Atharvaveda 10.4

Language: Sanskrit

10.4.1

indrasya prathamo ratho devānāmaparo ratho varuṇasya tṛtīya it.
ahīnāmapamā ratha sthānumāradathārṣat..1..

10.4.2

darbhaḥ śocistarūṇakamaśvasya vāraḥ paruṣasya vāraḥ .
rathasya bandhuram ..2..

10.4.3

ava śveta padā jahi pūrveṇa cāpareṇa ca .
udaplutamiva dārvahīnāmarasaṃ viṣaṃ vārugram ..3..

10.4.4

araṃghuṣo nimajyonmaja punarabravīt.
udaplutamiva dārvahīnāmarasaṃ viṣaṃ vārugram ..4..

10.4.5

paidvo hanti kasarṇīlaṃ paidvaḥ śvitramutāsitam .
paidvo ratharvyāḥ śiraḥ saṃ bibheda pṛdākvāḥ ..5..

10.4.6

paidva prehi prathamo'nu tvā vayamemasi .
ahīn vyasyatātpatho yena smā vayamemasi ..6..

10.4.7

idaṃ paidvo ajāyatedamasya parāyaṇam .
imānyarvataḥ padāhighnyo vājinīvataḥ ..7..

10.4.8

saṃyataṃ na vi ṣparadvyāttaṃ na saṃ yamat.
asmin kṣetre dvāvahī strī ca pumāṃśca tāvubhāvarasā ..8..

10.4.9

arasāsa ihāhayo ye anti ye ca dūrake .
ghanena hanmi vṛścikamahiṃ daṇḍenāgatam ..9..

10.4.10

aghāśvasyedaṃ bheṣajamubhayo svajasya ca .
indro me'himaghāyantamahiṃ paidvo arandhayat..10..

10.4.11

paidvasya manmahe vayaṃ sthirasya sthiradhāmnaḥ .
ime paścā pṛdākavaḥ pradīdhyata āsate ..11..

10.4.12

naṣṭāsavo naṣṭaviṣā hatā indreṇa vajriṇā .
jaghānendro jaghnimā vayam ..12..

10.4.13

hatāstiraścirājayo nipiṣṭāsaḥ pṛdākavaḥ .
darviṃ karikrataṃ śvitraṃ darbheṣvasitaṃ jahi ..13..

10.4.14

kairātikā kumārikā sakā khanati bheṣajam .
hiraṇyayībhirabhribhirgirīnāmupa sānuṣu ..14..

10.4.15

āyamagan yuvā bhiṣakpṛśnihāparājitaḥ .
sa vai svajasya jambhana ubhayorvṛścikasya ca ..15..

10.4.16

indro me'himarandhayan mitraśca varuṇaśca .
vātāparjanyobhā ..16..

10.4.17

indro me'himarandhayatpṛdākuṃ ca pṛdākvam .
svajaṃ tiraścirājiṃ kasarṇīlaṃ daśonasim ..17..

10.4.18

indro jaghāna prathamaṃ janitāramahe tava .
teṣāmu tṛhyamāṇānāṃ kaḥ svitteṣāmasadrasaḥ ..18..

10.4.19

saṃ hi śīrṣāṇyagrabhaṃ pauñjiṣṭha iva karvaram .
sindhormadhyaṃ paretya vyanijamaherviṣam ..19..

10.4.20

ahīnāṃ sarveṣāṃ viṣaṃ parā vahantu sindhavaḥ .
hatāstiraścirājayo nipiṣṭāsaḥ pṛdākavaḥ ..20..

10.4.21

oṣadhīnāmahaṃ vṛṇa urvarīriva sādhuyā .
nayāmyarvatīrivāhe niraitu viṣam ..21..

10.4.22

yadagnau sūrye viṣaṃ pṛthivyāmoṣadhīṣu yat.
kāndāviṣaṃ kanaknakaṃ niraitvaitu te viṣam ..22..

10.4.23

ye agnijā oṣadhijā ahīnāṃ ye apsujā vidyuta ābabhūvuḥ .
yeṣāṃ jātāni bahudhā mahānti tebhyaḥ sarpebhyo namasā vidhema ..23..

10.4.24

taudī nāmāsi kanyā ghṛtācī nāma vā asi .
adhaspadena te padamā dade viṣadūṣaṇam ..24..

10.4.25

aṅgādaṅgātpra cyāvaya hṛdayaṃ pari varjaya .
adhā viṣasya yattejo'vācīnaṃ tadetu te ..25..

10.4.26

āre abhūdviṣamaraudviṣe viṣamaprāgapi .
agnirviṣamaherniradhātsomo niraṇayīt.
daṃṣṭāramanvagādviṣamahiramṛta ..26..

caturthaṃ sūktam : sarpaviṣa-dūrīkaraṇam
(1-26) ṛṣiḥ-garutmān . devatā- takṣakaḥ . 1 pathyāpaṅaktiḥ 2 tripadā
yavamadhyāgāyatrī; 3,4 pathyā bṛhatī; 5-7,9-11,13-15,17-20, 22,24,25 anuṣṭap; 8 uṣṇiggarbhā parā triṣṭup; 12 bhuriggāyatrī; 16 tripadā pratiṣṭhā gāyatrī; 21 kakummatī; 23 triṣṭup; 26 tryavasānā ṣaṭpadā bṛhatī garbhā kakummatī bhurik triṣṭup ..

