Pramāṇa · Search · About · API

Atharvaveda 7.100: sūktaṃ 7.100(7.95)

Atharvaveda 7.100

Language
Sanskrit

sūktaṃ 7.100(7.95)

7.100.1

udasya śyāvau vithurau gṛdhrau dyāmiva petatuḥ .
ucchocanapraśocanāvasyocchocanau hṛdaḥ ..1..

7.100.2

ahamenāvudatiṣṭhipaṃ gāvau śrāntasadāviva .
kurkurāviva kūjantāvudavantau vṛkāviva ..2..

7.100.3

ātodinau nitodināvatho saṃtodināvuta .
api nahyāmyasya meḍhraṃ ya itaḥ strī pumān jabhāra ..3..

7.100.3_1

udasya śyāvau vithurau gṛdhrau dyāmiva petatuḥ .
ucchocanapraśocanāvasyocchocanau hṛdaḥ ..1..

7.100.3_2

ut . asya . śyāvau . vithurau . gṛdhrau . dyām'iva . petatuḥ .
ucchocana'praśocanau . asya . ut'śocanau . hṛdaḥ .. 1 ..

7.100.3_3

asya maṇḍūkātmanā bhāvitasya śatroḥ saṃbandhinau vithurau . vyatha bhayacalanayoḥ ityasmād auṇādikaḥ kuracpratyayaḥ . chāndasaṃ saṃprasāraṇam . saṃtataṃ calanaśīlau śyāvau śyāvavarṇauṃ oṣṭhau utpetatuḥ utpatatām udgacchatām . maṇḍūkamukhāpanodanena śatroroṣṭhau vidāritau bhavatām ityarthaḥ . yadvā śyaiṅ gatau ityasmād utpannaḥ śyāvaśabdaḥ . śyāvau parasparasaṃsaktau śatrurūpeṇa bhāvitasya maṇḍūkasya prāṇāpānau vithurau vyathanaśīlau bhayavantau santau utpatatām iti . śyāvavarṇau vā prāṇāpānau . tau hi vāyorvṛttibhedau . vāyorhi dhūmravarṇatvaṃ mantraśāstraprasiddham . udgamane dṛṣṭāntaḥ - gṛdhrau dyāmiva iti . yathā gṛdhrau tārkṣyau dyām divam utpatataḥ . 'auto'mśasoḥ' (pā 6,1,93) iti dyośabdasya ami parata ākārādeśaḥ . petaturiti . chāndaso liṭ . kiṃ ca ucchocanapraśocanau . ucchocayati ūrdhvam utkṛṣya utkṛṣṭaṃ vā śokaṃ karotīti ucchocanaḥ . prakarṣeṇa śocayatīti praśocanaḥ . etatsaṃjñakau mṛtyudūtau asya purovartimaṇḍūkarūpeṇa bhāvitasya śatroḥ hṛdaḥ hṛdayasya ucchocanau utkarṣeṇa śocayitārau. bhavata iti śeṣaḥ. śocayaternandyāditvāt lyuḥ.
ahamenāvudatiṣṭhipaṃ gāvau śrāntasadāviva .
kurkurāviva kūjantāvudavantau vṛkāviva ..2..

7.100.3_4

aham . enau . ut . ataṣṭhipam . gāvau . śrāntasadau'iva .
kurkurau'iva . kūjantau . ut'avantau . vṛkau'iva .. 2 ..

