Pramāṇa · Search · About · API

Madhavanukramani 61.580

Mādhavānukramaṇī 61.580

Language
Sanskrit

61.580.1

iti
4
9
naiva vayam marāmeti.
ṇaḥ parāparā.
13. a. RV. I. 17·8. read nū nu vām.
1. Jānann api dviṣā modaṃ
sa yajñaḥ pātanā naraḥ
rasam bhinnāya māmsādo
naras tasya jalādhipaḥ.
2. syān—naḥ—śrīr—madhu—rā—
nādhasyā—tmā—pa—yobdhi kanyā—bhūt—
calagā—trī—divyedyā—
sa—viṣṇoḥ—kā- minī—pu—ṣṭyai.
agne tam adyā
śvan na stomaiḥ
hṛdispṛśam.
indraḥ śacipatir
duṣcyavano vṛṣā
samatsu sāsahiḥ.
11. a. RV. I. 137·1. read suṣumā triṣv.
18. a. read arthasvabhāvena. c. RV. I. 2·8.
20. b. read avasānavivarjitaḥ.
22. c. read avasānaparo.
4. d. read mantrāṥca tatparāḥ.
atrāha tat kaṇva eṣām ... ... III. iv. 7
atha vigrahavākyāni ... ... I. iii. 17
athātra kāraṇam brūhi ... ... I. i. 6
athādheti samānārthau ... ... III. vi. 1
athānuvākavicchedaḥ ... ... V. v. 35
athāpi dṛśyate bhūte ... ... II. i. 22
athāpi bhūtasāmānye ... ... II. iii. 14
athāpi vartamānatvam ... ... II. i. 17
athāpy atijagatyādim ... ... VI. viii. 22
athāpy arthaḥ svabhāvena ... ... VI. viii. 18
athārdharcas tan no mitraḥ ... ... IV. viii. 3
adṛṣṭe nāmni sūktena ... ... VII. iii. 6
adyā murīya liṅ ayam ... ... II. iv. 9
adhārayanta vahnayaḥ ... ... II. iii. 8
adhikaṅ ca śatam vargaḥ ... ... V. v. 24
adho' dho nirṛtir māsmān ... ... IV. iii. 11
adhyāpanāya śiṣyāṇām ... ... V. v. 4
anuḥ sādṛśyavacanaḥ ... ... III. vii. 12
anukāmam vibhaktyarthe ... ... I. iii. 15
anudāttaś ca dṛṣṭo nañ ... ... I. iii. 6
anudātte pade yatra ... ... I. i. 10
anupādaṃ viramyārtham ... ... I. i. 9
anurūpam prakarṣeṇa ... ... VIII. vi. 13

61.580.2

chandaś ca ṣaṇṇāṅ gāyatrī ... ... V. vi. 17
chandaso' nuvidhānāya ... ... II. i. 27,
chandāṃsi sūktasaṅkhyā ca ... V. i. 22
chadodevatayoḥ kṛtvā ... ... VIII. ii. 3
chandodevatayoḥ sāmye ... ... V. vi. 4
chindann evāpi ca brūte ... ... VIII. v. 13
jagadvyāpārakaraṇam ... ... VII. viii. 4
jaghanārdhe kurukṣetre ... ... VIII. iv. 2
janatāyāñ janatāyām ... ... VII. vi. 12
jāgatābhyāṅ traiṣṭubhena ... ... V. iii. 6
jātaprajñaṃ vipraṃ iva ... ... IV. i. 8
jāyate tvaṣṭur arvāśuḥ ... ... IV. i. 3
jighṛkṣito yathāndhaḥ syāt ... ... IV. viii. 14
jīrṇo vavriḥ śmaśāne' gniḥ ... ... VII. iii. 16
juṣṭo damūnā atithiḥ ... ... I. v. 3
jetuḥ pitā madhucchandāḥ ... ... V. ii. 2
jñātes̱v api padārtheṣu ... ... VIII. iv. 6
tataḥ paraṃ suvipulam ... ... V. i. 3
tataḥ pitṛvad abhyāsaḥ ... ... IV. i. 15
tato vinirgatā jīvāḥ ... ... VII. viii. 13
tatparaiḥ parihāro' tra ... ... VII. v. 15
tatrarcām avasānāni ... ... VI. viii. 1
tatra sambodhanapadaiḥ ... ... I. i. 12
tatrājagāma prathamam ... ... V. iii. 21
tatrāhuḥ kāraṇaṃ vṛddhāḥ ... ... IV. viii. 8
tatrāhuḥ kāraṇam idam ... ... I. iv. 4
tatraitasmin pade kākuḥ ... ... I. i. 22
tatrottarapadārthasya ... ... I. iii. 2
tatrodāharaṇāny āhuḥ ... ... V. vi. 15
tat tvā yāmi brahmaṇā vandamānaḥ. ... II. i. 12
nirṇayaḥ kalpasutrāṇām ... ... VIII. iii. 18
nirdeśaḥ karma karaṇam ... ... II. i. 4
nirvivakṣed bahuvrīheḥ ... ... I. v. 2
niścaranti yathā loha- ... ... VII. viii. 9
nūśabdaḥ kṣipravacanaḥ ... ... III. iii. 20

61.580.3

naivaṃ yuktaṃ rūpabhedāt... ... ... II. iii. 18
naiṣa sthāṇor aparādhaḥ ... ... VIII 5. 18
nopapādayituṃ śakyam ... ... V. vi. 18
nyāyaśabdau brāhmaṇeṣu ... ... VIII. ii. 8
pańktyuttareti tām āhuḥ ... ... VI. iv. 15
pañcarcānām āvapanam ... ... V. iii. 28
paṭhitā devatādhyāye ... ... VI. vii. 15
padaṃ hy ajñāyamānārtham ... ... V. i. 15
padakāraḥ padānīha ... ... I. v. 1
padapańktin tu paṭhati ... ... VI. i. 14
padayor mukhyayoḥ pańktyām ... ... VI. viii. 3
padāni catvāri yadāṣṭakāni ... ... VI. iv. 12
padāni pūrvañ jānīyāt ... ... I. i. 2
padāni sapta śakvaryāḥ ... ... VI. v. 2
padenānyena samyogāt ... ... III. ii. 13
pade ṣoḍaśake pūrve ... ... VI. v. 3
padaiḥ sametā bṛhatī caturbhiḥ ... ... VI. iii. 1
payasīva ghṛtaṅ gūdham ... ... VII. viii. 12
parā hi me vimanyavaḥ ... ... I. i. 18,
parokṣe lokavijñāte ... ... II. iii. 6,7
paśun na naṣṭam iveti ... ... IV. iv. 9
paśyanti tāṃs tān uddiśya ... ... V. vi. 29
yajñāyajñā vaiśvadevam ... ... V. iii. 30
yajñena yajñamity asyāḥ ... ... IV. viii. 10
yajñebhir yajñavāhasam ... ... IV. ii. 15
yataḥ sarvam idam bhūtvā ... ... VII. viii. 16
yat tu dvīpeṣu bauddhānām ... VIII. viii. 13
yatrā naś cakrā jarasam ... ... II. ii. 7
yatharṣabhasya meghasya ... ... VIII. v. 2
yathākathañcid dvaividhyaṃ ... IV. i. 21
yathā ghataś ca rajjuś ca ... ... I. vi. 5
yathā tiṅkṣu hiyukteṣu ... ... I. i. 17
yathā na nūnam astīti ... ... III. iii. 19
yathā brāhmaṇavākyānām ... ... VII. iii. 11
yathāśabdamiha prītāḥ ... ... VII. i. 5

61.580.4

yathā sarṣapameyeṣu ... ... III. vi. 3
yadā te mārutīr viśaḥ ... ... IV. v. 8
yādā na śaknuyān nyāyāt ... ... II. ii. 9
yadā paśyantynt ṛcaḥ sarvāḥ ... VII. i. 17
yadi yajñasya devo'gniḥ ... ... VI. viii. 17
yadi svaraḥ pūrvapade ... ... I. iii. 4
yadi hy etāni gotrāṇi ... ... V. ii. 17
yad ucyate padajñānam ... ... V. i. 8
yadopameyenānveti ... ... II. vii. 8
yadydītyādibhir yuktam ... ... I. i. 5
yady apy ṛṣīṇām saptānām ... ... V. ii. 9
yadyoge tin udāttaḥ syāt ... ... III. iv. 2
yadvānnavatvam bahubhiḥ ... ... IV. ii. 13
yadvāparokṣam ātmānam ... ... II. ii. 6
yavamadhyā sā bhavati ... ... VI. i. 18
vadanti vaiyākaraṇāḥ ... ... II. i. 7,
vayaṃ śūrebhir astṛbhiḥ ... ... IV. v. 13
vargāṇām atha sūktānām ... ... VIII. iv. 11
vargāṇām api vicchedaḥ ... ... V. v. 2
vasavo rudrā ādityāḥ ... ... VII. vii. 1
vasurudrāditisutāḥ ... ... VII. vii. 7
vasvādayaś ca bahubhiḥ ... ... VII. vii. 8
vākyavṛttiprakāro' yam ... ... I. i. 23 (b)
vākyādāv apadiṣṭo' pi ... ... I. vii. 9
vākyāntareṇānvayārtham ... ... III. v. 4
vākyārthasya parārthatve ... ... III. v. 1
vākyārthānuguṇam lotaḥ ... ... II. v. 7
vākyārtheṣv apravṛtteṣu ... ... III. i. 13
vākyair etair vijāniyāt ... ... V. v. 19
vājebhir vājinīvatī ... ... IV. ii. 5,
vā devadatta iti vā ... ... III. iii. 3
vāmadevas tṛtīyaś ca ... ... V. v. 17
vidhāparā padeṣv eṣu ... ... II. i. 25
vidhīyate cāśiṣi liṅ ... ... II. iv. 7
vinaśyanti ca dhātvarthāḥ ... ... III. viii. 9
viparītā pratiṣṭheti ... ... VI. i. 19