10.4.26_3

viniyogaḥ-asmin sūkte nānāsarpāsteṣāṃ ca viṣāṇi tattatpratīkārāśca kavivāgviṣayāḥ . sarpaviṣabhaiṣajye ca mantrāḥ . sarpaviṣahārikāśca kāścidoṣadhayaḥ . sāmpradāyikāḥ sūktamidamevaṃ viniyojayanti . yathā - viṣabhaiṣajye karmaṇi 'indrasya prathama:' ityarthasūktasya 'brāhmaṇo jajñe' (atharva0 4.6) iti sūktavad viniyogo'vagantavyaḥ . tathā tatraiva karmaṇi anena sūktena paidvaṃ piṣṭvā abhimantrya dakṣiṇenāṅguṣṭhena dakṣiṇanāsāpuṭe nasyaṃ dadāti . 'paidvam=kīṭakam, 'tāliṇīti' lokaprasiddham . taṃ piṣṭvā (kau0 sū0 32.21) iti keśavaḥ . paidvam hiraṇyavarṇasadṛśaḥ kīṭaścitrito vā sa paidva ityucyate (kau0 sū0 32.12) iti ca . tathā 'ahibhaye anena sūktena śvetavastraveṣṭitaṃ paidvama abhimantrya yatra sarpabhayaṃ tatra nikhanati' (kau0 sū0 32.22) iti keśavaḥ. 'sarpādbhaye paidvaṃ vastre baddhvā sthāpayati tasmin veśmani' iti dārila: .
śaṅkāviṣabhaiṣajye karmaṇi 'aṅgādaṅgāt pra cyāvaya' (25) iti ṛcā sarpadaṣṭaṃ śiraḥprabhṛti āprapadāntaṃ hastena mārṣṭi . tatraiva karmaṇi 'āre abhūt' (26) iti ṛcā ulmukaṃ pratāpya abhimantrya tato viṣavraṇaṃ dṛṣṭvā tatsaṃmukhaṃ kṣipati . sarpādarśane yato daṣṭastato nirasyati ulmukam . taduktaṃ kauśikena-'indrasya prathamaḥ' iti takṣakāyetyuktam . paidvaṃ prakarṣya dakṣiṇenāṅguṣṭhena dakṣiṇasyāṃ na sta: . ahibhaye sicyavagūhayati . 'aṅgādaṅgāt' ityāprapadāt . 'deśmottamayā nitāpyāhimabhi nirasyati yato daṣṭaḥ' (kau0 sū0 32,20-25) iti .
indra̭sya pratha॒mo ratho̭ de॒vānā॒mapa̭ro॒ ratho॒ varṷṇasya tṛ॒tīya॒ it.
ahī̭nāmapa॒mā ratha̭ sthā॒numā̭ra॒dathā̭rṣat ..1..
indrasya . prathamaḥ . rathaḥ . devānām . aparaḥ. rathaḥ. varuṇasya . tṛtīyaḥ. it .
ahīnām . apa'mā . rathaḥ . sthāṇum . ārat . atha . arṣat .. 1..

10.4.26_4

indrasya devādhidevasya prathamaḥ rathaḥ spardhāyām agragāmī, pramukhaḥ rathaḥ . tadanantaraṃ devānām rathaḥ aparaḥ dvitīyaḥ indrarathasya paścādgāmī asti . varuṇasya apāmadhipateḥ tṛtīyaḥ it tṛtīyasthāne eva rathaḥ pracalati . ahīnāṃ sarpāṇāṃ ratha: punaḥ spardhāyām apamā, 'apa' pūrvāt 'māṅ māne' ityasmāt ḍaḥ, 'supāṃ suluka0' (pā0 7.1. 39) ityanena vibhakterākāraḥ. tathā ca avamaḥ, nikṛṣṭaḥ, adhamaḥ nīca
sthānaṃ pratigantā rathaḥ. 'ahirayanādeti antarikṣe, ayamapītaro'hiretasmādeva, nirhasita upasarga āhantīti' (niru0 2.17) . so'hirathaḥ sthāṇuṃ latāgulmādikam ārat prāpnoti . atha adhunā sa arṣat asmāt sthānāt gacchatu, nirgacchatviti . adhyātmapakṣe-indriyāṇāmadhipate: indrasya divyamanasa: rathaḥ raṃhaṇaṃ gamanaṃ sarvātiśāyivegatayā prathamaḥ pramukham . tatpaścāt devānām indriyāṇāṃ tasmāt nyūnavegatayā tadrathasya dvitīyaṃ sthānaṃ bhavati . dehamadhye rasaraktādyapām adhīśvarasya varuṇasya rathaḥ devāpekṣayā nyūnavegatvāt tṛtīyasthāne bhavati . ahīnāṃ kuṭilavṛttīnāṃ rathaḥ apamā nikṛṣṭo'dhomukho bhavati . sa manuṣyaṃ sthāṇutvaṃ prāpayati . etādṛśaḥ sa ratha: ārṣat asmatsakāśāt dūre apagacchatu .. 1 ..

10.4.26_5

da॒rbhaḥ śo॒cista॒rūṇa̭ka॒maśva̭sya॒ vāra̭ḥ paru॒ṣasya॒ vāra̭ḥ.
ratha̭sya॒ bandhṷram ..2..
darbhaḥ . śociḥ. tarūṇakam . aśvasya . vāraḥ. paruṣasya . vāraḥ.
rathasya. bandhuram .. 2..