7.100.3_5

enau pūrvamantroktau śyāvau oṣṭhau prāṇāpānau vā śatrusaṃbandhinau . idaṃśabdasya anvādeśe 'dvitīyāṭaussvenaḥ' (pā 2,4,34 ) iti enādeśaḥ anudāttaḥ . ahaṃ prayoktā udatiṣṭhipam utthāpayāmi udgamayāmi . balānniḥsārayāmītyarthaḥ . tiṣṭhaterṇyantāt luṅi caṅi 'tiṣṭhaterit' (pā 7,4,5 ) iti ittvam . balātkāreṇa utthāpane dṛṣṭāntatrayaṃ gāvāvityādi . yathā śrāntasadau śrāntau śramavantau sīdantau goṣṭhe śrameṇa niṣīdantau gāvau vāladaṇḍamūlanitodanādinā balād utthāpayanti . yathā ca kūjantau dhvaniṃ kurvantau kurkurau śvānau pāṣāṇapraharaṇādinā balād apasārayanti . yathā ca vṛkau . araṇyaśvā vṛka ityucyate . udavantau goyūthamadhye vatsān udgṛhya gacchantau dhāvantau vṛkau yathā gopālāḥ balād yūthād apasārayanti tadvat . oṣṭhayoḥ prāṇāpānayorvā dvitvād dvitvasaṃkhyāvantau gāvau śvānau vṛkau dṛṣṭāntatvena upanyastau . avaterdhāto rakṣaṇādyanekārthasmaraṇād atra gatyarthaḥ avatiḥ.
ātodinau nitodināvatho saṃtodināvuta .
api nahyāmyasya meḍhraṃ ya itaḥ strī pumān jabhāra ..3..

7.100.3_6

ā'todinau . ni'todinau . atho iti . sam'todinau . uta.
api . nahyāmi . asya . meḍhram . yaḥ . itaḥ . strī . pumān . jabhāra .. 3 ..

7.100.3_7

atra śatroroṣṭhau prāṇāpānau vā utkramaṇavelāyām etadetadavasthāpannau karotīti pūrvārdhena ucyate . ātodinau sarvato vyathanaśīlau śatroḥ sarvāvayavasaṃkleśakāriṇau . utthāpayāmīti pūrvamantroktakriyānuṣaṅgaḥ . tathā nitodinau nitarāṃ nikṛṣṭaṃ vā vyathayantau atikaṣṭaṃ bādhākāriṇau. atho anantaram uta api ca saṃtodinau saṃbhūya vyathākāriṇau . udgamayāmīti saṃbandhaḥ . kiṃ ca yaḥ strī pumān vā dveṣyaḥ itaḥ asmadīyāt sthānāt jabhāra jahāra . āsmākīnaṃ dhanam iti śeṣaḥ. yadvā itaḥ asmin pradeśe jahāra prahṛtavān asmān bādhitavān . asya śatroḥ meḍhram . marmasthānopalakṣaṇam etat . api nahyāmi badhnāmi . yathā marmasthānabandhanena mariṣyati tathā karomītyarthaḥ .
kiṃ bhāṣyakaraṇe ucchuṣmaśabdaḥ ādhāraḥ bhavituṃ śakyate, ayaṃ vicāraṇīyaḥ. bauddhasampradāye vajrakrodha ucchuṣma mahābalasaṃjñakaḥ devaḥ asti. tṛtīya evaṃ prathamamantrānusāreṇa, hṛdayasya todakā krodhādayaḥḥ ye bhāvāḥ santi, tebhyaḥ hṛdayaḥ ucchocana evaṃ praśocanasaṃjñakayoḥ balayoḥ sarjanaṃ kartuṃ śakyate. kintu tau balau gṛdhrau staḥ. gṛdhraḥ kiṃ bhavati, asmin saṃdarbhe padmapurāṇe 6.179 ākhyānamasti yat ekaḥ piṃgalasaṃjñakaḥ dvijaḥ kukarmakāraṇataḥ gṛdhrayoniṃ prāpnoti. gītāyāḥ paṃcamādhyāyasya śravaṇena gṛdhrasya muktiḥ abhavat. gītāyāḥ pañcamādhyāyasya sāraṃ asti - brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ . lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā .. karmasampādanataḥ prāk samyagjñānaṃ āvaśyakaṃ asti. yajurvedasya ādhāraṃ bhautikarūpeṇa karmasaṃpādanāpekṣayā bhāvanāmātrataḥ kalpavṛkṣasya sarjanamasti. yaḥ janaḥ krodhādapi upayogī balasya niṣpādane samarthaḥ asti, saiva bauddhasampradāyasya vajrakrodha ucchuṣmaḥ asti. vede śuṣmaśabdaḥ balārthakaḥ asti.
prathamamantre yau gṛdhrau staḥ, dvitīyamantre tau gāvau evaṃ vṛkau staḥ. vṛkasya svabhāvaḥ ṛjutāsthāne vakratājananaṃ bhavati. tṛtīyamantre tau ātodinau, nitodinau evaṃ saṃtodinau bhavataḥ.
śyāvau - dra. śyāmaśabalopari ṭippaṇī