61.580.5

viparyaye sā viparītanāmnī ... ... VI. iii. 12
vipāṭṣutudryor indrasya ... ... V. vii. 5
vibhajyante' tha sūktāni ... ... V. v. 3
virājam āhū rājantam ... ... VI. i. 11
vivakṣite' samāpte' rthe ... ... VIII. v. 14
viṣeṣeṇa panāyantaḥ ... ... I. v. 6
viśvaśabda ādyudāttaḥ ... ... I. iv. 2
viśvāmitrajamadagnī ... ... V. ii. 8
viśvāmitro dadarśāsmin ... ... VII. iii. 21
viśvamitro dvādaśabhiḥ ... ... V. iii. 11
viśvāmitro vāmadevāt ... ... V. v. 29
viśve ganta marutaḥ ... ... IV. iv. 16
viśve devāso manuṣaḥ ... ... I. ii. 7
viśvo devasya netuḥ ... ... VI. vii. 7
vi suparṇo antarikṣā- ... ... II. iii. 13
vistṛtaḥ śātyāyanake ... ... VIII. iii. 2
vihiteṣu lakāreṣu ... ... II. iii. 17
vṛṣṇe śardhāyasūktādau ... ... V. i. 11
veda māso dhṛtavrataḥ ... ... II. i. 20
vedamudrām ajānantaḥ ... ... IV. i. 25
vedāv anyau ca vijñeyau ... ... VIII. vii. 13
vairājañ jāgatañ cobhan ... ... VI. iv. 3
vaiśvadeveṣu sūkteṣu ... ... VII. iii. 8,
vyāpya vāyur yathā prāṇān ... VII. viii. 11
vyāpya vāvasthito vāyuḥ ... ... VII. viii. 21
vyūhe ca vṛttyasiddhiś cet ... ... VI. vii. 11
vyūhed ekākṣarībhāvān ... ... VI. vii. 1
vyūhed ekāram ṛcy asyām ... ... VI. vii. 2
śaknuvanty ṛṣayo draṣṭum ... ... II. iii. 9
śatam vaighānasān, prāhuḥ ... ... V. iv. 18
śatāni triṇi ṣaṭkānām ... ... V. v. 25
śataiś caturbhir adhikam ... ... V. v. 21
śākalyaḥ pāṇinir yāskaḥ ... ... VIII. i. 7
śākalyo' hy avagṛhṇīyāt ... ... III. iii. 7
śāsad vahnir idaṃ sūktam ... ... VII. iii. 17

61.580.6

lokaḥ padaṃ svaro vākyaṃ samabhivyāhṛtiḥ¹ śrutiḥ
ārṣāṇyapi ca śāstrāṇi padārthajñānahetavaḥ
vyutpattistatra lokaḥ syātpāraṃparyaṃsamāgatā
agnivāyvādayaḥ śabdāstatra sarve nidarśanam
prakṛtipratyayavyūhātpadārthapariniścayaḥ
padamityuktamasmābhirghano hantā hano yathā
svaraḥ prasiddho bahavastatra cārthāḥ prakalpitāḥ
nāmākhyātavibhāgaśca svarādevāvagamyate
jñātārthāni padānyisthurarthanirṇayahetavaḥ
10 vākyaṃ taduktamasmābhirapāmarthaṃ nidarśanam
artho hi nimnavācyatra klṛpto'kervākyayogataḥ
padayoreva saṃyogaḥ samabhivyāhṛtirmatā
bṛhantaṃ cidyahate²satra prasiddhārthaṃ padaṃ bṛhat
padena tena saṃyogādamahān syādhaśiti
draviṇodāḥ sanarasya³ sanaraṃ sthāvaraṃ bhavet
draviṇasturasye⁴ti jaṅgamo hi turo yataḥ
palāyamānā dhāvanto jigyubhiḥ syātsamanvayāt
yo dhāvadbhirhūyate⁵sa jigyavo jayino narāḥ
nū ca purāca sadana⁶ madyācinnū cittadapaḥ⁷
20 purādyābhyāṃ samāyogānnūśabdārtho dvidhākṛtaḥ
mamattu¹ naḥ parijmeti parijmā parito gateḥ
vāsāhaitvādvasarhā ca pṛthivyā vācake iti
kṣaṇottaṃ³ svadhitisaṃyogāt saṃśiśītena cānvayāt
tejanārthā śiletyuktaṃ bahavaḥ santi tāhaśāḥ
yyambakārthastu śrutyu⁴kṣibhāryā⁵syāśviketi saḥ
viśvāmitrasya śiṣyatvādindra uktastu kauśikaḥ
niruktavyākaraṇayoḥ śābdattavārtha īritaḥ
aparyavasitārtheṣu vākyasaṃyogato bhavet
mantreṣvarthapravacanaṃ tatra cāhurnidarśanam
30 yenā pāvakacakṣasā⁶ vyeṣiteneti pūryate
te hi putrāso aditeḥ⁷ pūrvayatrā samanvitaḥ
ime cetāre⁸ ityasyāṃ duroṇe rājudhullataḥ
kadā ta indra girvaṇaḥ⁹ kadārthaṃ paryavasyati

61.580.7

kiṃvṛtteṣvapicānyeṣu syātavyaṃ praśna eva naḥ
nemādityā aghasya¹⁰ drākṣyadvayamidaṃ bhavet
nemādityāstadāpnotu yadaghasya bhavediti
prayatte agne sūryo¹¹ jāyerañgiti gamyate
yaḥ samidhāya āhutī¹² sa sarvaḥ svadhvaro bhavet
vāmasya hi kṣayasyeti¹³ śyāmetyetannihanyate
40 tata īśiṣa ityetaddhyāhāryaṃ padaṃ bhavet
ākhyātamāhudāttaṃ syādyadyadyādisamanvitam
adhyāhāreṇa tatraivaṃ vākyabhedo bhavediti
arvāñcaṃ tvā sukhe rathe¹ tiṣṭhantamiti gamyate
ā devān² somapītaye³ āṅkarākṣipati kriyām
havyā suścandra vītaye⁴ bhaveyuritigamyate
viśeṣaṇādviśeṣyasya kalpanaśca bhavettathā
ratho na yātāḥ śikabhiḥ⁵ śaktaiḥ syācchilpibhiḥ kṛtaḥ
bhīmo na śūṅgā⁶ bhīmena pratīta ṛṣabho bhavet
ākhyātānyupamāneṣu saṃgaccherannapi kacit
50 tatropameyānuguṇamadhyāhāryaṃ padaṃbhavet
suceva ta⁷mityatra juhavāma kriyāpadam
upamāne bhavenmukhyamanyatroccāraṇaṃ matam
udyandha, vi no bhaja⁸ tadpyatra nidarśanam
dānaṃ hyapekṣitaṃ tatra na vibhāgastu rikthavat
caturaściddamānā⁹ takkṣīvantaṃ ya auśijaḥ¹⁰
rakṣā ṇo brahmaṇaspate¹¹ tvaṃ mahām̐ indra¹²yo ha¹³ ca
adhyāhāryameṣu vākyaṃ tathā hyartho'nvito bhavet
pādānāmanvayo mantre yathāvinyāsameva naḥ
prāyeṇa dṛṣṭaḥ sarvatra dṛśyate tvanyayā kacit
60 gūrtaśravasaṃ ¹⁴dmāām̐ṇa¹⁵ mehimasya dravā piba¹⁶
aganma mahā namasā¹⁷ jyeṣṭhena sotarindrāya¹⁸
spṛdhāṃ śvetaṃ tarutāra¹⁹ sūco vyavahitānvayāḥ
ṛgarthaḥ pratipādaṃ ca kaścitkaścidavāntaraḥ²⁰
teṣā mavāntarārthānāṃ siddho mantrārtha iṣyate
avāntarāṇāṃ vākyānāṃ tathaiva mahato'pi ca

61.580.8

suptiṅvibhaktayaḥ sarvā nidarśyante yathocitāḥ
tatraikatvabahutvānāṃ pādabhedena darśanam
avāntarārthabhedena nairuktānāṃ na duṣyati
pratyakṣatvaparokṣatvapātā¹ śrekena saṃgatāḥ
70 saṃgṛhyante śābdikaistaddetadbāhulakairiti
kakṣu harṣaviṣādābhyāṃ mṛdubhiḥ kaṭhinairapi
taistaiḥpadaiḥ pratīyanta iti kecana vaktṛcāḥ
tadviśeṣaparijñānaṃ vākyaiḥ stūccukutsvareṇa ca
ākhyāta svarataśceti saṃgirante pare pūnaḥ
ākhyātānukramaṇikā paṭhitavyāgrato nṛbhiḥ
tayā rūpāṇi dhātūnāmarthāṃśca sugamā iti
anukramaṇikā nāmnāmadhyeyā tadanantaram
nāsaṃskṛtā adhīryīrannukramaṇike ime
nipātānukramaṇikā śīlanīyā tato dvijaiḥ
80 arthā hi bahavastsyāṃ mayā vyutpāditā iti
anukramaṇikā turyā gūḍhārthapadagocarā
tayaivāvyaktasaṃskārā nirucyante kramāditi
āśuṣkāmo na nirbrūyāḥ² snāvaiyākaraṇāya ca
na cāpyanupasannāya na cāśuśrūṣave tathā
na kathaṃcana nirbrūyādaśucibhyaḥ pramādataḥ
ācāryaputraḥ śuśrūṣurmānave³ daśa darśitāḥ
nirbrūyāttebhya eveti so'yaṃ śiṣṭavinirṇayaḥ
mantrārthaścāvagantavyo yathāśakti dvijairiti
vakṣyante hetavastatra grāhyā sā bahucairataḥ
90 paścamyanukramaṇikā vibhaktyarthaṃpradarśinī
tathā suptiṅvibhaktyarthaṃvṛttayo darśitā iti
anukramaṇikā ṣaṣṭhī svarato'rthasya nirṇayaḥ
pradarśayati mantreṣu grāhyā sā nipuṇairnṛbhiḥ
saptamyanukramaṇikā śākalyamanudhāvati
vyākhyātaivaṃ hi teneyaṃ saṃhitāpadadarśanāt
padatastadiyattāyāḥ prakṛteḥ pratyayasya ca
dhakṣi dhukṣi pravādeṣu svarūpasya ca nirṇayaḥ
tathā rephitavijñānamanārṣeṇetinā kṛtam
tathaivānye viśeṣāśca tenānārṣetinā kṛtam