10.4.26_6

darbhaḥ pavitram, tṛṇaviśeṣaḥ, śociḥ prajvalito'gniḥ sūryajyotirvā, tarūṇakam tṛṇaviśeṣa:, kṣudranavīnadarbho vā iti kecit . aśvasya vāraḥ aśvabālairnirmitaṃ daṃśamaśakādinivāraṇasādhanam auṣadhaviśeṣo vā, paruṣasya vāraḥ daṇḍapāṣāṇādisarpadūrīkaraṇasādhanam, auṣadhaviśeṣo vā . tadetat sarvaṃ rathasya sarpāṇāṃ raṃhaṇasya gamanasya bandhuram bandhakaram . 'nāgadamanā'khyaḥ kāṣṭhaviśeṣa: himācalapradeśe 'nāgadauṇa' iti prakhyātaḥ, so'pi sarpagateḥ pratibandhako bhavati . yadvā-darbhaḥ kāśaḥ śociḥ sarparathasya kāntiḥ, prakāśo vā, tarūṇakam kṣudranavīnadarbhaḥ, aśvasya ghoṭakasya vāra: bāla: puccham paruṣasya kaṭhoradarbhasya vāraḥ puṣpāṇāṃ guccho vā-etatsarvaṃ sarparathasya sarpagateḥ bandhuram sthitisthalaṃ vasatirvā bhavatītyarthaḥ .. 2..

10.4.26_7

ava̭ śveta pa॒dā ja̭hi॒ pūrvḙṇa॒ cāpa̭reṇa ca.
ṷdaplu॒tami̭va॒ dārvahī̭nāmara॒saṃ vi॒ṣaṃ vāru॒gram ..3..
ava . śveta . padā . jahi . pūrveṇa . ca . apareṇa . ca .
udaplutam'iva . dāru . ahīnām . arasam . viṣam . vāḥ . ugram .. 3 ..

10.4.26_8

nadyādiṣu jalāvagāhane sarpe samāgate sati karaṇīyamāha-he śveta ! gatimān taraṇakuśala ! pūrveṇa ca apareṇa ca dakṣiṇena savyena ca padā pādena taṃ sarpam avajahi tāḍaya, mā bhaiṣīḥ . udaplutam jale nimajjitaṃ dāru kāṣṭham iva, yathā tat niḥsattvaṃ sārahīnañca jāyate, tathaiva, jalanivāsinām ahīnāṃ sarpāṇāṃ viṣaṃ garalam arasaṃ nīrasaṃ māraṇaprabhāvaśūnyaṃ saṃpadyate . yataḥ vāḥ jalāni ugram viṣaśaktyuccāṭane sahajata: samarthāni bhavanti . jalīyāḥ sarpāḥ nirviṣāḥ bhavantīti lokaprasiddheḥ. kecittu-śveta iti karavīranāma, tasyāgrabhāgo mūlañceti pādadvayaṃ pādadvayaprahāravat sarpaviṣasya prahārakamiti vyākhyāyante ..3..

10.4.26_9

a̭raṃghu॒ṣo ni॒majyo॒nmaja॒ puna̭rabravīt.
ṷdaplu॒tami̭va॒ dārvahī̭nāmara॒saṃ vi॒ṣaṃ vāru॒gram ..4..
arama'ghuṣaḥ . ni'majya . ut'majya . punaḥ . abravīt .
udaplutam'iva . dāru . ahīnām . arasam . viṣam . vāḥ . ugram .. 4 ..

10.4.26_10

araṃghuṣaḥ atyarthaṃ ghoṣati, tarjayate sarpa yaḥ sa taraṇakuśala: nimajjya jale nilīya unmajjya jalādudgatya ca punaḥ abravīt paunaḥpunyena vāraṃvāraṃ kathayati yat udaplutamiva ityādi pūrvavat . araṃghuṣaḥ-alaṃbuṣaḥ 'kaṭutumbī' svabhāvataḥ sarpaviṣaghnī . sā yadi viṣaghne jale nipātya unmajjitā cetsādhikāraṃ vadet jalīyasarpam 'udaplutamive'tyādi ityapi kecit .. 4..

10.4.26_11

pai॒dvo ha̭nti kasa॒rṇīla̭ṃ pai॒dvaḥ śvi॒tramu॒tāsi॒tam.
pai॒dvo ra̭tha॒rvyāḥ śira॒ḥ saṃ bi̭bheda pṛdā॒kvāḥ ..5..
paidvaḥ . hanti . kasarṇīlam . paidvaḥ . śvitram . uta. asitam .
paidvaḥ . ratharvyāḥ . śiraḥ . sam . bibheda . pṛdākvāḥ .. 5 ..

10.4.26_12

paidvaḥ mantrabalena sarpāṇāṃ gatipratibandhakaḥ, yadvā viṣavaidyaḥ, sarpavaśīkāravidyāvijñaḥ kasarṇīlam kutsitāyāṃ saraṇyāṃ nilīyamānaṃ sarpam, śvitram karburam uta api ca asitaṃ kṛṣṇasarpaṃ hanti nāśayati . paidvaḥ ratharvyāḥ 'dhāmana'-nāmikāyāḥ sarpiṇyā: ca pṛdākvāḥ 'pṛt' iti kutsitaśabdakāriṇyā: sarpiṇyā: 'kaḍaita' iti bhāṣābhāṣitāyāḥ śiraḥ saṃbibheda śiraḥ samyak bhinanti sma . bhāṣyakārāḥ 'paidva' padasya vibhinnānarthān prakaṭayanti . kecit karavīra-girikarṇikā'śvakṣurakā'śvagandhetyādyāsu oṣadhiṣu kācit paidvābhidhetyāhuḥ . viniyogakārāḥ puna: 'paidva'padena kīṭaviśeṣaṃ gṛhṇanto vadanti yat 'paidvaṃ piṣṭvā abhimantrya dakṣiṇenāṅaguṣṭhena dakṣiṇanāsāpuṭe nasyaṃ dadātīti . ato'yaṃ nūnaṃ parīkṣaṇīyo viṣayo viśeṣajñānām .. 5 ..

