāḥ, te ca katame ke ke āsan, ye puruṣasya uraḥ urobhāgaṃ grīvāḥ grīvāyāśca vividhān bhāgān cikyuḥ saṃyojitavantaḥ ? keti stanau vyadadhuḥ akārṣuḥ . yadvā--saṃkhyāvācī katiśabdaḥ 'stanau' ityanena sambaddhaḥ stanagatanāḍīnāṃ dyotanāya . tathā ca stanāgatā: dugdhanirmātryaḥ nāḍyaḥ katītyarthaḥ . kaḥ kaphoḍau maṇibandhāsthīni, kati skandhān bahubhārakṣamāni skandhāsthīni kati ca urobhāgasthitā: pṛṣṭhīḥ acinvan samyak saṃcitya kramaśaḥ saṃsthāpitavān iti .. 4 ..

10.2.33_10

ko a̭sya bā॒hū sama̭bharadvī॒ryā̭ṃ karavā॒diti̭.
aṃsau॒ ko a̭sya॒ tadde॒vaḥ kusi̭ndhe॒ adhyā da̭dhau ..5..
kaḥ . asya . bāhū iti . sam . abharat . vīryam . karavāt . iti .
aṃsau. kaḥ. asya . tat . devaḥ . kusindhe. adhi. ā. dadhau .. 5 ..

10.2.33_11

kaḥ devaḥ asya puruṣasya bāhū bhujadvayaṃ samabharat samyak ādadhāt, paripuṣṭau cakāra, yenāyaṃ bāhubhyāṃ tad vīryam udyogaṃ parākramādikaṃ vā karavāt iti prakaṭīkarotu. kaḥ asya aṃsau skandhadvayaṃ kusindhe madhyadehasyoparibhāge adhyādadhau samasthāpayat .. 5 ..

10.2.33_12

kaḥ sa॒pta khāni॒ vi ta̭tarda śī॒rṣaṇi॒ karṇā̭vi॒mau nāsi̭ke॒ cakṣa̭ṇī॒ mukha̭m.
yeṣā̭ṃ puru॒trā vi̭ja॒yasya̭ ma॒hnani॒ catṷṣpādo dvi॒pado̭ yanti॒ yāma̭m ..6..
kaḥ . sapta . khāni . vi . tatarda . śīrṣaṇi . karṇau . imau . nāsike iti . cakṣaṇī iti . mukham .
yeṣām . purutrā . vi'jayasya . mahmani . catuḥ'pādaḥ. dvi'padaḥ. yanti . yāmam .. 6..

10.2.33_13

kaḥ devaḥ śīrṣaṇi sarvoccajñānakendre śirasi imau etau karṇau karṇadvayam nāsike chidradvayāpekṣayā dve nāsike cakṣiṇī vāma-dakṣiṇanetre 'cakṣiṅ vyaktāyāṃ vāci darśane ca' (1017 adā0) ityasmāt aniḥ . mukham ānanam etāni sapta khāni saptendriyagolakāni vitatarda khanitvā vistāritavān yeṣām indriyagolakānāṃ vijayasya mahmani mahimni, nimittasaptamīyam . vijayaṃ nimittīkṛtya svasvakāryakaraṇe sāmarthyādevetyarthaḥ, catuṣpādaḥ paśvādayaḥ, dvipadaḥ mānavāśca sarve prāṇinaḥ purutrā bahuṣu sthāneṣu sarvatretyarthaḥ, yāmam prāptavyaṃ padaṃ mārgaṃ yanti prāpnuvanti .. 6..

10.2.33_14

hanvo॒rhi ji॒hvāmada̭dhātpurū॒cīmadhā̭ ma॒hīmadhi̭ śiśrāya॒ vāca̭m.
sa ā va̭rīvarti॒ bhuva̭neṣva॒ntara॒po vasā̭na॒ḥ ka u॒ tacci̭keta ..7..
hanvoḥ . hi. jihvām . adadhāt . purūcīm . adha . mahīm . adhi. śiśrāya . vācam .
saḥ . ā. varīvarti. bhuvaneṣu. antaḥ. apaḥ . vasānaḥ . kaḥ. ūṃ iti . tat. ciketa ..7..

10.2.33_15

hi niścayena hanvoḥ oṣṭhamūlayoḥ mukhapārśvayoḥ, mukhasyordhvādhobhāgayorvā madhye yaḥ purūcīm purūṇi bahūni śāstrāṇi naikavidharasasampṛktavastujātāni vā añcatīti tām, jihvām adadhāt samasthāpayat adhā atha, pṛṣodarāditvāt thasya dhaḥ, 'nipātasya ceti dīrghaśca . mahīm mahimāmayīṃ prabhāvakāriṇīṃ vācaṃ vāgdevatām adhi śiśrāya nyadhatta . saḥ yo'sau apo vasānaḥ jale nivasan jalāni dhārayan vā bhuvaneṣuḥ anta lokalokāntareṣu āvarīvarti āsamantān paribhramati, ka u tacciketa taṃ niścayena ko jānāti .. 7 ..

10.2.33_16

ma॒stiṣka̭masya yata॒mo la॒lāta̭ṃ ka॒kāṭi̭kāṃ pratha॒mo yaḥ ka॒pāla̭m.
ci॒tvā citya॒ṃ hanvo॒ḥ pūrṷṣasya॒ diva̭ṃ ruroha kata॒maḥ sa de॒vaḥ ..8..
mastiṣkam . asya . yatamaḥ . lalāṭam . kakāṭikām . prathamaḥ. yaḥ. kapālam .
citvā . cityam . hanvoḥ . puruṣasya . divam . ruroha . katamaḥ . saḥ . devaḥ .. 8 ..