61.580.9

100 samastapadavijñānaṃ kramādhyayanato¹ bhavet
saṃhitāyāṃ samānāyāmaḍāṭo darśanaṃ kacit
kacicādarśanaṃ ceti sa ca bhedo'rthakāritaḥ
kecidvisarjanīyāntāḥ śākalyena pradarśitāḥ
kecitsvarāntāstenāpi bhūyānarthasya nirṇayaḥ
punaḥ padāni nādhīte teṣāmarthaḥ sa eva cet
vibhaktisvarasāmye ca tasminneva krame sati
padopādānahānābhyāṃ vahvāścaryamadīdaśat
kṛtavyākhyaiva teneyamṛṣiṇā dāśatayyabhūt
samayānukramaṇikā yatnena mahatā dvijaiḥ
110 bahvaicaravagantavyā tasmātprāśitamīriti
ṛṣināmārṣavijñānādṛcāmarthaviniścayaḥ
anukramaṇikā tasmādārṣī grāhyāṣṭamī dvijaiḥ
pratipādamṛcāmarthāḥ santi kecidavāntarāḥ
ṛgarthaḥ samudāyaḥ syātteṣāṃ budhyā prakalpitaḥ
chando'nukramaṇī tasmādgrāhyā sūkṣmekṣikāparaiḥ
hātavyānyatiriktāni padānyarthamubhuttubhiḥ
nyūnāni cādhyāhāryāṇi tacca tatraiva darśitam
daśamyanukramaṇikā devatānāṃ pradarśanī
devatājñānapūrvo hi mantrārtheṣu nṛṇāṃ gatiḥ
120 ekādaśītihāsānāmanukramaṇikā tataḥ
ajñāteṣviti hāseṣu nahyarthaḥ pratibhāti naḥ
etābhirekādaśabhiryāṃstvartho nāvabhāsate
dvādaśayanukramaṇikā¹ tāsāmarthaṃ vadediti
aṅgaiḥ kiṃcaikādaśabhirarthā ye pratipāditāḥ
vyaktā bhavanti te sarve mantrārthānāṃ pradarśanāt
tatraitadvagantavyamṛṣayaḥ saṃhitāmimām
nānāvidhairabhiprāyairdṛṣṭvā jagmurdivaṃ prati
mantrārthatatvavijñānamanṛṣīṇāṃ tathā sati
tāṅgāvayānāgamāvraṇāṃ na bhavantyatapasvinām
130 śākhairaṅgarthāṃ jñātavyā dīparatnasamāśca tāḥ
yo jāgāre²ti cāharṣirnāryāṇyaṅgāni śākalaiḥ
nārāyaṇaḥ sudurjñeyo yajñāścāmī tadātmajāḥ
athāpyanuvidhīyante prīyatāṃ bhagavāniti

61.580.10

oṃ namo nārāyaṇāya
ākhyātānukramaṇī
oṃ namo vāsudevāya dhātavo nāmayonayaḥ³
ācakṣate ca vākyārthaṃ tiṅvibhaktisamanvitāḥ
yajurbrāhmaṇabhāṣāsu yadrūpamanuvartate
anvaye vyatireke ca dhātvātmā sa iti sthitiḥ
bhūyānṛkṣvasya rūpasya lopāgamavikārajaḥ
viparyayaḥ santi cānya ārcikā eva dhātavaḥ
saṃprayogātpadairanyairapi cākṣarasāmyataḥ
dhātvartharūpavijñānamevaṃ nāmārthakalpanam
paryudāsro bhaveddhātuḥ samyañcaṃ yadi paśyati
10 arthamanyaṃ tathā nāma paṭhito'pi sa pāṭhataḥ
alpāntarasamānārthāḥ paṭhitāśceha dhātavaḥ
prātisvikārthavijñānaṃ vākyaireva bhavediti
dhātavaḥ stutikarmāṇa īḷe gāyati nonumaḥ
manāmahe namasyanti praśaṃsāmo vacasyate
abhipramande madati pratiṣṭobhati rebhati
gṛṇe'nūṣata śaṃsāti panayanti vi¹panyati
ucyate bhandate dīdhye jarāte jurate stavai
jarate vandate gāsi ṛjyase joguve mahai
stuṣe stuvantyāvacati ribhyate vāsayārmasi
20 rarapśā īṭṭe ravati rihantyacchāṃ ²surasvaran
arcanti maṃsai cakruva paribhūṣati gūrdhya
avenadānṛcurmanye caniṣṭhaca panasyate
aśamiṣṭhopaśruve ca pariṣṭhobhantu śumbhatu
manāmahe ca mahaya sadāmi ca makhasyate
akṛpantā ju³ryamuśca paniṣṭhābhinavāmahe
pramanmahe'kamurapi triṣaṣṭiḥ syuḥ stutikriyāḥ
arcanti pratibhūṣanti carkirāsa manāyati
anamasyantrdhyayaṣṭa prayakṣanta mahīyate
vitatase vāsayathaḥ saṃmaheta samāsate
30 saparyema sapemānar̤a ⁴kārīdā⁵ vivāsati
abhijuguryāṃ⁶ panayadvalgūyati vidhema ca
śamāye yakṣi yajati marmṛjyante ca maṃhayaḥ
arhire ca vyavasyanti carkairamanumudīmahi
anuprayeje venanti rarādha kirate vidhat

61.580.11

ṛjate parirapati dadāśāryanti cakam̐ran
abhūṣaṃśca tathā vṛtran¹ kāriṣamupāsate
dhātavastrai²ṣṭa ³bhāste'mī ghaṭhitāḥ pūjanakriyāḥ
bhūma svaranti vāśānti rarāṇītyavacakṛdat
stanayanti nonuvanta⁴ rarāvīti vadāmasi
40 āhuścaṣṭe vāvadīti śiṅke krandasi rāyasi
asvāṣṭāṃ hūmahe protha nānabhatyādideśati
nūnonnavīnostanihi vāvaśantāśiṣāmahi
anukrośanti śumbhāmi gāyiṣe ca saniṣvaṇam
coṣkūyase garhase ca nadyanti jaganti ca
āghoṣatho vakṣyate ca mantrayante vananta ca
gṛṇātyūdima rādhāma mimāti ca mimāya ca
panāyanta ca ṛcyante saparyaṃti mudīmahi
avakrandācikradacca vivākṣi ca manāmahe
akhanīdārupākkuṣṭa vatre⁵rcainti ca tanyati
50 ānavanta kanikkranti śepe vocānti sarjati
marmṛjyante manvate ca tathā gāyasi śaṃsasi
āgāsiṣustathāghoṣādrādhāma ca miyanti ca
ādediśāccādhvanayatkaniṣkaṃ nanyate tathā
anonuvuḥ śravaya ca ruvaṇyaśca⁶ svarāti ca
avīvaśanyūṅkhyante'rāviṣuśca vivakṣaca
ekāśītirdhāṃtavaḥsyurete śabdakriyā iti
icchantyuśānti vanatha vāvaśurvaṣṭayakāniṣat
vaśānyuścamasi cākandhi kāmayāse vṛṣaṇyati
vareyādācake vīhi cākananta canasyatam
60 vāñchantu vṛṇvate vyantu vanoti spṛhayanti ca
venantyacchā icchādayanta śvasiveti vaśāma ca
vavaṣṭi vivasoranta ūciṣe vervevāna ca
ṛṇayante¹ ṛṇāyanta cākananta vṛṇīmahe
haryatyagṛdhadāvane² smasīṣa iṣayema ca
ṛtayantāparo vahima śravasyā diṣayanta ca
rarāṇā vāśayopasyādaimairasyaṃ caraṇyati
caśchandeṣathuricchārthā dhātavaḥ śākrā³ iti
gacchantyahema carati jihaterṣantyamaṃhata
adīyamaiye riṣṇāsi gāḥ khādayanyajūjuvat

61.580.12

70 abhitsarantyardhayāse gātha gāta ca panna
abhiyantvaluṣyārthayanti jarbharīti janāsi ca
atasyati ravya abhūṣaddhamāvantvāratāgatam
araṃhatā varīvarti janigmaṃ sukridhātavaḥ |⁴
āvapantyāratājanti gmanta joṣi jigāti ca
atikrandantyāvivāsedvabhūnnabhidheta ca
āganīganti pratiyannadhvanītparibhūṣa ca
addhāvadalatīta ānadhyāyata siñcate
abhyāratā dhāsiṣuśca dadhmā ayati yetire
aheṣatāphāṇayacca cakramantājirāyate
80 apīpatadapāsthuśca jagāyādiṣa īrate
hasema hāsate hinve śrotastīdhvaṃ bibhassataḥ
javate paridīvanti pravivijre padīṣṭa ca
ghuṣāyante nijihāte patayanti sisartī ca
tundate gāhave drāntu jagamyāmīṣate drava
peveti vihi viṣyanti katūyante ca dīyathaḥ
ṛjantvṛṇvanti caskanda dhavadhve pāpatīti ca
ājagannibhiṣurvātu sarayante viyanti ca
yatante yāti pīpīhi nasintenvati ganvahi
udhāsate'hvayanti pavante ca pravanta ca
90 niraraṃpatyate sarpa plavate ca bhuraṇyati
vanrāja laṣṭuḥ syandantāṃ kṣodante ca sisarṣi ca
skandanti vervaṣṭitāti drāsadeṣe svaranti ca
pratisarethāṃ budhyanta udśomāpanīphaṇat
gmantīyarti patānyoṣanveṣi sādha riṇāti ca
yayānvavakṣurvāṃcakre vemīlayata vartaṃte
iyakṣasyohate dadrjuṃguracca jigīṣase
bhajayeṣati dhanvantu saraṇyānṛjyate tathā
ṛṣantyṛṇoti prakīḷātraṃhayante ca niṃsate
rāsantratharyanti tathā rīyate ceḍvayāvahai
100 cyavanta ganta¹ vṛdhvaṃ ca ²khañcakha ca pa³temacca
dudravadramanārthānāmiti drāsaptaṃ śatam
āśāte nakṣase vemi papṛkṣe naśāte vṛṇakkū
joṣīratāṃ viśrayante vidyāmāśuḥ prasarpatha
ajīnaḥpaspaśo prāratnāmimikṣurmimikṣatāt