10.4.26_13

paidva॒ prehi̭ pratha॒mo 'nṷ tvā va॒yamema̭si.
ahī॒nvya̭syatātpa॒tho yena̭ smā va॒yame॒masi̭ ..6..
paidva . pra. ihi . prathamaḥ . anu . tvā . vayam . ā. īmasi .
ahīn . vi . asyatāt . pathaḥ . yena . sma . vayam . ā'īmasi .. 6..

10.4.26_14

paidva he viṣavaidya ! prathamaḥ prehi sarvaprathamaṃ tvaṃ agre yāhi . vayaṃ tvā tvām anu paścāt emasi āgacchāmaḥ, anusarāmaḥ . mārgapatitāna ahīn sarpān pathaḥ tasmāt mārgāt vyasyatāt itastataḥ prakṣipa, yena vayam ā īmasi emasi āgacchāmaḥ . smo'vadhāraṇe ..6..

10.4.26_15

i॒daṃ pai॒dvo a̭jāyate॒dama̭sya pa॒rāya̭ṇam.
i॒mānyarva̭taḥ pa॒dāhi॒ghnyo vā॒jinī̭vataḥ ..7..
idam . paidvaḥ . ajāyata . idam . asya . parā'ayanam .
imāni . arvataḥ. padā. ahi'ghnyaḥ. vājinī'vataḥ..7..

10.4.26_16

idam iti liṅgavyatyayaḥ, ayam paidvaḥ ajāyata dṛṣṭipathamāgataḥ . yadvā-idaṃ sthāna nirdeśaka sarvanāma, yatra paidvaḥ ajāyata janma lebhe . asya paidvasya idaṃ parāyaṇam uttamaṃ sadma, yatra sa paidvo nivasati . asya arvataḥ śīghragāminaḥ vājinīvataḥ balavataḥ ahighnyaḥ sarpaviṣavināśakasya paidvasya imāni nimnaprakārāṇi padā padāni sarpaviṣadūrīkaraṇe krameṇāvalambanīyāni sādhanāni santītyarthaḥ . yadvā--ahighnyaḥ ahighnasya, vājinīvataḥ balaśālinaḥ arvataḥ aśvasya padā padacihnāni santi. saṃbhavata: kācit etādṛśī oṣadhiḥ aśvavat gatiśīlā vyāpikā sarpaviṣaghnī ca syāditi .. 7 ..

10.4.26_17

saṃya̭ta॒ṃ na vi ṣpa̭ra॒dvyātta॒ṃ na saṃ ya̭mat.
a॒sminkṣetre॒ dvāvahī॒ strī ca॒ pumā̭ṃśca॒ tāvu॒bhāva̭ra॒sā ..8..
sam'yatam . na . vi. sparat . vi'āttam . na . sam . yamat .
asmin . kṣetre . dvau . ahī iti . strī. pumān . ca . tau. ubhau . arasā ..8.. he sarpa ! yat te mukhaṃ saṃyataṃ saṃkucitaṃ pihitaṃ tat na viṣparat vivṛtaṃ na bhavet, yacca vyāttaṃ vivṛtaṃ na tat saṃyamat na saṃśliṣyet . asmin saṃmukhīne kṣetre dvau ahī sarpau nivasataḥ. tayoḥ ekaḥ strīrūpaḥ ca aparaḥ puṃrūpaḥ . tau dvau ubhau arasā nirviṣau staḥ .. 8..

10.4.26_18

a̭ra॒sāsa̭ i॒hāha̭yo॒ ye anti॒ ye ca̭ dūra॒ke.
gha॒nena̭ hanmi॒ vṛści̭ka॒mahi̭ṃ da॒ṇḍenāga̭tam ..9..
arasāsaḥ . iha . ye. ahayaḥ. ye. anti . ye . ca . dūrake.
ghanena . hanmi . vṛścikam . ahim . daṇḍena . ā'gatam .. 9..

10.4.26_19

ye ahayaḥ sarpāḥ anti asmākaṃ samīpe santi ye ca dūrake dūrapradeśe vidyante, te sarve asmākaṃ sarpaviṣaghnaprayogeṇa arasāsaḥ sārahīnāḥ nirviṣā sañjātā ityarthaḥ . ahaṃ vṛścikaṃ druṇam, chedakaṃ kīṭaviśeṣaṃ 'alidruṇau tu vṛścike' ityamaraḥ (2. 5. 14 ) . ghanena mudgareṇa hanmi, ca āgatam āyāntam ahiṃ daṇḍena laguḍena hanmi, mārayāmītyarthaḥ .. 9..

10.4.26_20

a̭ghā॒śvasye॒daṃ bhḙṣa॒jamu॒bhayo̭ sva॒jasya̭ ca.
indro॒ me 'hi̭maghā॒yanta॒mahi̭ṃ pai॒dvo a̭randhayat ..10..
agha'aśvasya . idam . bheṣajam . ubhayoḥ . svajasya . ca .
indraḥ . me. ahim . agha'yantam . ahim . paidvaḥ . arandhayat .. 10..