10.2.33_17

yatamaḥ bahūnāṃ madhye prathamaḥ ādipuruṣaḥ yaḥ, yadvā-prathamaḥ sarvataḥ pūrvaṃ yaḥ, asya puruṣasya mastiṣkam mastakasnehaṃ śiro vā lalāṭaṃ bhālapaṭṭaṃ kakāṭikāṃ grīvāyāḥ paścādabhāgaṃ 'ghāṭā' iti bhāṣābhāṣitam kapālam śīrṣṇaḥ kapāladvayaṃ hanvoḥ ūrdhvā'dhomukhabhāgayośca cityam cayanama, 'ciñ cayane' (1252 svā0) ityasmāt kyap tuk ca . citvā saṃcayaṃ vidhāya divaṃ dyulokaṃ dehasya śiraḥsthānaṃ vā, dehe lokatrayakalpanāprasaṅge śāstrakṛtāṃ śirasaḥ svargalokarūpatvokteḥ, ruroha ārūḍhavān . kathaya, katamaḥ saḥ devaḥ ? deveṣu madhye ko'sau deva iti .. 8 ..

10.2.33_18

pri̭yāpri॒yāṇi̭ bahu॒lā svapna̭ṃ saṃbādhata॒ndya̭ḥ.
ā̭na॒ndānu॒gro nandā̭ṃśca॒ kasmā̭dvahati॒ pūrṷṣaḥ ..9..
priya'apriyāṇi . bahulā . svapnam . saṃbādha'tandryaḥ .
ā'nandān . ugraḥ . nandān . ca. kasmāt . vahati . puruṣaḥ..9..

10.2.33_19

bahulā bahūni priyāpriyāṇi priyāpriyātmakāni karmāṇi vastūni vā, svapnaṃ nidrām, saṃbādhatandrayaḥ kāryodyoge bādhāpradāḥ avasādāḥ ālasyapramādādibahulā avasthāḥ, ānandān pramodān ca nandān harṣāṃśca etān sarvān guṇadharmān ka: ugraḥ pracaṇḍaḥ, mahābalaśālī puruṣaḥ kasmāt kutaḥ, kasmāddhetoḥ vahati prāpnoti .. 9..

10.2.33_20

ārti॒rava̭rti॒rnirṛ̭ti॒ḥ kuto॒ nu puru॒ṣe 'ma̭tiḥ.
rāddhi॒ḥ samṛ̭ddhi॒ravyṛ̭ddhirma॒tirudi̭taya॒ḥ kuta̭ḥ ..10..
ārtiḥ . avartiḥ. niḥ'ṛtiḥ . kutaḥ. nu . puruṣe . amatiḥ.
rāddhiḥ. sam'ṛddhiḥ. avi'ṛddhiḥ . matiḥ . ut'itayaḥ . kutaḥ .. 10..

10.2.33_21

ārtiḥ duḥkhaṃ, pīḍā vā, avartiḥ daridratā, nirṛtiḥ durgatiḥ, amatiḥ ajñānaṃ durmatirvā, etatsarvaṃ puruṣe kutaḥ āgatam ? rāddhiḥ ṛddhiḥ, samṛddhiḥ sampannatā, avyṛddhiḥ anyūnaiśvaryama, matiḥ buddhiḥ, uditayaḥ utthānamudayo vā kutaḥ etatsarvaṃ puruṣe kutaḥ samāgatamityarthaḥ.. 10 ..

10.2.33_22

ko a̭smi॒nnāpo॒ vya̭dadhātviṣū॒vṛta̭ḥ purū॒vṛta̭ḥ sindhu॒sṛtyā̭ya jā॒tāḥ.
tī॒vrā a̭ru॒ṇā lohi̭nīstāmradhū॒mrā ū॒rdhvā avā̭cī॒ḥ purṷṣe ti॒raścī̭ḥ ..11..
kaḥ. asmin . āpaḥ. vi. adadhāt. viṣu'vṛtaḥ. purū'vṛtaḥ . sindhu'sṛtyāya . jātāḥ.
tīvrāḥ. aruṇāḥ . lohinīḥ . tāmra'dhūmrāḥ . ūrdhvāḥ . avācīḥ . puruṣe . tiraścīḥ .. 11..

10.2.33_23

asmin puruṣe tāḥ āpaḥ rasaraktātmikāḥ jaladhārāḥ kaḥ vyadadhāt samasthāpayat, yāḥ kila viṣūvṛtaḥ pṛthak-pṛthak rūpeṇa pravahamānāḥ, pūruvṛtaḥ purubhiḥ bahubhiḥ vividhairannarasaiḥ parivṛtāḥ, sindhusṛtyāya nāḍīṣu satataṃ saṃsaraṇāya jātāḥ samutpannāḥ. kīdṛśyastāḥ ? kāścit tīvrāḥ tīvravegena dehe bhramantyaḥ, kāścit aruṇāḥ aruṇavarṇāḥ vṛntākavarṇakalpāḥ, kāścit lohinīḥ lohitavarṇāḥ, tāmradhūmrāḥ tāmradhātuvat raktadhūmravarṇāḥ ūrdhvāḥ uparigatī: avācīḥ, adhogatiśīlāḥ tiraścīḥ tiryaggatiyuktā: vidyante .. 11 ..

10.2.33_24

ko a̭sminrū॒pama̭dadhā॒tko ma॒hmāna̭ṃ ca॒ nāma̭ ca.
gā॒tuṃ ko a̭smi॒nkaḥ ke॒tuṃ kaśca॒ritrā̭ni॒ purṷṣe ..12..
kaḥ . asmin . rūpam . adadhāt . kaḥ. mahmānam . ca . nāma . ca .
gātum . kaḥ . asmin . kaḥ . ketum . kaḥ . caritrāṇi . puruṣe .. 12..