61.580.13

iye bhurantāviśantu nasateṣāṇa invasi
cyavase niṣṇateyetha yāsiṣṭaṃ vātayāmasi
vāḷahaṃ vivyaktha bhakṣīya yataṃ yaya vakṣati
upavetyabhipravanta sacethe ociṣe'śvavat
vivyacadrāhatepsanta sacemahyūhurohate
110 pariṣvajāmahe veṣi vivakṣyeta nanephati⁴
āyeje patyate cakṣaṃḍupadīyanti saścati
inakṣataśca⁵ puṣyemā taṃ sayo'tha gānirmaṃtam
āpṛkṣase'pānayacca janīmahi samīrata
āvivāya vadondraṣṭa vahantu ca nināya ca
vivakṣya yāsamabhyārurāśuṣe ca nagāyathaḥ
nyūhīte gātuyajñasya mṛṇorayohiṣa āvayaḥ
da¹kṣadūnajavāpuśca viveṣārtānaḍerire
ātatatānopaviviśo vivāseyaṃ yatema ca
abhivakṣo vavakṣe ca vivikto yātanāpi² ca
120 prāpti³ prāpaṇalābhārtho stattadvākyānuguṇyataḥ
navatiḥ paṭhitālle'mī dhātavaḥ pañca cādhikāḥ
dadarśa vicayadvyakhyaddṛśeya bhava cakṣi ca
avākhyacca vivakṣe ca cākraśābhivakṣa ca
addakṣata nicikyuśca dṛḍhakṣa paśyatīti ca
caturdeśe dṛḍhaśre syācca ime darśanakriyāḥ
ajñāyi vittamamnāte veda cetati⁴ cetyavet
vettha vedi vida jñeyā āvivide vividire
vidra maṃsīya vidathurāmanyetāṃ cikitrire
jānīthemasi vindante manasye viddhi darśathaṃ
130 bodhataṃ maṃsase vittaṃ⁵ maniṣye venmanasyāsi
cikitsāmo vidā viddhi cikituścetayatyapi
ciketa damantādhītha vivide bhutsyabhuñjāhi
bodhayā manutādhurdhaṃ jñānārthāṃścaiṣṭubhā⁶ iti
saṃśaye vicikitsā syādyācedvicitaneti ca
anveṣaṇakriyau⁷ syātāmanveti vicinoti ca
siṣakti nisate vaṃsa jujoṣatha sanoti ca
mimyakṣa joṣayante ca sapante vanuṣanta ca
siṣāsami.......⁸sacante ca bhajāmahe
jyavasya vanvāsi pasanta muśānte'prāye vedima

61.580.14

140 iyakṣanvākṣi vanata jujuṣana saniṣyasi
viyoṣadbhāgvanavase vanotapa dahakṣata
anakṣata vano vaṃsi bhanakti vabhūṣe vṛta
uvācaikādhikāpaṅktiḥ¹ saiṣā bhajanakarmaṇām
yācate yāmi bhikṣante vīhīṣudhyati hūmahe
īṭṭe ca ²pravahayanti kṛpaṇyatyāvṛṇīmahe
īḷa ācaka³ āyakṣi vavā⁴yāmaha īmahe
ayāsiṣaṃ cārthayanti tathā rānte vanāmahe
abṛṇyarthayeye rapatyakṣate cāyajāmahe
ṣaḍviṃśatirdhātavaḥ syurrvā⁵rthāḥ paṭhitā iti
saṃpṛcchase tathācchānta kṣikṣema chādayanti ca
upacchandanakarmāṇaḥ khadayanteti paścamaḥ
mūlāte tathāmūlaya khadayopadyakriyāḥ⁶
anumannāte mahema mahantāṃ ca⁷ tathāruva⁸
prasavasyabhigṛṇīhi mṛṣyate ca tathenvati
navamaśrānumamire syukte'nujñākriyā iti
prayacchasi prahiyante dhātvabhyarṣaṃ samūhisi
āvarjate dadnyaddhi vivakṣe dāti pṛcchati
upamā hi śaṃgdhyāyaṃsadātakṣantu daśāsyati
dediṣe dayate juhve vitirāmi viyantana
viṣāhyayāmi saṃśasta yuvasva vanate śakaḥ
yastaṃ dīdihi suvasidāśima⁹ nāśnoti puṣyasi
pradadrire niyamate riricyā nṛmaṇasyase
mamahe rarate pṛkṣa āyuva¹⁰sva duvasyatha
vanavadideṣvaradodadīratrāsate bharāt
rāsīya śarki jigṛta niyuvaite uvocitha
vaṇate vidhate vīhi duḥprayatnasamanvitam
dadhāti valro kṣarāsi sacanta ca vivāsi ca
ācakṣyathurviṃviṣṭaśca vanāva pravāca ca
maṃhate varivasyantu jinvataṃ,yantu tāvidāḥ
170 āvoḷahaṃ rīramāyāmi vavand skandati khyatam
dadasyavinda śikṣeya māmahe vakkirābhara
didiṃḍḍi yaṃsate vaṃkha ririṣe yaṃlla dīdharaḥ
sūdayacca prahiṇutā didhiṣantu nitośase
prahoṣi coṣkūyase ca yacchyādvibhajāśākāḥ

61.580.15

karatsanotu haṃsanta1 tarpayethāṃ vivāsataḥ
ādadaṃho viṃṣedāsāda ṅdhūyate kṛpaṇanta ca2
vitāri cakṣi diśati viyemāpi ca yemathuḥ
saṃveṣiṣo vayayati ca 3nasyāṣṭādaśaṃ śatam
ajahātana tatyāja4 parādehi parāsicaḥ
180 prārirecitparāddeyā jihīte parivarjati
hīye'hāsurapārodhaṃ parādā utsahaṃ jahuḥ
caturdeśaite tyāgārthā gṛbhāya nimimikṣatuḥ
abhivyayasya gṛhṇanti gṛhāmahi muṣāyati
ādadhe ca gṛhate krīṇāti caṃ jagṛbhire
durgṛbhīya saādāma jagṛbhyādasanattathā
ārabhe ca saṃrabhante ṣoḷaśa grahaṇakriyāḥ
avindthāṃ vido vindhe syūhavāma sanema ca
asāniṣaṃ vevidāma vindhate'vyannaveviṣat
aṃśyāma kṣeti vivide sanuyāma viṃdaviveḥ
190 vidyāma vindate spārṣaṃ pratidhīmahyabhakta ca
abhajantāpīyati ca bhājayatyasanāma ca
ekāthikaiṣā gāyatrī5 dhātūnāṃ lābhakarmaṇām
aṃtti jambhiṣadaśnāti vyajasadvantvavayobhasat
praseta vyaśā jakṣīyāditsyatyākṣa bubhūjire
kṣanveviṣadgarannaśnagirajjagrasīta ca6
bhujyate bhojate'śāna vīhi bapsati khādaya
khadnyaśindrarvati ca jaghāsa ca jagāri ca
āriśantāṃ tathā'śnīta bhasatho ghasadāpayat
bāhaitā ¹atti karmaṇaḥ pāhi peyāḥ pipīṣati
200 vā .... paryāṃyā......dhrā......payate tathā²
...³grṛṣāyasraite syuḥ pānārthāṃ daśā dhātavaḥ
atītṛṣāma tatṛṣuḥ syātā tṛṣṇākriyāviti⁴
mamatsiharṣase matsva mādayethe ca mandase
madathastṛppata.....................raṃhyathaḥ⁵
udyatvopaśvāsaya ca...⁶motaṃ jinva jinvatha
bhunoṣi yakṣati tathā pipīṣati ca tṛṣṇu...⁷
tarīramadvābṛṣasva raṇiṣṭhana mamaddhi ca
unmamandāmandriṣāthāṃ khadtho raraṇastathā

61.580.16

saptaviṃśatirūpāṇi vartante tṛptiharṣayoḥ
210 rihati rihate reḷih bhavantyāsvādanakriyāḥ⁸
dadhate⁹ dhāma didhūta didhiṣāmi ca dīdharat
upastabhāyadvinye ca didhiṣante ca bhāradhuḥ
dadhanve dhāyase dhaithe vavakṣe dhatta ohase
dadhad¹⁰dhre ca dadhanaddhatā dhanayā dhati
didhiṣeya tathohyāthe dayase cādadnta ca
bharate ca bhriyāte ca dhanayante bharanta ca
dhethe cādhattha cāsaghoraddharadhiyetire
sadha¹¹dityāpi ṣaṭtriṃśaddhātavo dhāraṇakriyāḥ
ābhajābhakṣadādheyāḥ pratidhatpratidīdhima
220 nidīdhikriyate haḍktaparidkāsi dhāraya
nivadhirṣaṃ mimāthāṃ ca nijahyapasedamadhuḥ
ājaghartyāsajāmyathetpratidhuśca nidīdihi
ādhāśreṣāmaśiśrāya dayase nijaghantha ca
vibhariśtrimisyuśca nidheyāchunnayāmasi
āskrabhnāti nyamṛkṣāma śrīṇeṣe dadha yacchanām
didhṛtaṃ ca vispṛśāśca mayante dhīyate thithā
niyacchatā śriyaṃstaddhayururyata ucyate
ete nidhanakarmāṇo bhaveyuraiṣubhā iti¹
vṛddhivardhanakarmāṇo vavṛdhe pratiyetana
230 hinotyudhāthe pīpāya rarakṣoya samānṛdhe
jarate vayate vardhānchuśruyāta kṛṇoṣi ca
viverjinve saṃjareta harṣate ca vṛṣāyate
dayate tilvilāyadhvaṃ paridehacca dhukṣatam
pratāriṣacca puṣyanti redayāti praśardhayat
medhyantu medatānyūjai tūtocūtāvaśūśuvat
indhateśā……..auddhattastavetāpāyi pinvate
prātantaṃ grāmaṃ vardhanti pibema vitiranti ca
pīpihṇuṇadhadinvanti dakṣate pīpyatāṃ tathā
avīvṛdhacca nasate pīpayacca hi tundate
240 iradhantottarai dhatte vyāśvedāpyāyase tathā
avivyatamirajyanta dyunā ṣaṣṭirbhavantyamī
bhavema syāma vidyāma kṣayatyedheyate'sati

61.580.17

āsidhyati janiṣṭhāḥ san bhuvāni paribhūṣa ca
āsuicaturdaśāstyarthā jajāna ca sasuva ca
vimamettiririṇīta jajñe jaṅgarapiṃśāta
sūtaḥ sūdata te'mī syurnava vyutpādanakriyāḥ
pradadhanyurattabhāye ddahyādaṃhi dhārayeḥ
ca skambha dṛhe'ramṇā vīḷayasta rirīhi ca
āmimikṣu vīḷayāsi reyāmāsthādatiṣṭhipaḥ
250 araṃhadapi haṃhethe tattambhāramayattathā
dyunā viṃśatirityeṣāṃ sthitisthāpanakarmaṇām
apejate sūdayante samīṅgayati codayāt
jaṅghanāni saṃjayata nyānaje pātayāmasi
viveriṣyati tuñjete niriṇīte sisarti ca
iṣaṇyatīṣye sṛjati vahethe ajatīrate
vivātīyarte yavaya vājayāmasturaṇyati
ṛñjate sya...¹tuñjanti hinotinujanāsi ca
ṛṇvatīṣṇāti suvasi nudethāmabhivartaya
uhya²te ca pravahata codanāpiṣa ūhase
260 acyucyavuḥ patyase ca nirāvidhyatsamasyata
pravahata codvāyacca pravivāya saminvatu
prasasnāte nissṛjantā jaṅghūratneṣave ....³
nirjanardha...........⁴nabhare ravatāhati
anayanyātatayāse ca samapyagni śaśā...⁵van
abhiyudhya yātaya ca nyavṛṇattu jarandhaya
paran vyasan prāda...⁶śca tatasreca sameyathuḥ
yuyodhi dhvaṃsaya prāṣṭhāna viveriṣaṇattudan
rarṇīdhyamānadviyamannavinno vivayanti ca
enotkṣipacyavante ca vartayāpāvapastathā
270 udīṅ⁷ya vṛṣāyacca saṃdhūnuhi rireva ca
kṣepayacca supūdaśca ratha...⁸upasasṛjamahe
vididyuto dravayati praheṣe praticakṣi ca
asugramamyaccaraca punīṣehandhunotti ca
dhamityapinvatudayā nṛṇa cāvisi yanta ca
parajyata drava⁹yatha prādibhyerayadāruja
āvivāse tathā vaṃho vivāyāvepayo'janaḥ
śataṃ sahasraśre'mī dhātavaḥ preraṇakriyāḥ