10.4.26_21

aghāśvasya yasya viṣaṃ śarīre sapadi vyāpnoti tasya uḍḍīya daṃśakarasya bhujaṅgaviśeṣasya ca tathā svajasya āliṅya daṃśakasya sarpasya ubhayoḥ sarpayoḥ idam bheṣajam sarpaviṣavināśakaṃ auṣadhamasti. indraḥ indradevaḥ, indranāmaka auṣadhaviśeṣo vā aghāyantam uḍḍīya daṃśanaśīlaṃ bhujaṅgamaṃ tathā paidvaḥ viṣavaidya: me mama ahim sarvasādhāraṇaṃ sarpam arandhayat vināśayatu, athavā vaśīkarotu. 'dadhātirvaśagamane'pi dṛśyate' (niru0 10.40) .. 10 ..

10.4.26_22

pai॒dvasya̭ manmahe va॒yaṃ sthi॒rasya̭ sthi॒radhā̭mnaḥ.
i॒me pa॒ścā pṛdā̭kavaḥ pra॒dīdhya̭ta āsate ..11..
paidvasya . manmahe . vayam . sthirasya . sthira'dhāmnaḥ .
ime . paścā . pṛdākavaḥ. pra'dīdhyataḥ. āsate ..11..

10.4.26_23

sthirasya sthirasvabhāvasya sthiradhāmnaḥ avicalatejasaśca paidvasya viṣaye, paidvaṃ vā 'adhīgarthadayeṣāṃ karmaṇi ṣaṣṭhī (pā0 2.3.52), manmahe cintayāmaḥ, dhyāyāmaḥ . ime pṛdākavaḥ sarpāḥ pradīdhyataḥ krīḍantaḥ 'dīdhīṅ dīpti-devanayoḥ' paścā asmākaṃ pṛṣṭhabhāge eva āsate tiṣṭhati, asmākaṃ purato na samāyāntītyarthaḥ .. 11 ..

10.4.26_24

na॒ṣṭāsa̭vo na॒ṣṭavi̭ṣā ha॒tā i̭ndreṇa va॒jriṇā̭.
ja॒ghānendro̭ jaghni॒mā va॒yam ..12..
naṣṭa'asavaḥ . naṣṭa'viṣāḥ . hatāḥ . indreṇa . vajriṇā .
jaghāna . indraḥ . jaghnima . vayam .. 12 ..

10.4.26_25

vajriṇā vajradhāriṇā indreṇa devādhipatinā hatāḥ māritāḥ ete sarpāḥ, naṣṭāsavaḥ vigataprāṇāḥ naṣṭaviṣāḥ garalarahitāḥ bhaveyuḥ. indraḥ devarājaḥ enān jaghāna māritavān, vayamapi jaghnima hanāma iti lakāravyatyayaḥ .. 12 ..

10.4.26_26

ha॒tāstira̭ścirājayo॒ nipi̭ṣṭāsa॒ḥ pṛdā̭kavaḥ.
darvi॒ṃ kari̭krataṃ śvi॒traṃ da॒rbheṣva̭si॒taṃ ja̭hi ..13..
hatāḥ . tiraści'rājayaḥ . ni'piṣṭāsaḥ . pṛdākavaḥ .
darvim . karikratam . śvitram . darbheṣu . asitam . jahi .. 13 ..

10.4.26_27

tiraścirājayaḥ tiryagavasthitarekhāḥ sarpāḥ hatāḥ nāśitāḥ. pṛdākavaḥ kutsitaśabdakāriṇaḥ nipiṣṭāsaḥ atitarāṃ cūrṇitāḥ. darvi karikrataṃ karoteryaṅaluki 'dādhartidardharti0' (pā0 7.4.65) ityanena śatṛpratyayaḥ, svaphaṇaṃ darvyākāraṃ bhṛśaṃ kurvantaṃ śvitraṃ karburavarṇaṃ darbheṣu sthitam gacchantaṃ vā asitaṃ kṛṣṇasarpaṃ jahi vināśaya .. 13 .

10.4.26_28

kai̭rāti॒kā kṷmāri॒kā sa॒kā khana̭ti bheṣa॒jam.
hi̭ra॒ṇyayī̭bhi॒rabhri̭bhirgirī॒nāmupa॒ sānṷṣu ..14..
kairātikā . kumārikā. sakā . khanati . bheṣajam .
hiraṇyayībhiḥ abhri'bhiḥ. girīṇām . upa . sānuṣu ..14..

10.4.26_29

sakā sā prasiddhā, avyayasarvanāmnāmakac prāk ṭe:' (pā0 5.3.71) ityanena 'sā' ityasya akac . kairātikā bhūnimbanāmā oṣadhiḥ 'cirāyatā' iti bhāṣābhāṣitā kumārī ghṛtakumārī 'gvārapāṭhā'-nāmikā oṣadhiḥ te ubhe viṣahantryau hiraṇyayībhiḥ ujjvalābhiḥ, abhribhiḥ kudālai: girīṇāṃ parvatānāṃ sānuṣu śikhareṣu upa upari khanati khanyate . yadvā-kairātikā kumārikā kirātakanyā parvatānāṃ śikhareṣu kudālaiḥ viṣaghnyaḥ oṣadhayaḥ khanati ityapi artho bodhyaḥ .. 14 ..