10.2.33_25

kaḥ asmin puruṣe rūpam adadhāt pratiṣṭhitamakarot ca punaḥ kaḥ asmin puruṣe mahmānaṃ mahimānaṃ mahattvaṃ ca tathā nāma puruṣasya nāma adadhāt . asmin puruṣe kaḥ gātuṃ gatiṃ gamanaṃ yajñaṃ vā. 'gātuṃ gamanam' (niru0 4.21), 'gātuṃ vitveti yajñaṃ vityetyevaitadāha' (śata0 brā0 1.9,2.8) . evameva asmin kaḥ ketum prajñām, caritrāṇi cāriyāṇi ca kaḥ adadhāt prāveśayaditi .. 12 ..

10.2.33_26

ko a̭sminprā॒ṇaṃ a̭vaya॒tko a̭pā॒naṃ vyā॒namṷ.
sa̭mā॒nama̭smi॒nko de॒vo 'dhi̭ śiśrāya॒ purṷṣe ..13..
kaḥ . asmin . prāṇam . avayat . kaḥ . apānam . vi'ānam . ūṃ iti .
sam'ānam . asmin . kaḥ . devaḥ . adhi . śiśrāya . puruṣe .. 13 ..

10.2.33_27

kaḥ devaḥ asmin mānavadehe, hṛdītyarthaḥ . prāṇam prāṇavāyum, avayat vītavān . mānavadehe'smin prāṇāpānādipañcātmake prāṇatantubhiḥ kaḥ prāṇajālamatanvatetyarthaḥ . evaṃ kaḥ apānam gudāsthānasthitamapānavāyum, u api ca vyānam sarvaśarīre vartamānaṃ vyānavāyuṃ kaḥ atanvatetyarthaḥ . evam asmin puruṣe kaḥ devaḥ samānam nābhimaṇḍalasthaṃ samānanāmānaṃ vāyum, adhi śiśrāya sthāpitavānityarthaḥ . samānayati annarasādīni sarvadehe iti samānaḥ . mantre'smin pañcamasya kaṇṭhadeśasthasya udānasya nirdeśo na kṛtaḥ, yadyapi āyurvedagrantheṣu so'pi parigaṇitaḥ. yathā-'hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhimaṇḍale. udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvaśarīragaḥ' iti . śatapathe punaḥ prāṇādivāyutrayasyaiva samullekho dṛśyate . yathā-'so'yaṃ (vāyu:) puruṣe'ntaḥpratiṣṭhastredhā vihitaḥ prāṇo udāna vyāna iti' (śata0 brā0 3.1.2.20). apānodānayośca eṣvevāntarbhāvitatvāt, vibhājane pratyekasya svātantryādityavadheyam .. 13 ..

10.2.33_28

ko a̭sminya॒jñama̭dadhā॒deko̭ de॒vo 'dhi॒ purṷṣe.
ko a̭smintsa॒tyaṃ ko 'nṛ̭ta॒ṃ kuto̭ mṛ॒tyuḥ kuto॒ 'mṛta̭m ..14..
kaḥ . asmin . yajñam . adadhāt . ekaḥ . devaḥ . adhi . puruṣe .
kaḥ . asmin . satyam . kaḥ . anṛtam . kutaḥ . mṛtyuḥ . kutaḥ . amṛtam .. 14 ..

10.2.33_29

kaḥ ekaḥ advitīyaḥ devaḥ asmin puruṣe yajñam adhāt sthāpitavān 'puruṣo vāva yajña' iti śruteḥ . evameva kaḥ asmin satyam anṛtam asatyaṃ ca adhādityanvayaḥ. tathā asmin puruṣe kutaḥ mṛtyuḥ maraṇam, kutaḥ ca amṛtam amaratvam samāyāte iti praśnārthaḥ. anṛtaṃ hi tāṇḍye vācaśchidrarūpeṇa vyāhṛtam. yathā-'etadvācaśchidraṃ yadanṛtam' (tā0 brā0 8.6.13) iti .. 14 ..

10.2.33_30

ko a̭smai॒ vāsa॒ḥ parya̭dadhā॒tko a॒syāyṷrakalpayat.
bala॒ṃ ko a̭smai॒ prāya̭cha॒tko a̭syākalpayajja॒vam ..15..
kaḥ. asmai . vāsaḥ . pari . adadhāt . kaḥ . asya . āyuḥ . akalpayat .
balam . kaḥ . asmai . pra. ayacchat . kaḥ. asya . akalpayat . javam .. 15 ..

10.2.33_31

kaḥ devaḥ asmai puruṣāya vāsaḥ tvagrūpāṇi 'tvagghivāsaḥ' (śata0 brā0 4.3-4.26) iti śruteḥ. paryadadhāt tvagrūpeṇa vastreṇa ācchāditavānityarthaḥ . kaḥ asya āyuḥ asmin janmani iyatkālaparyantaṃ bhaviṣyatīti kālasīmānam, akalpayat niścikāya . asmai balam sāmarthyaṃ śarīrasattvādikaṃ vā kaḥ prāyacchat pradattavān . kaḥ asya puṃsaḥ javam vegam akalpayat adadāt .. 15 ..

10.2.33_32

kenāpo॒ anva̭tanuta॒ kenā̭harakarodru॒ce.
u॒ṣasa॒ṃ kenānvai̭nddha॒ kena̭ sāyaṃbha॒vaṃ da̭de ..16..
kena . āpaḥ . anu . atanuta . kena . ahaḥ . akarot . ruce.
uṣasam . kena . anu. ainddha . kena . sāyam'bhavam . dade ..16..