61.580.18

ve...¹⁰yate vepayanti dhunayantāmanārtiṣuḥ
īṅgayanti dodhavīti vipayanti vi...ryaṃti
280 ejatha vyathate dhūthojihāte dudhuvīta ca
vidhāva.............................kopaya
avije cābhyasetāṃ ca hetasadvijastathā
vicejyate śuṣṇate ca kākumā^2stapanakriyāḥ
trasanti bhema vibhaya śrathayanta vibhītana
vibhetyabhaiṣṭa bhayato'bhyasetāṃ bhīkriyā nava
yudhma yotiṣa yodhayāśva^3 yuyudhāte pṛtanyati
paśyaite yuddhakarmāṇa invato ruṇadhāmahai
vṛṇvate vārayante ca siṣedhāpi ca roṣati
paṇinivāraṇakarmāṇo yuvatsāśre^4 yujevyayaḥ
290 yunakkāyujya yuṅgātāṃ^5 niyuvaite ayuṅka ca
upayujmahe ca daśamasta ete yojanakriyāḥ
avāvarīdvihūṇāti niṣedha niyamanti
varāte niḥśaśā vadhuḥ sapta syurvāraṇakriyāḥ
abhiṣyāprāsi vanavadamitiṣṭha nirodhati
avakradhuḥ prasakṣaca śāpiprābhyāsanakramīḥ
vanvantvabhikraṃsate ca sāsahatpramanakti ca
sadyaḥ prasākṣate sāha pasāmābhikṣameta ca
abhibhitiṣṭhama titiruḥ sākṣantsāddideśati
abhibhūrabhitakṣena trāsākṣinyarpayantathā
300 abhyauhidyābhyaścavāma^6 dhṛṣṇuhyabhibabhūva ha
ādadharṣiṃ ca dardharṣiṃ tathābhitatatanāma ca
parimṛśnantyabhyasacca paṅktidūryūnā^7bhibhūkriyāḥ
tavāhiṃsanti vidhyanti prasṛṇīhi athiṣṭhana
vayanti tośase manti snehayanniriṇāti ca
dabhnuvanti khidnyanti spṛṇuhi sparatedana
papiṣedha jayadhvegdha jinantauñjo sphuratpṛṇat
marddhīśardhadvivadhiṣva pariyāsi riṣaṇyasi
ṛdhāyata cātayate dardarīti ca darṣasi
ādaistatasre roṣanti pratiṣīyanti cikṣipaḥ
310 pṛṇāti tapyate śāri glapayanti cikīrṣati
kṛṇvate¹ nyūñjase debhuradhūrṣata ca snudaya

61.580.19

aviveṣīveṃnuṣyāñca bhanatti ca bhinatsi ca
nijūrvādbhidāsañca minātyabhyātapanti han
ruroja tuñjate śāsa dvarasyatyavadhūnuṣe
sphuranta² matta tapate viharante yuyopima
niyāta...³vanuṣyanti kṣiṇanti ca mimāya ca
haṃsyotiraṃ krūḷayāto niyāsaṃ jaghanantathā
ujjihnate sedhata ca dbharṣanti jaranta ca
darṣi ditsati mardhanti bādhate ca junanti ca
320 atṛṇadreṣate ghnanti niśiśītaṃ ca dahyahi
avakramuśca juhvuro nipūṇakti pṛtanti ca
avatāitaraskabhāyaśca reṣayanti stṛṇoti ca
tatardrścābhidudroha marcayanti mathāyati
ririṣīṣṭa saṃmimīhi bhīṇanti vanuyāma ca
ardayo jambhaya...⁴jitāmināducchunāyase
ācakhyāda ścāthihi ca barhayātamadsphurat
vigāhyaścāścadayateṃ darṣīṣṭāsturyaṃyastu ca
avanośca karśayantī ........⁵vanavaṃ samau
saṃpipeṣa śiśrathaśca vitirātislarāma ca
330 nema...............⁶rīrakṣatyabhiyāsiṣat
avaśṇomi vyathaya ca prākṣiṇāśca nitūmpasi
adūdruṣantiravagavatāriśca tūrvasi
adhyāyasyaśṛṇo rakṣā ¹viśāsta ca nivāsate
pañcāśaṃ śatamete syuhiṃsākarmeṇa uddhṛtāḥ
chindhyarpiśāśchṛṇītaṃ ca parāvak chedma vṛścasi
viviktaṃ viriṇā astardayante vartayantathā
bhiddhistanoti vacate papanti ca dhananti ca
vṛṇakti vṛśca āvṛści titakṣa dāśyarāviṣat
cattorukṣatyakṣata ca² pramomi śvavananvati
340 avṛṣṭaścauṣiṇahā³ste'rmī dhātavaśchedanakriyāḥ
jigetha jeṣyajaiṣyeti jayārthokraya īritāḥ
jayantyajūryaṃ jūryanti trayaḥ syurjaraṇakriyāḥ
parijyayorṇute dhukṣaśchadayanti jugukṣataḥ
gūhathaḥ prastṛṇāte ca vahate vihute guhaḥ
daśa gūhana¹karmāṇastuturyāttūryatūrvaṃ...⁵

61.580.20

taruṣanta tartarīti tarate parṣi tāriṣat
spartaṃścaranvipratita tūrvaṃtaṃ niṣipapartanam
atāriṣṭa ca tu...⁶ryātpārayā pīparastathā
tattūryante pipartyasparviṃśātistaraṇakriyāḥ
350 rakṣābījjugupuḥ pānti jinvaviṣṭata dhanvire
āviddhyavaspṛdhi trādhvaṃ viparṣi dayate'vita
uruṣyataṃ pādaviṣṭavāsīthāmaviṣo duhe
vivāyāvyāśca vibhūta gopāyantyaca dhātavaḥ
gāyatrā⁸rakṣaṇārthāḥ syurdahāmi dayate tapa
dhakṣyadhā ghoṣataduṣṭav samavṛtta ca dūrvaṃca
vidhahi syāda dhattaṃ ca dānārthā dvādaśa smṛtāḥ
bhrājanta āśuśudhya mrāddhye dīdihi dīdayat
tapatyabhrāji śocasva davidyuta śuśobhate
vyaśvaidaśocyadediṣṭa dīpayaśca riṇakti ca
360 abodhyagyaudvirurucuḥ śumbhayantāghṛṇe asat
aśiśvitaddīdayaśca titviṣe rājasīhi ca
aśiśvito vidīdheśca rucayanta pracakṣaya
samindhato'titepaṃ ca davidyojāsi rājasi
udbudhyasva praṣāyante saṃdidīpa svayanti ca
śubhayante davidyośca tathā dīdāya bhānti rāḥ
aghudhyaṃ ca rurucyāśca dīptyarthāṃ jyūnajāgatāḥ¹
pariṣkṛṇvanti śumbhanti niṣkṛtā śūśubhaccāpi
nirmṛ²je bhandate ca śrīṇanti samakāri ca
iṣkṛ...³dhvamajyate draśā saṃskaraṇākiyāḥ
370 saṃjagmurupayujyante sasavanta samucyasi
sacantāṃ samavartanta saṃvṛṇakku vavanma ca
saṃgṛṇīte samānaṃśā...⁴śveviṣyācca saṃgṛṇam
saṃmadanti samacyanta pṛktaṃ sneneṣi saṃharam
nīḷayāse saṃcaranti samavartaya saṃkhajat
sabarhaya saṃtutataneḥ samayanta yuvanta ca
saṃrocate saṃhananta saṃyajante samagmata
samagasahyāyuvate saṃmimikṣa yuyūṣataḥ
saṃpṛcyate'bhiyodhīśca samaraigāpṛcīmahi
abhyajāva cābhyama...⁵saṃrabhemahi saṃvathi

61.580.21

380 saṃjighnante saṃviśāntu saṃmimikṣu samūhani
saṃvāvaśānta tatsāra tathāsakka......⁶
samāṃ kṛṇudhvamacatha saṃnasāmaha ityapi
samajagmiran samīyuḥ saṃgacchadhvaṃ ca dhātavaḥ
byunā pathiḥ saṃgatārthāṃstāddhiśeṣā tu vākyataḥ
samairayaṃ saṃdadhate laṃrirītha samindhata
vivye ca prathyairayataṃ samaranta ca satta te
saṃdhānārthāṃ...¹ he suṣyate sāhasra śuḷac
catvāro marṣaṇārthāḥ stu: pratimuścate ākhayat
pratyayudhvaṃ ca badhnate...²spāśāyastra ca
390 sinośe......³spṛṣṭa samayante ca yemadhuḥ
apa........⁴ghan samanāha ca yeyima
aiyardhāṃgāmāsiṣāya te susadṛśa bandhane
āsajāmi saṃbharante niceveti ca piṃśate
pariṣvajantyaśliṣaśca miśrayakṣa ca mamānṛce
ripurnavantāñcate ca traiṣṭubhāḥ⁵śleṣaṇakriyāḥ
śīryate vṛnd śruvarai rakṣurthayaṃti ...⁶
sukrarṣo...⁷viśrathāya nava śauthilyatrācakāḥ
upababṛhyapādhāṃ ca tṛtīyaścābhyadhāmiti
vāhūpadhānakarmāṇaḥ strīṇāṃ stuḥ puruṣaṃ prati
400 kṣaratpavante srotanti duhīyaśca prasivate
asthānasiṣyāḍudamra pavasrābhyahna dohate
akṣāḥ prathanva susobdha suṣvayante sravanti ca
pariprasyandate vivye makṣīmahi ca dhukṣva ca
āvacca svādok praṣāyat kṣaraṇe viṃśatisitrabhiḥ
siñcāmi pariṣicyante duhe me hata ājyate
abhipraṇṇata ukṣante tathā kṣarata pinvate
mimikṣata pipayato ¹jivya mehayan
praukṣannau²kṣīstṛṣāyante icyotānti vyaunadāsi ca
upastṛṇītaṃ viṣyanti drāviṃśatsecana kriyāḥ
410 jīva jīvanti jīvema śūśavāma dadhanvire
prāṇityādhārayantāpi prāṇīdā°gīdime nava³
cakāra kṛṇmahe cakkan karikkatkarate kṛṣe
kartā karmāṇi tanvanti kṛtaṃ cakkānaśe naśāt