10.4.26_30

āyama̭ga॒nyuvā̭ bhi॒ṣakpṛ̭śni॒hāpa̭rājitaḥ.
sa vai sva॒jasya॒ jambha̭na u॒bhayo॒rvṛści̭kasya ca ..15..
ā. ayam . agan . yuvā . bhiṣak . pṛśni'hā . aparā'jitaḥ .
saḥ . vai. svajasya . jambhanaḥ. ubhayoḥ. vṛścikasya . ca .. 15 ..

10.4.26_31

ayaṃ pṛśnihā karburavarṇasarpiṇīnāṃ hantā, aparājitaḥ viṣanivāraṇe aparābhūta. yuvā taruṇaḥ bhiṣak vaidyaḥ ā agan āgatavān . saḥ vaidyaḥ vai niścayena svajasya āliṅganaśīlasya sarpasya vṛścikasya chedanakāriṇaḥ kīṭasya ca ubhayo: jambhanaḥ vināśakaḥ asti . athavā - aparājitānāmnīm oṣadhimādāya tadbalena viṣanivāraṇe aparābhūto yuvā bhiṣagityādi pūrvavat . nighaṇṭau 'aparājitā'śabdena aśvakṣuraka'nāmnī oṣadhirgṛhyate yā kila viṣadoṣaghnā bhavati .. 15 ..

10.4.26_32

indro॒ me 'hi̭marandhayanmi॒traśca॒ varṷṇaśca.
vā̭tāparja॒nyobhā ..16..
indraḥ. me. ahim . arandhayat . mitraḥ . ca .
vātāparjanyā . ubhā .. 16..

10.4.26_33

indraḥ devarājaḥ me mama ghātakam ahim sarpam arandhayat māritavān . mitraḥ ca sūryaḥ varuṇaḥ ca apāṃ patiḥ ubhā ubhau tathā vātāparjanyā pavanaḥ parjanyaśca etāvapi ubhau me ghātakam ahim samaye samaye arandhayat māritavantaḥ. āsāṃ devaśaktīnāṃ prabhāveṇa eṣāṃ sarpāṇāṃ hrāso jāyeta iti bhāvaḥ .. 16 ..

10.4.26_34

indro॒ me 'hi̭marandhaya॒tpṛdā̭kuṃ ca pṛdā॒kvam.
sva॒jaṃ tira̭ścirājiṃ kasa॒rṇīla॒ṃ daśo̭nasim ..17..
indraḥ. me. ahim . arandhayat . pṛdākum . ca . pṛdākvam .
svajam . tiraści'rājim . kasarṇīlam . daśonasim .. 17 ..

10.4.26_35

indraḥ devarājaḥ me mahyam ahim sarpaṃ cakṣuḥ-śravasaṃ arandhayat jaghāna . tathaiva pṛdākuṃ kutsitaśabdakāriṇaṃ bhīṣaṇadhvanivantaṃ sarpaṃ pṛdākvam tatpatnīṃ ca punaḥ svajam āliṅganaśīlam tiraścirājim tiryagavasthitarekhāvantam, kasarṇīlam durgamapathe pracchannam, daśonasim daṃśanena sahaiva prāṇaghātakam, yadvā svalpadaśanavantamityetān sarvān ahīn sa indraḥ arandhayat, hatavān ityanvayaḥ .. 17 ..

10.4.26_36

indro̭ jaghāna pratha॒maṃ ja̭ni॒tāra̭mahe॒ tava̭.
teṣā̭mu tṛ॒hyamā̭ṇānā॒ṃ kaḥ svi॒tteṣā̭masa॒drasa̭ḥ ..18..
indraḥ. jaghāna . prathamam . janitāram . ahe . tava.
teṣām . ūṃ iti . tṛhyamāṇānām . kaḥ. svit . teṣām . asat . rasaḥ .. 18..

10.4.26_37

ahe he sarpa ! indraḥ devādhipatiḥ prathamaṃ ādau pūrvameva tava janitāraṃ janmadātāraṃ janakaṃ jaghāna hatavān . teṣāṃ tṛhyamāṇānāṃ hanyamānānāṃ u niścayena kaḥ svit rasaḥ sāraḥ viṣarūpaḥ, asat avaśiṣyeta ? na ko'pi viṣasāraḥ sthātuṃ śaknotīti bhāvaḥ .. 18 ..

10.4.26_38

saṃ hi śī॒rṣāṇyagra̭bhaṃ pauñji॒ṣṭha i̭va॒ karva̭ram.
sindho॒rmadhya̭ṃ pa॒retya॒ vya̭nija॒mahḙrvi॒ṣam ..19..
sam . hi . śīrṣāṇi . agrabham . pauñjiṣṭhaḥ'iva . karvaram .
sindhoḥ . madhyam . parā'itya . vi. anijam . aheḥ . viṣam .. 19..