10.2.33_33

sṛṣṭikartā kena sāmarthyena āpaḥ jalāni anvatanuta jagati vistāritavānityarthaḥ . kena sādhanena vā saḥ ahaḥ dinaṃ ruce dīptaye, akarot, vastūnāṃ prakāśāya dinaṃ nirmimāyetyarthaḥ . kena sādhanena saḥ uṣasam prabhātavelām anu satatam ainddha dīptimatīmakarot . 'triindhī dīptau' (1449 rudhā0) laṅ, antarbhāvitaṇyarthaḥ . kena vā sāmarthyena sa sāyaṃbhavaṃ sāyaṃkālasattāṃ, sūryāstakālaṃ dade pradadau, viracitavānityarthaḥ .. 16 ..

10.2.33_34

ko a̭smi॒nreto॒ nya̭dadhā॒ttantu॒rā tā̭yatā॒miti̭.
me॒dhāṃ ko a̭smi॒nnadhyaṷha॒tko bā॒ṇaṃ ko nṛto̭ dadhau ..17..
kaḥ . asmin . retaḥ . ni. adadhāt . tantuḥ. ā. tāyatām . iti .
medhām . kaḥ . asmin . adhi. auhat . kaḥ . bāṇam . kaḥ . nṛtaḥ . dadhau .. 17 ..

10.2.33_35

kaḥ devaḥ asmin puruṣe tantuḥ prajāḥ 'prajā vai tantuḥ' (ai0 brā0 3.11.38) iti śruteḥ, ātāyatām āsamantāt vistāraṃ prāpnotu 'tanoteryaki' (pā0 6.4.44) ākāro'ntādeśo vā, iti heto: retaḥ vīryaṃ nyadadhāt nirantaraṃ sthāpayāmāsa, prajātantorvistārāya santateravicchedāya vā vīryaṃ sthāpayāmāseti bhāva: . kaḥ devaḥ asmin puruṣe medhāṃ dhāraṇāvatīṃ buddhiṃ, prajñāmityarthaḥ, adhi auhat upari avahat, prāpitavānityarthaḥ . 'vaha prāpaṇe' (1004 bhvā0), laṅi chāndasaṃ rūpam. evam asmin puruṣe kaḥ bāṇaḥ bāṇo mahāvīṇā, vādyaviśeṣo vā bāṇaḥ 'tathā ca tāṇḍyam-' 'śatatantrīko bhavati', 'anto vai bāṇaḥ' (vādyānām ) (tā0 brā0 5.6.12-13) . tadupalakṣitaṃ gāyana-vādanarūpaṃ saṅgītam ca kaḥ nṛtaḥ nṛtyam, saṅgītasya tṛtīyāṃ śākhāṃ dehacālanātmikāṃ dadhau adadhādityarthaḥ . 'nṛtī gātravikṣepe' (1116 divā0) asun, kit .. 17 ..

10.2.33_36

kene॒māṃ bhūmi̭maurṇo॒tkena॒ parya̭bhava॒ddiva̭m.
kenā॒bhi ma॒hnā parva̭tā॒nkena॒ karmā̭ṇi॒ purṷṣaḥ ..18..
kena . imām . bhūmim . aurṇot . kena . pari . abhavat . divam .
kena . abhi . mahnā . parvatān . kena . karmāṇi . puruṣaḥ .. 18 ..

10.2.33_37

saḥ prabhuḥ kena tattvena imām paridṛśyamānāṃ bhūmiṃ pṛthivīm aurṇot ācchāditavān . 'urṇuñ ācchādane' (1039 adā0). kena tattvena divaṃ dyulokaṃ paryabhavat paritaḥ ākrāntavān . kena mahnā mahimnā parvatān bhūdharāna kena ca sāmarthyena pūruṣaḥ virāṭ pūruṣo'nyāni pūrvoktāni ca karmāṇi vidadhāti . yadvā-ayaṃ prākṛto jana: kasya devasya sāhāyyena svakīyāni karmāṇi karotītyarthaḥ .. 18 ..

10.2.33_38

kena̭ pa॒rjanya॒manvḙti॒ kena॒ soma̭ṃ vicakṣa॒ṇam.
kena̭ ya॒jñamca̭ śra॒ddhāṃ ca॒ kenā̭smi॒nnihi̭ta॒ṃ mana̭ḥ ..19..
kena . parjanyam . anu . eti. kena . somam . vicakṣaṇam .
kena. yajñam . ca . śraddhām . ca . kena. asmin . ni'hitam . manaḥ .. 19 ..

10.2.33_39

saḥ devaḥ kena prayojanena parjanyaṃ megham anveti anugacchati . kena vā prayojanena vicakṣaṇaṃ darśanīyaṃ caitanyodbodhakaṃ somam anveti. kena nimittena yajñaṃ ca tathā śraddhām anugacchati. evaṃ kena devena asmin puruṣe manaḥ antaḥkaraṇaṃ nihitaṃ saṃsthāpitam .. 19 ..

10.2.33_40

kena॒ śrotri̭yamāpnoti॒ kene॒maṃ pa̭rame॒ṣṭhina̭m.
kene॒mama॒gniṃ pūrṷṣa॒ḥ kena̭ saṃvatsa॒raṃ ma̭me ..20..
kena . śrotriyam . āpnoti . kena . imam . parame'sthinam .
kena . imam . agnim . puruṣaḥ . kena . sam'vatsaram . mame .. 20 ..

10.2.33_41

ayaṃ puruṣaḥ kena sādhanena śrotriyaṃ vedajñam āpnoti adhigacchati . vā kena sādhanena imaṃ parameṣṭhinaṃ parame sthāne sthitaṃ paramātmānaṃ prāpnoti. kena sādhanena pūruṣaḥ mānavaḥ imam sākṣāddṛśyamānam agniṃ prāpnoti . kena sādhanena cāyaṃ saṃvatsaraṃ kālam, athavā samyak vasati vāsayati veti vyutpattyā saṃvatsaraṃ nāma samyak nivāsam, sarvavyāpakaṃ paramātmānamityarthaḥ, mame mimīte, māpayati ca .. 20 ..