61.580.22

saṃmimīhi pratyadhāyi riricyāccicyutaitate
paryacāmi pramimaya śikṣate tāyate tathā
avaidadatta tanyanti tatakṣurupamāsi ca
sādhāvyaye...⁴masire mimītāṃ ca viveṣa ca
araik carāmasi tathā kṛṇutaḥ kṛpateti ca
.........⁵vivṛta ca kriyā
420 aviveṣa traiṣubhāḥ⁶sthurdhāṃtavaḥ karaṇakriyāḥ
cakramanta cakramāthe kramate'timanāmahe
vicakrame kraṃsate ca ṣaḍete⁷ krama⁸ṇakriyāḥ
ārohase cāruhe ca taścāvasthāddhīri ca
paścārohaṇakarmāṇa ujjihīta udarpaya
ukriyasva saṃjihīte udāraduddayātiṃ ca
uccarāta unmṛśasva te'sūyā udgamanakriyāḥ
sarve ca gatikarmāṇa utpūrvā udgamakriyāḥ
udetyudśreduttiṣṭhadathodārta udārata
udpattanudīrṣveti sapta tatra nidarśanam
430 ujjighanante nirjabhāra nirataṣṭa vavahaica
vividaśca pravṛhatha.................¹
udū...²ḍhayatirañceti te'mī vivaraṇakriyāḥ³
stṛṇāti tistire'strāri vipayanti pravābṛje
vṛjyate staraṇārthāḥ ṣaḍ juhoti juhure punan
jigharmi yakṣasi tathā juhute homadhātavaḥ⁴
samajāsi jajastaṃ ca jahīti kṣepaṇākriyāḥ⁵
kīḷanti dīdhyadādīdhye trayaḥ smurdavanakriyāḥ
daviṣāṇi tathā tandraku snedhatālasyavācinaḥ⁶
atiyeṣamatyakramītkrāmiṣṭamihi ca drava
440 paścātikramaṇārthāḥ syu...⁷te hāsayanti ca
hāsārthī ⁸neṣadāśāndhi syātāṃ praṇayanakriyau⁹
bharatpāhāti vāhārthāva¹⁰dhukṣadgūhatāmiti
dhātu saṃvaraṇārthīyāva¹¹spṛdhat paspadhe tathā
parāmṛśodamṛkṣanta pasparśācca spṛśanti ca
mṛjeravaspṛśāṃ ca te gāyatrā ¹²sparśanakriyāḥ
ūhyatistheyakarmā syādvīḷayasya tathāparaḥ¹³
sastu siṣvaṃ niṣaṅga ...¹ śeṣaṃ niṣṭhāpapattathā

61.580.23

sasantva sastanetyete khāpārthāḥ sapta kīrtitāḥ
apahye śuṣāyanti śoṣathā śoṣayeti ca
450 amupjāḥ steyakarmāṇaḥ² śaṃkamāśākucakṣiti
śeke triḥ śāktikarmāṇa udbudhyadhvamabhutkhāhi
bodhāmasi ca jāgāra jātavo bodhanakriyāḥ³
adhyesi parimasyūradhīmahyadhigātana
catvāraḥ smaraṇārthāste harṣate jarṣurīti ca
jṛmbhaṇārthoṃ⁴ pacatpakṣadbhūjajāti ca mamasana
śrīṇanti ca pacantīti phalasī pacanakriyāḥ
pracikitsāścivravītu khyātāsvadhivacaḥkriyau⁵
paridehi paridghādistryetau⁶ kṣapaṇākriyāṃ
tathāpariddhaiva⁷ vireti prarireca ca
460 atyastu praririkthātha⁸ praririkṣe ca pañcamaḥ
patte tirekakarmāṇaścudhāmāśyamīdhi ca
gṛṇīṣe ca hṛṇīthāṃ ca jihīḷāṣi ca roṣati
krīṇanti sapta krodhārthāḥ khudyarthaṇetthāparaḥ
apivṛñjanti ta ime pathaḥ prakṣepaṇakriyāḥ
apismasīkṣyavyathātya ārāmavalaṃvake
khidyācchedanārthāḥ⁹ syurvatte vakram samavyayat
parivyata ca saṃvivye sparadauhṛdagṛhathāḥ
vasate'bhidhitsate ca vasāte ca vartaṃ ca
dvādaśācchādanārthāṃ syurdairdam.......... ¹
470 bharaṇārthoṃ² parikhyatsyātparikhyaṃśca niṣedhane³
tata⁴tāna vivyak tatanadanaghāṃ vivyacanta ca
vidhāvadhuvi...⁵sapa vyāsavācakriyā iti
tatanantā prathetāṃca vyamimīta vitatnire
ātanvate cātatane vyātirastatniṣe tanat
nava vistārakarmīṇo mimethā kośanakriyaḥ⁶
abhyamanta rogakarmā⁷ virethe syā nivāraṇe⁸
ājuhota huve hvanta hvayante juhure tathā
āhvānārthāṃ amī paśca niviśante mahīyate
niṣīda⁹dhvamāsate ca sīdā satsi niṣīdata
480 vavṛtuṃ nīmimṛkṣuśca śiśrīta niṣasattha ca
kṣayantyācchadyate daśa paścāpi cāsane

61.580.24

akṣanti vyudyate 'najyāhyandhīti krodanakriyāḥ¹⁰
vināśāne¹¹ viśruṣṭā syāddhyekhadhyayana¹²kriyaḥ¹³
śiśātyapi ca neni¹⁴ke śiśīte niśyatītyamī
catvārastvekṣyakarmīṇo namante nāna¹⁵mīti ca
vavandire yemire ca ninaṃsai nānamanta ca
najhate namanārthāḥˡsyuḥ praṇeṣadavahannṛtuḥ
parāvaha tathā śādhi pañca praṇayanakriyāḥ
khanāsyatṛṇadityetau bhavetāṃ khananakriyau²
490 niyacchāyādanamayo yematuryamanakriyāḥ³
upakṣeti kṣayaḥ kṣeṣadāciketadśāyatā
śake yakṣito dhikṣita ca niviśraśliṣastha ca⁴
śoṣa ūṣaturityete nivāse dvādaśā smṛtāḥ
avivi⁵ktaḥ saṃvivikto nvica pṛthkyādviyanti ca
vivartete ca yatatho viyauravadiṣīya ca
yoṣidviyothāḥ parigā vibharāścātayastra ca
yodhi yoṣati ca tathā vayavayasyapi ṣoḷaśa
pṛthakkaraṇakarmāṇaḥ prāsi pūrdhi pipinvathuḥ
pṛṇaktyāpṛṇa parṣeca siñca mi⁶trati vivyathuḥ
500 niraptrate'piprata⁷ ca pūṇethāmāpūṇattathā
duhanti paprathuḥ siñca pūrayantu piparti ca
utpupūryā mandyācca viṃśatiḥ pūraṇakriyāḥ
āpi...⁸harṣayanti piparṣyeca ta...⁹tarpayaḥ
prīṇīta jinva mṛlata mandiṣīsahi dhātavaḥ
rāraṃdhayati vairājā¹⁰ bhavanti prīṇanakriyāḥ
akṣobhayatprākṣiṇāśca pipīle saṃpiṇaktathā
catvāraḥ peṣaṇārthāḥ syuḥ ¹¹patatpannuśca cāpatat
pādyapānū tathāḥ patan pañca syuḥ patanakriyāḥ
viroha viruhemeti vartate dve'pi¹² rohaṇe
510 pracakṣyāviḥ santīti vyañjataśca prakāśāne¹³
pratimimīte mamaturmamāte cāte cāmi mimīta ca
vimamate pañcamaśca paricchedanavācakāḥ
śṛuvantu śṛudhi śṛṇvantu trayo'smī śravaṇakriyāḥ
punātyañcata śundhanti punītaṃ punantu ca

61.580.25

pavanārthāṃ ime pañca śundhayantu sṛjantu ca
ādhāvata ca saṃmārjiṃ marjeñja ca tathā vupot
ṣaḷamī śodhanārthāḥ syuratha rādhati rīradhaḥ
sādhate sādhanārthāṃ syuraśamiṣṭhāḥ śamakriyaḥ
śuṣyati średhati tathā kṣīyante'pi ca tandate
520 caśnacchāśyati pāypanti dsyatyapi ca śaśramuḥ
nava śoṣaṇakarmāṇa ūṣuraucchadviyāya ca
uvāsāvāsayan pañca vyuṣṭikarmāṇa īritāḥ
samavyadveṣṭanārthaḥ syā dvibhāge prativīhi ca
marṣiṣṭhāḥ pramamarṣeti dhātū vismaraṇakriyau
śrīṇantyaśiśriyuścaiva tathā śrīṇītanāñcate
catvāraḥ śrayaṇārthāḥ syuḥ paryāsa parivṛṅka ca
parivṛktaṃ parivṛjyāttathā parivṛṇākṣi ca
parivarjanakarmāṇo śreṣate'dhiśrayattathā
apacyo'ṣṭhā vivahīti catvāraḥ pracyutikriyāḥ
530 mare mametu mumurattathā mantramerāmahai
rūpāṇi maraṇārthāni pṛcchā prāṭ praśnamāhatuḥ
raṇadraṇanta rāraṇa raṇante rāṇiṣustathā
rarāndhi ratikarmāṇo nirvāpaya śamakriyaḥ
adhyeyānukramaṇyeṣā kṛtopanayanairdvijaiḥ
dāśatayyarthamicchandviḥ keśavāya namo namaḥ
ākhyātānukramaṇī samāptā
oṃ namo vāsudevāya nāmadheyavinirṇayaḥ
vṛddhopadeśādākhyatādviroṣaṇasamanvayāt
smarato brāhmaṇādvārthādbhūmiḥ kṣā kṣamāditi:
gmāvanirgoriḷā¹ vaṅgā jmā mātā duhitā kṣitiḥ
pṛthivīyaṃ vardhayantī padyā pūṣā riporjanī
vasaheṃḷorvarā gotrā mīmorvī nirṛtirmahīṃ
kṣoṇyurūcī gāturamaḥ kṣamā śreṣṭhā kṣetrapharvare
viśiṣṭe sodake pathyā hyadhikā bṛhatī² tathā
gogotre śākalairhaye iti kecana vaidikāḥ
dhanvaḥ sthānirjale deśe loge loṣṭaṃ bhavediti
gṛhā duryā damo yoniḥ khasaraṃ vidthastyaḥ
kṣayo varūthaṃ vṛjanaṃ pastyā hastyaṃ gayaḥ padam