10.4.26_39

hi niścayena ahaṃ sarpāṇāṃ śīrṣāṇi śirāṃsi samagrabham samyak gṛhītavānasmi . tatra dṛṣṭānta: - pauñjiṣṭhaḥ pukkasaḥ matsyajīvī iva yathā karvaram naikavidhavarṇayutaṃ matsyajātaṃ śirobhiḥ gṛhṇāti . ahaṃ viṣavaidyaḥ sindhoḥ madhyam nadyāḥ pravāhamadhye paretya gatvā aheḥ viṣaṃ byanijam śuddhamakaravam . vi +asijam ‘ṣijir śauce' . kecana sindhormadhyam nadyāḥ pravāhamadhye paretya gatvā śirasi sarpamādāya ahestasya viṣaṃ pātraṃ nipātya vyanijam śuddhamakaravam, auṣadharūpeṇa dātum, sarpaviṣasyāpi saṃśuddhiḥ paramāvaśyakīti vyācikhyāsuḥ . manyāmahe yad ‘viṣasya viṣamauṣadham' iti niyamamāśrityaivetthaṃ vyākhyātaṃ syāditi .. 19 ..

10.4.26_40

ahī̭nā॒ṃ sarvḙṣāṃ vi॒ṣaṃ parā̭ vahantu sindhavaḥ.
ha॒tāstira̭ścirājayo॒ nipi̭ṣṭāsa॒ḥ pṛdā̭kavaḥ ..20..
ahīnām . sarveṣām .. viṣam . parā . vahantu . sindhavaḥ .
hatāḥ . tiraści'rājayaḥ. ni'piṣṭāsaḥ. pṛdākavaḥ ..20..

10.4.26_41

sindhavaḥ nadyaḥ sarveṣām sakalānām ahīnāṃ sarpāṇāṃ viṣaṃ garalaṃ parāvahantu pravāhayantu, dūrīkurvantu. tiraścirājayaḥ tiryagrekhābhājaḥ sarpāḥ hatāḥ vinaṣṭāḥ. pṛdākavaḥ pṛdākujātīyāśca, ete sarpā api nipiṣṭāsaḥ cūrṇīkṛtāḥ tiṣṭhanti .. 20 ..

10.4.26_42

oṣa̭dhīnāma॒haṃ vṛ̭ṇa u॒rvarī̭riva sādhu॒yā.
nayā॒myarva̭tīri॒vāhḙ ni॒raitṷ vi॒ṣam ..21..
oṣadhīnām . aham . vṛṇe . urvarī:'iva . sādhu'yā .
nayāmi . arvatīḥ'iva . ahe. niḥ'aitu . te. viṣam ..21..

10.4.26_43

oṣadhīnāṃ sarpaviṣahantrīḥ oṣadhī:, dvitīyārthe ṣaṣṭhī, ahaṃ viṣavaidyaḥ sādhuyā sukhena vṛṇe prāpnuyām, tasyā varaṇaṃ karomītyarthaḥ . tatra dṛṣṭāntaḥ - urvarīḥ iva yathā urvarābhūmau dhanadhānyādikaṃ sukhena sulabhaṃ bhavati, tadvat . arvatīḥ iva aśvīḥ yathā dhānyādikaṃ nayanti tadvat, tāḥ oṣadhīḥ nayāmi, svakīye auṣadhālaye iti śeṣaḥ . ahe he sarpa ! te viṣam adhunā niraitu nirgacchatu, viṣadagdhasya dehamadhyāditi bhāvaḥ . yadvā - oṣadhīnām viṣaghnauṣadhīnāṃ madhye urvarī: ūrūbhiḥ mahadbhiḥ prāpaṇīyā oṣadhīḥ ahaṃ viṣavaidyaḥ sādhuyā sukhena vṛṇe, iva pādapūraṇārthaṃ iti kecit .. 21..

10.4.26_44

yada॒gnau sūryḙ vi॒ṣaṃ pṛ̭thi॒vyāmoṣa̭dhīṣu॒ yat.
kā̭ndāvi॒ṣaṃ ka॒nakna̭kaṃ ni॒raitvaitṷ te vi॒ṣam ..22..
yat . agnau . sūrye . viṣam . pṛthivyām . oṣadhīṣu . yat .
kāndā'viṣam . kanaknakam . niḥ'aitu . ā . etu . te . viṣam .. 22 ..

10.4.26_45

he viṣadagdha ! yat viṣaṃ agnau, sūrye pṛthivyāṃ, ca oṣadhīṣu yat viṣaṃ jāyate tīvratāpādiprabhavaṃ viṣakalpaṃ yaddhānikaraṃ tattvaṃ teṣu jāyate, tadityarthaḥ . evameva kāndāviṣam kanda-phalādau yat viṣaṃ tat . yadvā-kando meghaḥ, tasmājjātāsu oṣadhiṣu yadviṣaṃ tat . kanaknakam kanake 'dhatūrā' iti bhāṣābhāṣite jātaṃ viṣam, tat sarvaṃ te tava tvaci samāgataṃ viṣaṃ mama viṣavaidyasya cikitsāprabhāvāt niraitu nirgacchatu .. 22..

10.4.26_46

ye a̭gni॒jā o̭ṣadhi॒jā ahī̭nā॒ṃ ye a̭psu॒jā vi॒dyuta̭ ābabhū॒vuḥ.
yeṣā̭ṃ jā॒tāni̭ bahu॒dhā ma॒hānti॒ tebhya̭ḥ sa॒rpebhyo॒ nama̭sā vidhema ..23..
ye. agni'jāḥ . oṣadhi'jāḥ . ahīnām . ye. apsu'jāḥ . vidyutaḥ. ā'babhūvuḥ . yeṣām . jātāni . bahu'dhā. mahānti. tebhyaḥ . sarpebhyaḥ. namasā . vidhema .. 23 ..