10.2.33_42

brahma॒ śrotri̭yamāpnoti॒ brahme॒maṃ pa̭rameṣṭhinam.
brahme॒mama॒gniṃ pūrṷṣo॒ brahma̭ saṃvatsa॒raṃ ma̭me ..21..
brahma . śrotriyam . āpnoti . brahma . imam . parame'sthinam .
brahma. imam . agnim . puruṣaḥ. brahma. sam'vatsaram . mame .. 21 ..

10.2.33_43

pūrvamantragataṃ praśnacatuṣṭayaṃ mantreṇānena uttarayati-brahma iti. brahmaśabdo'tra mantrātmakavedaparaḥ. pūruṣaḥ brahma brahmaṇā vedena, śrotriyam śrotriyatvaṃ vedajñatāṃ vā āpnoti . brahma brahmaṇā vedena imam jagataḥ kartāraṃ parameṣṭhinam hiraṇyagarbhaṃ prāpnoti . brahma brahmaṇā vedena imam agnihotra-darśapūrṇamāsādiyajñasādhakam agniṃ prāpnoti . atha brahma brahmaṇā vedenaiva pūruṣaḥ saṃvatsaram kālaṃ mame māpayati . brahmaṇo vedānatiriktatvena brahmaprakāśake'smin vedasya etāvanmahimno nārthāntaratvamityavadheyam .. 21 ..

10.2.33_44

kena̭ de॒vām̐ anṷ kṣiyati॒ kena॒ daiva̭janīrviśaḥ.
kene॒dama॒nyannakṣa̭tra॒ṃ kena॒ satkṣa॒tramṷcyate ..22..
kena . devān . anu . kṣiyati . kena . daiva'janīḥ . viśaḥ.
kena . idam . anyat . nakṣatram . kena . sat . kṣatram . ucyate .. 22..

10.2.33_45

sa: devaḥ kena balena śaktyā vā devān amarān anu anulakṣya kṣiyati nivasati . kena balena śaktyā vā daivajanīḥ daivāt pūrvajanmārjitakarmaṇo'dṛṣṭāt janiryāsāṃ tāḥ, 'devād yañañau' (vā0 4.1.85) ityanena devaśabdāt añ . devairutpannā: viśaḥ prajāḥ, manuṣyān (nigha0 2.3) anukṣiyati . kena balena śaktyā vā anyat bhinnaṃ sat idaṃ pratyakṣaṃ nakṣatram nakṣatrajātaṃ nabhasi vyāptam . nakṣatirgatikarmā, vyāptikarmā vā' (nigha0 2.14.24) 'ṇakṣa' dhātoḥ 'abhinakṣi0' (uṇā0 3.105) ityanena atran-pratyayaḥ. 'nemāni nakṣatrāṇīti ca brāhmaṇam' (nigha0 3.4.20) . 'kṣatraṃ dhananāma' (nigha0 2.10). imāni nabhasi vyāptāni nakṣatrāṇi suvarṇānīva bhāsante paraṃ na tāni suvarṇāni, dhanānītyarthaḥ . evambhūtaṃ nakṣatram ucyate. athavā kena balena śaktyā vā sat sampannaṃ sat śobhanaṃ sādhu kṣatraṃ śobhanaṃ dhanam ucyate . athavā kena anyat sadidaṃ nakṣatram arājyam, kena vā santaṃ kṣatraṃ rājyamityucyate ityapi kecit .. 22..

10.2.33_46

brahma̭ de॒vām̐ anṷ kṣiyati॒ brahma॒ daiva̭janī॒rviśa̭ḥ.
brahme॒dama॒nyannakṣa̭tra॒ṃ brahma॒ satkṣa॒tramṷcyate ..23..
brahma . devān . anu . kṣiyati. brahma. daiva'janīḥ . viśaḥ .
brahma . idam . anyat . nakṣatram . brahma . sat . kṣatram . ucyate ..23..

10.2.33_47

pūrvoktamantragataṃ praśnacatuṣṭayamuttarayati-brahma devān anukṣiyati jñānarūpeṇa brahmaṇā sa deveṣu nivasatītyarthaḥ . brahma daivajanīḥ viśaḥ mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā brahmaṇaiva pūrvopārjitakarmajanyābhiḥ mānuṣīprajābhiḥ saha nivasati . brahma idam anyat nakṣatram mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā brahmaṇā pṛthagbhūtam idaṃ jagat tejovihīnamarājyaṃ vā jāyate, brahma brahmaṇā ca sat tat kṣatram ucyate tādṛśabrahmaṇaḥ sattayaiva kṣatraṃ tejasvidhanaṃ surājyaṃ vā ucyate .. 23 ..

10.2.33_48

kene॒yaṃ bhūmi॒rvihi̭tā॒ kena॒ dyaurutta̭rā hi॒tā.
kene॒damū॒rdhvaṃ ti॒ryakcā॒ntari̭kṣa॒mvyaco̭ hi॒tam ..24..
kena . iyam . bhūmiḥ . vi'hitā . kena . dyauḥ . uttarāḥ. hitā.
kena . idam . ūrdhvam . tiryak . ca . antarikṣam . vyacaḥ. hitam .. 24 ..

10.2.33_49

iyaṃ bhūmiḥ pṛthivī kena vihitā racitā, kena ca iyaṃ dyauḥ dyulokaḥ uttarā uparibhavaḥ hitā ūrdhvaṃ dhṛtaḥ pratiṣṭhāpita ityarthaḥ . kena ca idam antarikṣam vyacaḥ sarvatrābhivyāptaṃ vistṛtaṃ vā, ūrdhvam uparibhāge tiryak tiraścīnaṃ ca hitam sthāpitam .. 24 ..