61.580.26

duroṇaṃ vartaniḥ śarma viṣṭapū kṣemo niveśanam
pātho jma vasatirvāstu sabhauko varsa niṣkṛtam
padavīyaṃ sadaḥ keta okyaṃ chāyāstvavarmaṇī
amā sadhasthaṃ śaraṇaṃ kakṣyaṃ nīḍaṃ dharīmaṇi
pājo rajaḥ sadhiḥ sānu: kṛttisthānaṃ chadirjagat
janmasthānaṃ bhavennābhi rāṣṭrīyā yatra bhujyate
kākambīrāgnidhāne dve kākasthānamahānase
nimnaṃ gambhaṃ gambharaṃ ca daśā³ pravaṇavācakāḥ
deśe paraṃ guṇayute bhavediriṇamūṣare
athavā gātuḥ paviḥ panthā vṛjanaṃ sūrayaḥ srutiḥ
śudema varma vayunaṃ⁴ gavyūtirvehyajaṃhasī
sītā bhītā vyathiḥ pathyā padānyūtiḥ sugāyane
vartma niḥsaraṇaṃ rītiḥ pañcaviṃśatiradhvanaḥ
madhye yatra daśodhitvā gūḍhamārgaṃ divaukasaḥ
avindndaśāntaruṣyaḥ so'dhvā kauṣītakoditaḥ
dūraṃ parākaṃ paramamākamārātparāvataḥ
antaḥ paraṃ parāṃ caiśca nava dūrārthavācinaḥ
30 āsātprāpitve'lpamīke nedīyaḥ samayāmbaram
upākopahvarāvāṃkā antyavartipratihvaram
taḷitsamīkamavamamantamopamaturvaśāḥ
aṣṭādaśa samīpārtho vanāraṇye tathāraṇaḥ
araṇyānīti catvāri tatra jñānirjelā iti
adriraśmā giriḥ sānuradrayahāryaṃtaparvatāḥ
grāvāṇo himavānūrvo daśa parvatavācakāḥ
tatraiko mūjavāñcāma guṇavatsomasaṃbhavaḥ
vṛkṣā vanāni taravo vanino durvanaspatiḥ
vāmorveṃtyaṣṭa vṛkṣāṇāṃ nīlapuṣpota somataḥ
40 śākhā skandho vayā valśā libhujā tu talā matā
padha iṣmo'raṇirdāru gartasvedho sūtasya yaḥ
sthūṇāmetopamityambho daṇḍarambhau samāviti
ratho garto jayuryāmaḥ sadhastho rathavācakāḥ
ano vanaspatiścaiva śakaṭī ca trayo'nasaḥ
cakraścakriḥ pavirnemiḥ pṛthakcakrasya vācakāḥ
pātalyamāṇiśca samau mātrā śamyā nirucyate

61.580.27

samau rathī sārathiśca baṃdhuraḥ kāṣṭhasaṃhatiḥ
vṛkṣaṃ vanaspatiṃ cāha sannavādhistu vedikām
svaruyūpau samāvāḍuḥ sāvane phalake camūḥ
50 nauḥ patatrī dhlavaḥ perurnāvā pakṣa samā matāḥ
preṅgo mahāvataḥ prokta āghābhirdundubhiḥ samau
darbhyaritramapāṇaṃ tatprasiddhe yugalāṅgale
vistāro jaṭhalo nābhāṃ kūṭaśca drughaṇo ghanaḥ
camasāmatrapātrāṇi juhvardarvyupasecanī
srugghṛtācī prasravaṇo homapātrāṇi satruvāḥ
vīṇā vāṇastthā kṣoṇī kṣoṇaścaiva samā iti
prāvāṇaḥ parvatāḥ kṛṣṇā harayo śyā haridravaḥ
subharvādri sukarmāṇaḥ suparvaso naro vṛṣāḥ
dhiṣaṇoparasomādaḥ suparṇāstridilāstathā
60 bharitrasānuvṛṣabhā utnā santhā manīṣiṇaḥ
sobhinaśceti gāyatrā¹ prāvāṇaḥ śākaloditāḥ
oṣadhyaḥ śurudhaścandrā mātaro vaśvavastūṇam
roma prakhvaḥ patatriṇyaḥ śāśvato jāmayo dhruvaḥ
vīrudho jaraṇāḥ sīrā keśinyo yavasaṃ vapuḥ
pathyā niṣkatayo rāyo hariṇyo jagatī tathā
uttāścaivopalāścaiva samārthāḥ pañcaviṃśatiḥ
chatrākaṃ śumpamityāhuḥ tilvilaḥ puṣpasādhyaḥ
kṣudravṛkṣo'raṇyagataḥ prarohe cātimaṅgalaḥ
somo hariścitrabarhiḥ śucikando vanaspatiḥ
70 candrīṣaścamaso rājā viṣuṇo'śuniṃcumpuṇaḥ
kaṇvamānmahiṣo māthī śukraṃ viṣṇurvṛṣānidhiḥ
pavamāno'suro yajño madiro matsaraḥ kriviḥ
drapsaḥpṛkṣo² madhurvedhā gaurandhaḥ savanaṃ sadaḥ
mandī śuciḥ sadyavārhirindurmāṃso ṣaḍaṅkṛtaḥ
jambārupuñja ādāra āpo rātiḥ kratuḥ sutaḥ
ṛḍūdaro raso bhakṣaḥ samudraḥ kalaśastpuḥ
sarvo brahma bheṣajaṃ ca prasuvo'bhivayā api
atyaśca saptapañcāśadete somasya vācakāḥ
80 kūpaḥ kārotaro vanna ṛśyadaḥ kevaṭo'vataḥ

61.580.28

sūdaḥ kāṭaḥ kaviḥ kartā darśataśca tathā vajaḥ
pariṣkṛtiḥ khanitraṃ vā utsaḥ kūcaśca utsadhiḥ
veśataṃ camasaḥ śvabhraṃ kuśca dvāviṃśati¹ matā
āhāvaścāvapānaṃ ca nipāte tatsamīpaje
pūrṇaḥ kūle bhinnadeśaḥ kusūlastūdaro mataḥ
rajjuḥ sargo raśmipāśau raśanābhīśureva ca
dāmābhibhānidhā baddho paratrāgranthidhātavaḥ
trayodaśaite nāmāni rajñvāḥ syuriti śākalāḥ
nadyo rujānāḥ saritaḥ sindhavo'vanayo mihaḥ
panyaḥ sravantyaḥ sravataḥ svādorarṇā abhidhyaḥ
90 hiraṇyavarṇāḥ pravataḥ sṛvyayau mānaro'bhravaḥ
vakṣaṇā trādhatā kulyā rodhacakrā asaścataḥ
adrayo visṛtaḥ pastyā subhvo²yo yuvatī mahī
vartanyo yoṣaṇā rītiḥ svasāro bhautayaḥ sirāḥ
sītā nāvyā ṛtāvaryo rodhasvastathā vayāḥ
ṭhyāmayo vahato yahvo vāśrā radhryaśca revatīḥ
vakṣaṇya³ ūrmayaḥ srotyā dhvanayaśceti jāgatāḥ⁴
māvo rase mamma iti tadviśeṣā hūcoditāḥ
vipāṭ chipāḥ suvāstuśca gomatī śvetayāvarī
aśmanvatīḥ santi cānyāstatra tatra pradarśitāḥ
100 saro hṛdaśca sarasī nadaḥ sindhustathārṇavaḥ
udameghaḥ samudro'ṣṭau saraso vācakā ime
jaghanārdhaṃ kurukṣetre śaryaṇāvaddha vai saraḥ
astīti tālvakāyuktaṃ prasiddhe phenaghuddhude
tugvatīrtheṃ same prāhuḥ śīpālaṃ śaivale bhavet
udakaṃ pippalaṃ śāpamāpo gāvo'mbayaḥ svadhā
arṇo ghṛtaṃ paśaḥ śudhdhāḥ salilaṃ viṣamāyudham
kṣodaḥ kṣīraṃ rajaḥ kāṣṭhā aravindarujatkuśāḥ
krataṃ tamo'cyutaṃ retaḥ kabandhaṃ bhojanaṃ madhu
dharuṇaṃ gambharaṃ drapsaḥ purīṣaṃ kaṃ vanaṃ vapuḥ
110 tūrṇāśamastaṃ pṛśniḥ satīnamuda ūrmayaḥ
asbhaḥ stryau raso nāma bṛbūkaṃ śocirākṣitam