10.4.26_47

ahīnāṃ sarpāṇāṃ madhye ye agnijāḥ agninā jātāḥ, oṣadhijāḥ oṣadhijanmānaḥ apsujāḥ jalamadhye jātāśca ye sarpāḥ vidyutaḥ vācakaluptopameyam, vidyuta iva samantāt ābabhūvuḥ prādurbabhūvuḥ, janma lebhire, evaṃ yeṣāṃ sarpāṇāṃ jātāni janmāni bahudhā naikadhā acintanīyāni mahānti āścaryakarāṇi ca santi, tebhyaḥ sarvebhya: sarpebhyaḥ cakṣuśravasebhyaḥ namasā namanadvārā vidhema pūjāṃ kurmaḥ. namanāt prītāste viṣadagdhasya viṣaṃ dūrīkurvantvityarthaḥ .. 23 ..

10.4.26_48

taudī॒ nāmā̭si ka॒nyā̭ ghṛ॒tācī॒ nāma॒ vā a̭si.
a̭dhaspa॒dena̭ te pa॒damā da̭de viṣa॒dūṣa̭ṇam ..24..
taudī . nāma . asi . kanyā . ghṛtācī . nāma . vai. asi .
adhaḥ'padena . te . padam . ā. dade . viṣa'dūṣaṇam ..24..

10.4.26_49

he oṣadhe ! tvaṃ taudī nāmāsi tava 'taudī' nāma vartate, 'tud preraṇe'
viṣaṃ dehānnirgantuṃ prerayati, 'tud vyathane' vā viṣaṃ tudati vināśayatīti vā. evameva tvaṃ kanyā ghṛtācī vā nāmāsi tava 'kanyā' 'ghṛtācī' ityākhye api staḥ. nighaṇṭau bhadrailāyāḥ bṛhatyā elāyā: 'baḍī ilāyacī' ityākhyāyāḥ nāmasu 'kanyā, ghṛtācī'-nāmanī milataḥ . bhadrailā ca viṣaghnī nigadyate-'hanti kaphavātaviṣavraṇān' iti smaraṇāt . te tava adhaspadena pādapradeśāt adha:sthitena viṣadūṣaṇaṃ viṣavināśakaṃ padaṃ mūlaṃ 'jaḍa' iti bhāṣābhāṣitam ādade gṛhṇāmi .. 24 ..

10.4.26_50

aṅgā̭daṅgā॒tpra cyā̭vaya॒ hṛda̭ya॒mpari̭ varjaya.
adhā̭ vi॒ṣasya॒ yattejo̭ 'vā॒cīna॒ṃ tadḙtu te ..25..
aṅgāt'aṅgāt . pra. cyāvaya. hṛdayam . pari . varjaya .
adha . viṣasya . yat . tejaḥ. avācīnam . tat . etu. te .. 25 ..

10.4.26_51

he oṣadhe ! aṅgāt aṅgāt śarīrasya pratyaṅgataḥ viṣaṃ pracyāvaya bahiṣkuru, niṣkāsaya . tadviṣeṇa hṛdayam pari sarvataḥ varjaya rodhaya, viṣaṃ kathamapi hṛdayābhimukhaṃ na yātvityarthaḥ . adhā atha viṣasya yat tejaḥ taikṣṇyam, ugratā vā, tat te tava prabhāvāt avācīnam adhomukham etu gacchatu, dūrībhavatvityarthaḥ .. 25 ..

10.4.26_52

ā॒re a̭bhūdvi॒ṣama̭raudvi॒ṣe vi॒ṣama̭prā॒gapi̭.
a॒gnirvi॒ṣamahe॒rnira̭dhā॒tsomo॒ nira̭ṇayīt.
da॒ṃṣṭāra॒manva̭gādvi॒ṣamahi̭ramṛta ..26..
āre . abhūt . viṣam . araut . viṣe . viṣam . aprāk . api .
agniḥ . viṣam . aheḥ . niḥ . adhāt . somaḥ . niḥ. anayīt .
daṃṣṭāram . anu . agāt . viṣam . ahiḥ . amṛta ..26..

10.4.26_53

upasaṃharati-auṣadhaprabhāveṇa viṣam āre dūre abhūt . tad viṣaṃ araut arautsīt . viṣe sarpaviṣe etad viṣaṃ aprāk api saṃpṛktamevetyarthaḥ . 'pṛcī saṃparke' 'luṅ' . agniḥ vahniḥ agneḥ prayoga iti yāvat, aheḥ sarpasya viṣaṃ niradhāt niṣkāsayāmāsa, bhasmasāt akarot . somaḥ somalatāparṇāni, viṣaharaṇīparṇāni vā tat niranayīt niṣkāsya bahirānayat . tat viṣaṃ daṃṣṭāram daṃśanakartāram ahiṃ sarpam anu agāt anvagacchat . ahiḥ sarpaḥ amṛta mṛtaḥ . 'mṛṅ prāṇatyāge' luṅa . idamatrāvadheyam-adyāpyete sarpaviṣaghnāḥ nimnalikhitāḥ prayogā: loke pracalanto darīdṛśyante. yathā-1. viṣavaidyamāhūya viṣaniṣkāsanam, 2. daṃśasthāne'sya sapadi agninā dāhaḥ, 3. viṣaharaṇīnāmnyaḥ oṣadhyaḥ parṇānāṃ lepaḥ, 4. daṃśasthāne vraṇaṃ vidhāya śalākayā mukhaśvāsata ākarṣaṇam, evamādaya iti .. 26 ..

Linked texts (2)

Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
Aṅgirasī — Sanskrit