10.2.33_50

brahma̭ṇā॒ bhūmi॒rvihi̭tā॒ brahma॒ dyaurutta̭rā hi॒tā.
brahme॒damū॒rdhvaṃ ti॒ryakcā॒ntari̭kṣa॒ṃ vyaco̭ hi॒tam ..25..
brahmaṇā . bhūmiḥ . vihitā. brahma . dyauḥ . ut'tarā . hitā.
brahma . idam . ūrdhvam . tiryak . ca . antarikṣam . vyacaḥ . hitam .. 25 ..

10.2.33_51

pūrvamantrasya uttaramāha-brahmaṇā bhūmiḥ vihitā mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā brahmaṇā bhūmiḥ ityādi pūrvavat. brahma mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā brahmaṇā uttarā dyauḥ ityādi yathāpūrvam . brahma brahmaṇā mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā antarikṣam ityādi samānam .. 25 ..

10.2.33_52

mū॒rdhāna̭masya sa॒ṃsīvyātha̭rvā॒ hṛda̭yaṃ ca॒ yat.
ma॒stiṣkā̭dū॒rdhvaḥ praira̭ya॒tpava̭mā॒no 'dhi̭ śīrṣa॒taḥ ..26..
mūrdhānam . asya . sam'sīvya . atharvā . hṛdayam . ca . yat .
mastiṣkāt . ūrdhvaḥ . pra. airayat . pavamānaḥ . adhi . śīrṣataḥ .. 26..

10.2.33_53

atharvā atharvā ṛṣiḥ . atrāyamabhisandhiḥ- 'tharva' śabdo gaticāñcalyavācakastadabhāvavān atharvā sthiracetā yogī. gopathe atharvaśabda evaṃ vyutpādita:-'atha arvāka enam etāsu apsu anviccha' iti (go0 brā0 1.4.). evañca antaḥ ātmano'nveṣaṇasya vidyā atharvavedaḥ . tāñca asamprajñātasamādhinā paśyan mantrarūpeṇa tasyāḥ vidyāyāḥ prastotustādṛśaśaktiśālitvaṃ suspaṣṭameveti. so'yamatharvā sarvaprathamama asya puruṣasya mūrdhānam mūrdhāsthitaṃ caitanyāṃśaṃ ca tathā yat hṛdayaṃ hṛdgataṃ caitanyāṃśaṃ (tadubhayaṃ) saṃsīvya mitha: sammelya, tayoḥ ekatvamāpādya vā sthāpitavān . tataḥ pavamānaḥ pūyamānaḥ pavitrīkriyamāṇa: vā somaḥ prāṇavāyu: 'somo vai pavamānaḥ' (śata0 brā0 2,2.3.22), 'prāṇā vai pavamānaḥ (śata0 brā0 2.2.1.6) iti śruteḥ . svaprabhāveṇa śīrṣataḥ adhi śīrṣamadhikṛtya mastiṣkāt ūrdhvaḥ ūrdhvabhāge prasarat bhālapaṭṭe bhrūmadhyasthitam ekībhūtaṃ tat ūrdhvābhimukhaṃ caitanyaṃ prairayat jīvanāya preritavān . tātparyametat yad atharvānāmā ṛṣiḥ svīyaiḥ prayogaiḥ mānavasya bhāvanāpravaṇasya hṛdayasya tarkapravaṇasya ca mastiṣkasya ekatra sāmañjasyaṃ sādhitavān, prāṇavāyuṃśca sakriyaṃ kurvan tanmastiṣkaṃ gatiśīlaṃ vidhatte iti .. 26 ..

10.2.33_54

tadvā atha̭rvaṇa॒ḥ śiro̭ devako॒śaḥ samṷbjitaḥ.
tatprā॒ṇo a॒bhi ra̭kṣati॒ śiro॒ anna॒matho॒ mana̭ḥ ..27..
tat . vai . atharvaṇaḥ . śiraḥ . devakośaḥ . sam'ubjitaḥ .
tat . prāṇaḥ . abhi . rakṣati . śiraḥ. annam . atho iti . manaḥ .. 27 ..

10.2.33_55

atharvaṇaḥ tat vai śiraḥ nūnam atharvaṇā, prajāpatinā vā pradattaṃ tacchiraḥ mantraviśeṣasamudāyo mānavamastiṣkaṃ vā samubjitaḥ samyak prakāreṇa yogasādhanena vā ṛjutāmāpāditaḥ devakośaḥ divyaśaktīnāṃ kośaḥ, indriyāṇāṃ sañcālako vā āste . 'ubja ārjave' ityasmāt kta-pratyayaḥ . devakośātmakaṃ tat śiraḥ prāṇaḥ mukhyaḥ prāṇa: abhirakṣati . annaṃ tadanukūlaṃ bhakṣitamannam atho api ca manaḥ, ete dve api tat rakṣataḥ . etena mānava-śarīre mastiṣkasya jīvanādhāyatā sphuṭā .. 27..

10.2.33_56

ū॒rdhvo nu sṛ॒ṣṭā3sti॒ryaṅnu sṛ॒ṣṭā3ssarvā॒ diśa॒ḥ purṷṣa॒ ā ba̭bhū॒vā3m̐.
pura॒ṃ yo brahma̭ṇo॒ veda॒ yasyā॒ḥ purṷṣa u॒cyatḙ ..28..
ūrdhvaḥ . nu . sṛṣṭā3ḥ . tiryaṅ. nu . sṛṣṭā3ḥ . sarvāḥ . diśaḥ . puruṣaḥ . ā. babhūvām̐3 .
puram . yaḥ . brahmaṇaḥ. veda. yasyāḥ . puruṣaḥ ucyate .. 28 ..