7.100.3_8

vithurau - ayamekamātramantraḥ asti yatra sāyaṇācāryeṇa vithuraśabdasya niruktiḥ vyatha bhayacalanayoḥ iti kṛtamasti. anyatra vithuraṃ - hīnaṃ, yathā patnī viyuktā bhartrā (ṛ. 1.87.3) bhavati, avithurā - aviyuktā (1.87.1), vithurāṇi śithilāni tṛṇāni (1.168.6), vithurāṇi hīnāni śavāṃsi (6.25.3), vyathitāni bādhitāni (6.46.6), vithuraṃ na śavaḥ - hīnaṃ (1.186.2) ityādi kṛtamasti. lakṣmīnārāyaṇasaṃhitāyāṃ 3.7.40 prāṇāyāmavatsare dṛḍhadhruva-putrasya thurānandasya kathā asti. thurānandaḥ asurāṇāmeva priyamasti. ayaṃ saṃbhavamasti yat vithuraḥ dhurā-rahitaḥ, akṣarahitaḥ ānandaḥ bhavet. yadi ānandaḥ akṣasya anudiśaṃ vyavasthitaṃ bhavet, tarhi ayaṃ prabalaḥ bhaviṣyati, yathā ādhunikavijñānānusāreṇa cumbakasya balaṃ bhavati. uṇādikośa 1.39 anusāreṇa vyatheḥ samprasāraṇam dhaḥ kicca. yathā - vidhuraḥ.
asmin sūkte hṛdayasya dvaidhībhāvasya vistāramasti. loke prasiddhamasti yat hṛdayacakraḥ dvādaśadalapadmaḥ asti. tasmin dvādaśadalapadme ekaḥ aṣṭadalakamalaḥ nihitaḥ asti. saiva vṛndāvanaṃ asti. dvaidhībhāvasya vyākhyā kenāpi bhaktajanena sthāyī evaṃ saṃcārībhāvarūpeṇa evaṃprakāreṇa prastutā asti -

7.100.3_9

do bhāva hote hai sthāyī aura saṃcārī . saṃcārī bhāva āvirbhūta hokara kārya karake tirohita ho jātā hai . arthāt kisī viśeṣa samaya āyā aura calā gayā , kucha dera pahale bhāva jagata meṃ ro lie , phira saṃsāra meṃ ho gae , yeṃ saṃcārī hai . saṃcārī bhāva rasāsvādana nahīm̐ ho sakatā , rasa pīyā nahīm̐ jātā . parantu sthāyī bhāva meṃ rasāsvādana karanā sambhava hai . saṃcārī bhāva bhāvadeha prāpta karane ke pahale bhī jīva hṛdaya meṃ kārya karatā rahatā hai , parantu vaha bijaśaktisampanna nahīm̐ hotā , isalie usameṃ phalodgama kī sambhāvanā nahīm̐ hotī . vāstavika bhakta vahī hai , jo bhāva kī saṃcārī avasthā se sthāyī avasthā meṃ pahum̐ca sakatā hai . aura sthāyī bhāva ke lie hī bhaktagaṇa nāma aura mantrasādhana karate hai .

Linked texts (1)