10.2.33_57

praśnottararūpeṇa virāṭ varṇyate-ūrdhvo nu sṛṣṭā iti . nu ki virāṭ-puruṣasya brahmāṇḍarūpo dehaḥ ūrdhvaḥ ūrdhvābhimukha eva sṛṣṭāḥ sṛṣṭaḥ . athavā nu kiṃ tiryaṅ vakragāmī sṛṣṭāḥ sṛṣṭa: ? asyaiva sandehasya uttarametat yannaivam, pratyuta sarvā diśaḥ puruṣaḥ, ayaṃ virāṭ puruṣaḥ, sarvā: diśaḥ abhivyāpya ābabhūva saṃsthitaḥ, sarvatra sṛṣṭiracanāmakaroditi bhāvaḥ . yaḥ puruṣaḥ asya brahmaṇaḥ brahmāṇḍādhipate: virāṭpuruṣasya puraṃ āvāsabhūmim, brahmāṇḍapuriṃ veda vijānāti, yasyāḥ adhikaraṇārthe ṣaṣṭhī, yasyāmāvāsabhūbhyāṃ nivāsahetoḥ ayamātmā puruṣa iti ucyate . sa eva vastutastattvajño bhavatītyarthaḥ .. 28 ..

10.2.33_58

yo vai tāṃ brahma̭ṇo॒ vedā॒mṛte॒nāvṛ̭tā॒ṃ pura̭m.
tasmai॒ brahma̭ ca brā॒hmāśca॒ cakṣṷḥ prā॒ṇaṃ pra॒jāṃ da̭duḥ ..29..
yaḥ. vai . tām . brahmaṇaḥ . veda. amṛtena . āvṛtām .
puram . tasmai . brahma . ca . brāhmāḥ . ca . cakṣuḥ . prāṇam . prajām . daduḥ .. 29 ..

10.2.33_59

yaḥ vai khalu amṛtena amṛtatattvena amaraṇaśīlayā prāṇaśaktyā vetyarthaḥ . āvṛtāṃ samācchāditām parabrahmaṇa: enaṃ puraṃ purīṃ veda jānāti sa niyantritajīvano na kevalaṃ brahmaivāpnoti, pratyuta tasmai brahma vedāḥ ca brāhmāḥ vedādhyetāro brāhmaṇāśca cakṣuḥ cakṣustadupalakṣitāni sarvāṇi indriyāṇi, prāṇaṃ sarvamāyuḥ prajāṃ santatiṃ cāpi daduḥ dattavantaḥ, teṣāṃ varapradānāt sa etatsarvamapi samāpnotītyarthaḥ .. 29..

10.2.33_60

na vai tamcakṣṷrjahāti॒ na prā॒ṇo ja॒rasa̭ḥ pu॒rā.
pura॒ṃ yo brahma̭ṇo॒ veda॒ yasyā॒ḥ purṷṣa u॒cyatḙ ..30..
na. vai . tam . cakṣuḥ . jahāti . na . prāṇaḥ . jarasaḥ. purā .
puram . yaḥ. brahmaṇaḥ. veda. yasyāḥ . puruṣaḥ. ucyate .. 30..

10.2.33_61

yasyāḥ brahmapura: kāraṇāt, tatra śayanāt ātmā puruṣaḥ iti ucyate, yathāha yāska:-'puruṣaḥ purīṣayaḥ, puri śete iti (ni0 2. 1. 4 ). tasya puruṣaśabdasya anvarthatāhetukaṃ puram brahmapuraṃ yaḥ veda vijānāti, vai niścayena taṃ puruṣaṃ cakṣuḥ cakṣurādīndriyajātaṃ na jahāti na tyajate . jarasaḥ purā vārdhakyāt pūrvaṃ prāṇaḥ api na jahātītyarthaḥ .. 30 ..

10.2.33_62

a॒ṣṭāca̭krā॒ nava̭dvārā de॒vānā॒ṃ pūra̭yo॒dhyā.
tasyā̭ṃ hira॒ṇyaya॒ḥ kośa̭ḥ sva॒rgo jyoti॒ṣāvṛ̭taḥ ..31..
aṣṭā'cakrā . navadvārā . devānām . pū: . ayodhyā .
tasyām . hiraṇyayaḥ. kośaḥ. svaḥ'gaḥ . jyotiṣā . ā'vṛtaḥ .. 31..

10.2.33_63

devānām pū: nagarī, jīvātmano nivāsasthānam . ādarārthe bahuvacanam . yadvā-divyaguṇopetānāṃ janānāṃ nivāsabhūmiḥ . sādhiṣṭhātṛdevaiḥ pañcabhūtaiḥ nirmitatvādasya śarīrasya tadadhiṣṭhātṛdevānāṃ pūṃstvamiti vā. kiṃvā mānavīye dehe'smin kramaśaḥ prāṇa-manoḥ-raktāparaparyāyasattva-vāk-buddhi-vīrya-duḥkha-rogādīnāṃ sūrya-candra-maṃgala-budha-guru-śukraśanaiścarābhidhaiḥ grahadevaiḥ pradānāt teṣāṃ devānāṃ pūriyamityapi kecana . athavā devānāṃ mūrkhāṇām unmattānāṃ pū: pūrtipurī, 'divu made' ac . devavat prakāśamānānāṃ nagarī devānāṃ pūriti niṣkarṣaḥ . sā ayodhyā yoddhumaśakyā, ajeyā, iti yāvat . tāmeva viśinaṣṭi-aṣṭāṃcakā karoterghañarthe kaḥ, dvitvam . mūlādhāra-svādhiṣṭhāna-maṇipūrakā-'nāhata-viśuddhā-''jñācakra lalanācakrāparaparyāyamanaścakra - kūrmacakra-sahasrāracakrarūpāṇi aṣṭau cakrāṇi yasyāṃ sā. cakraśabdasya karmavācitve yama-niyamā-''sana-prāṇāyāma-pratyāhāra-dhāraṇā-dhyāna-samādhirūpāṇi yogadarśanoktāni karmāṇi yasyāḥ sā tādṛśī aṣṭācakrā . navadvārā dve netre, dvau kaṇaum̐, dve nāsike, ekaikaṃ mukha-gudā-liṅgāni ityevaṃ navadvāravatī . athavā manobuddhisahitaiḥ saptaśīrṣaṇyacchidrairyuktā. vartate iti śeṣaḥ . tasyāṃ tādṛśyām ayodhyāpuri, sthitaḥ hiraṇyayaḥ kośaḥ svarṇābhāyuktaḥ adṛṣṭarūpaḥ, mana-prāṇa-hṛdayarūpo vā kośaḥ pradeśaḥ svargaḥ svargavat sukhapradaḥ asti yo hi jyotiṣā ātmajyotiṣā jñānena vā āvṛtaḥ prāvṛtaḥ, ācchādito dedīpyamāno virājate .. 31 ..

10.2.33_64

tasmi̭nhira॒ṇyaye॒ kośe॒ trya̭re॒ tripra̭tiṣṭhite.
tasmi॒nyadya॒kṣamā̭tma॒nvattadvai bra̭hma॒vido̭ viduḥ ..32..
tasmin . hiraṇyaye. kośe . tri'are . tri'pratisthite .
tasmin . yat . yakṣam . ātman'vat . tat . vai . brahmavidaḥ. viduḥ .. 32..

10.2.33_65

tryare bālya-yauvana-jarātmakā: trayaḥ trividhā arā: yatra tādṛśe . yadvā-triguṇātmikāyāḥ prakṛtestraiguṇyamayā arāḥ yatra tasmina, tādṛśe. tripratiṣṭhite kāya-mano-vāksambandhiṣu karmasu pratiṣṭhite. yadvā sthūla-sūkṣma-kāraṇaśarīreṣu nihite, tasmin hiraṇyaye kośe suvarṇamaye daharākāśe yad ātmanvat ātmasaṃyuktaṃ yakṣaṃ yajanīyaṃ paraṃ brahma vidyate, tat paraṃ brahma brahmavidaḥ brahmavettāro maharṣayaḥ vai eva viduḥ jānanti .. 32..

10.2.33_66

pra॒bhrāja̭mānā॒ṃ hari̭ṇī॒ṃ yaśa̭sā sa॒ṃparī̭vṛtām.
pura̭ṃ hira॒ṇyayī॒ṃ brahmā vi̭ve॒śāpa̭rājitām ..33..
pra'bhrājamānām . hariṇīm . yaśasā. sam'parivṛtām .
puram . hiraṇyayīm . brahma . ā. viveśa . aparā'jitām ..33..

10.2.33_67

prabhrājamānāṃ prakṛṣṭaguṇagaṇaiḥ bhāsamānāṃ, dīptimatīṃ hariṇīṃ trividhaduḥkhavināśinīṃ yaśasā yaśodraveṇa somātmakena saṃparivṛtāṃ paritaḥ vyāptām, aparājitām asurādibhiḥ ajeyām etādṛśīṃ hiraṇyayīṃ hitāṃ ramaṇīyāṃ puram ayodhyānāmnīṃ nagarīṃ brahmā paraṃ brahma viveśa praviveśa, nivāsamakarot .. 33 ..

10.2.33_68

10.2.31 aṣṭacakrānavadvārā iti

10.2.33_69

baudhāyanaśrautasūtre 19.10 āruṇaketukāgneḥ cayanasya viṣaye nirdeśamasti - āplavasveti (taiā 1.27.1) saptadaśa kṣapaṇyo. taiā 1.27.1 asya vistāramasti. saptadaśa kṣapaṇyasaṃjñakāsu abiṣṭakāsu pañcamītaḥ saptamīyāvat iṣṭakāsthāpanārthaṃ mantrāḥ aṣṭacakrā iti santi.
10.2.33
hariṇī upari saṃdarbhāḥ

10.2.33_70

aparājitā

10.2.33_71

somakrayaṇam - devāsurā vā eṣu lokeṣu samayatanta ta etasyāṃ prācyāṃ diśyayatanta tāṃstato'surā ajayaṃste dakṣiṇasyāṃ diśyayatanta tāṃstato'surā ajayaṃste pratīcyāṃ diśyayatanta tāṃstato'surā ajayaṃsta udīcyāṃ prācyāṃ diśyayatanta te tato na parājayanta. saiṣā digaparājitā. tasmādetasyāṃ diśi yateta vā yātayedveśvaro hānṛṇākartoḥ. te devā abruvannarājatayā vai no jayanti. rājānaṃ karavāmahā iti. tatheti. te somaṃ rājānamakurvaṃste somena rājñā sarvā diśo'jayanneṣa vai somarājā yo yajate. prāci tiṣṭhatyādadhati tena prācīṃ diśaṃ jayati. taṃ dakṣiṇā parivahanti tena dakṣiṇāṃ diśaṃ jayati. taṃ dakṣiṇā parivahanti dena dakṣiṇāṃ diśaṃ jayati. taṃ pratyañcamāvartayanti tena pratīcīṃ diśaṃ jayati. tamudīcastiṣṭhata upāvaharanti tenodīcīṃ diśaṃ jayati somena rājñā. sarvā diśo jayati ya evaṃ veda ..aibrā. 1.14..

10.2.33_72

sarayū upari saṃdarbhāḥ evaṃ ṭippaṇī

Linked texts (7)