61.580.29

dru samudraṃ ghusaṃ tugyā janitaṃ bhuvanaṃ nabhaḥ
vātāpyaṃ viṣpitaṃ pāthaḥ kṛpīṭaṃ havirikṣapaḥ
jajjhatīḥ śurudho jyotiḥ sro'kṣaraṃ kṣāma revatīḥ
kriyā jalāṣaṃ pīyūṣaṃ vopā brahmāpa saṃśivāḥ
sroto'bhriyaṃ śarmaṃ janma śāmbaraṃ bhojanaṃ sahaḥ
mahadojo mahaḥ kṣema pavitraṃ vyomajāmayaḥ
svedo garbho'ghnyā ca dhāma dyumnamudraṃ yaśomayiḥ
sindhavo'vanayaḥ sargā abhraṃ vāmātariśvarīḥ
120 pṛśnigarbhā jīvadhanyā vāpyo nadyo sihstathā
anuṣṭhāḥ kṣahya māṃścatvamārdraṃ garbho vanā tathā
dhāmadhāsistathā prakhyo yoniścodkavācakāḥ
ekaviṃśacchataṃ te'mī paṭhitāḥ śākalairiti
mahattadudramityetadudake paryavasyati
annaṃ dhāsiḥ pituḥ svāma svadhā vājaḥ prayaḥ sinam
iḍirā pacataṃ pṛkṣaścano dyumnaḥ payo'mṛtam
psaraḥ sasaḥ śravo rādhaḥ pitvodho bhojanaṃ namaḥ
sanamātmā vidhinaima kṣiprapātha iḷokūṃ payaḥ
āntrāṇi bhaktamavasaṃ brahma pīvo yaśo giraḥ
130 pājo'rcaṃ ḷkṣakīlāla māyurarkoṃ rasaḥ surāḥ
śurudho yaśasaḥ pṛśnirāsutirgṛbiṣullathā
catuṣpañcāśataṃ prāhu ratnanāmāni vaidikāḥ
dhanaṃ maghaṃ rayiḥ kṣatraṃ vasu rikthaṃ tanaṃ yaśāḥ
dhanirvodaṃ bhagaścitraṃ śevadhirbhojanaṃ gayaḥ
muṅg mīḷhaṃ draviṇaṃ śvātraṃ vibhatraṃ saubhagaṃ śravaḥ
vedo dyumnaṃ varaṃ vāryaṃ medhā hemārthasunnate
jīvāturindriyaṃ prābhastarutraṃ varivo vṛtam
mehanā dakṣiṇā dakṣo nāndhyaṃ bhāgabharīmaṇī
rādho bandhuḥ suśnagotre svarnṛmṇaṃ ratnareṣaṇasī
140 ………………………¹manmaidhaturmaṃtiḥ
jānocathe tathābhīṣṭirdāśa gātuḥ panastaruḥ
vasatyātha varūthaṃ ca……²hiśaṣakṣu dhane³ iti
vikrīyamāṇaṃ vāṇaṃ syādrāma devena ⁴bhāṣitam

61.580.30

hiraṇyaṃ kṛśanaṃ candraṃ rukṣo'yo hemabharmaṇī
peśo'mṛtaṃ tathā niṣkaṃ niṣke hāre'pi te daśa
alaṅkaraṇavācīni śubhrebhistṛbhirañjibhiḥ
alaṅkartā tu no martyastanuṣpriḥ sa nāstikaḥ⁵
gāva uddho jagayo mā maho'ghanyāḥ pṛkṣayaḥ puraḥ
uṣgriyā śrīriḷā gaurī viśvācayo dakṣiṇā iṣaḥ
150 kharyo'ṣṭakaṇyauṃ revatyo rārayiḥ paśavo'ditiḥ
dhenuḥ saṃśiśvarī gṛṣṭirudhārā ridhāyasaḥ
ūrjaṃsvalyaḥ payasvatyaḥ pīvasvatyo gavāṃ virāhū⁶
citragarbhā jātagarbhā nivṛttaprasavā strīḥ
vatsaḥ śiśurbeṣkayastu vatsaḥ syādekahāyanaḥ
adhyardhavarṣastvavi: syāddhirmuṣke⁷ hate bhavet
vṛṣo dadhirmuṣkabhāro vṛṣokṣā bhīmavaṃsagau
ukṣāro vṛṣabho'naḍvān prayogo yastu daśyate
ririṣṭo'śakta utsṛṣṭo vahanātkarṣaṇādapi
payaḥkṣīraṃ savaḥpakvaṃ pīyūṣamamṛtaṃ param
160 dugdhaṃ kāmyamṛtaṃ dhāyaḥ sādhvandho ruhādāśiraḥ
śuṣkaṃ syātṣoḷaśā⁸ teṣāmājyaṃ sarpirghṛtaṃ madhu
barjaṃhaṃ vakṣaṇodhaśca vācakākhya ūdhasaḥ
stanaḥ śaśāḥ samau syātāṃ śṛṅgaktropaśāstarāḥ
tvak carma kṛttirvṛjanamavirmeṣa urāikāḥ
ajañchāgaḥ chāgaḥ petvaśvājakāva urāmathiḥ
sālāvṛkaḥ sārameyo viśvayatsaramā vṛkaḥ
siṃho mṛga stasya.......................¹
ibho hastī tathaivebhya uṣṭragardabharāsabhāḥ
lopāśaḥ syātkṛṣṇamṛgaḥ patarustva...²vānsugaḥ
170 varāhasūkaramṛgāḥ śāśārūśca......................³
kaitavaḥ śundhavaḥ paidgo haritorvanta āśāvaḥ
kilāsyo vyatyayaḥ patraṃ dadhikrā vahni⁴ghātanau
patatriṇaḥ pataṅgāśca kakkuhāsaḥ pratūrtayaḥ
māṃścatvo babhravaḥ śrīṣṭiḥ saniḥ pṛṣatayo hariḥ
etagvā taraṇirvājī dadhikrāvā vayojavaḥ

61.580.31

viprā gāvo'jirāḥ śyenāḥ sargā rasyāśca vakṣathāḥ
pṛṣatya pataśā napyaḥ śucihāso raghustathā
jāgatā⁵ nyaśvanāmāni rohito'śvaḥ prakīrtitaḥ
aruṇyo gāva uṣasāṃ viśvarūpā bṛhaspateḥ
180 harī indrasya haritaḥ sūryasyāśvau tu rāsabhau
aśvinorniyuto vāyoḥ pṛṣatyo marutāṃ tathā
pūṣṇo'jñāḥ savituḥ iyāvāste'mī vaiśoṣikā daśa
māṃsaṃ mā āmiṣaṃ kavyaṃ kaviḍāmaśca ṣaṭ samāḥ
śākkacchakastathā bhāsaḥ śākṛto vācakākhyayaḥ
aśvājanī kaśā todaḥ kaśikā ca tujā samāḥ
vakraṃ vāsasatanā sānurnirṇigalakaṃ tathā hanu ca
vāreṇvamiti vastrāṇi⁶ vāsaso'nte ca sigbhavet
syādvīyamānaṃ vitataṃ vādhūyaṃ mantravāsasi
putraḥ sūnuryahuslokaḥ śeṣo'patyaṃ napātprajā
190 tugjātaṃ jatvaṃo garbho yaśo reto rayistujiḥ
tanturvīro yuvājāśvaḥ kumārastanayastanaḥ
vahnijo yaśasastānvaḥ piśo maryā vṛṣā diśuḥ
dakṣo rāvetasurjāyuḥ kīlirāṇḍaṃ kanīnakaḥ
vājī mīḍhāṃstanūryāṃśuḥ śaktistejaśca raśmayaḥ
janimā sūnaraścāpi putrā ekonajāgatāḥ¹
duhitā viṭ kanī kanyā prapharvīṃ menikanyake
śundhyū kanīnikātharvī kumārī yuvatistathā
dauhitro duhiturnaptiḥ pautro'pi tanayo napāt
agastyasya naddha² iti svasīyā nata īritā
200 kriyo yoṣā yoṣaṇā svā dhenā menā purandhayaḥ
nāryo vapuṣyo raśmimayyo dhīrāḥ patnyaḥ kramadyuvaḥ
adhayoṃ janayo jāyā jāmayogarbhadhīḥ piśāḥ
eṣaiṣī mahiṣī keśī venā yuvatayo matiḥ
ahyo didhiṣvo yāduryaṃ ulātrirbhāvayuścadaḥ
satyaśca kulapā śaryā kirāpyaśādhikā: kriyaḥ
vidhavāvidhure tulye hṛṣṭvā strī hāsaṃsaṃyutā
kāmamūrtā vṛṣasyantī vidvalā viduṣī same
anucaryānudeyī syānyocanī paricāriṇī

61.580.32

asapatnī kāvyatiḥ syātparivṛttā nirākṛtā
210 ambakā rodasī pṛśniḥ patnyo rudrasya kīrtitā
śacīndrāṇī ca ṛtacitpatnya indrasya tā api
jananīndrasya niṣṭiḥ śrī patryā caivāditistathā
uta smā vyantu yā guṅgū devapatnyaḥ pradarśitāḥ
mātā janitrī sūrjanma nanāmāpi ca kecana
pitā tātaśca janitā janmeti pitṛvācinaḥ
ṛṣabhaḥ śukravṛddhīti pitendrasya babhūva saḥ
jāmiḥ svasā ca paryāyau same eva vadhūsnuṣe
jāmātā viṭpatiścaiva vadhūyukrtatadīdhitiḥ
jāspatiśca vijāmātā bhavedaśrotriyo varaḥ
220 bhartā hṛnā yuvā cākanyuvaśaḥ patireva ca
jāṃro vīraḥ pūrvehūtirvṛṣaṇo vṛṣabho varaḥ
dhavaśca patyurnāmāni tānīmāni trayodaśa
patyuḥ svasānanāndā sā ubhayoḥ śvaśuraḥ pitā
śyālo bhrātā tu bhāryāyāḥ bhartuścedevṛdevarau
mātā priyāyāḥ śvaśrūḥ syānmātā patyustathaiva ca
dhīrdhiṣā dhiṣaṇā keturmatiścittya kratuḥ śravaḥ
medhā manthurmanaścetaḥ purandhirvayunaṃ śācī
cetanaṃ vidyaṃ māyā mantuścaketacittayaḥ
dvāviṃśatiḥ syuḥ prajñāyā āgūrākṛtiriṣyate
230 balamojaḥ śāvaḥ kṣatraṃ vājaścautaṃ tapaḥ sahaḥ
pauṃsyaṃ majma svadhā nṛmṇaṃ taviṣī śuṣmamindriyam
rādho dakṣattaraḥ ociḥ śaktiḥ śūṣamabhastathaḥ
mānuṣaṃ tupuṣiḥ puṣṭaṃ tvakṣaḥ puruṣatā tathā
asuryaṃ vṛjinaṃ rakṣo vājaḥ satvamanurjanyuḥ
śubhyā vepo rayaḥ pṛkṣo vṛṣatvaṃ bandhuyāmanī
tujābha draviṇaṃ brahma taviṣāśve apasthathā
asuratvaṃ ca pañcāśadvalaikādhikaṃ¹ bhavet
manuṣyāḥ kṛṣyo martyā āyavaḥ pravaḥ prajāḥ
viśo maro janā marthā nahuṣo manavo'navaḥ
240 martā vātāśvarṣaṇayo mānuṣā jantavo muraḥ
kṣoṇayo janimānyūmā janmāni bhuvanāni ca

61.580.33

keśinyaḥ puruṣā bhūma carṣaṇirvahimāhinau
kṣitirvai²nāyurvanuṣo manuṣasturvaśāyavaḥ
deho mahyaḥ puraḥ pastyā jātuḥpatyurayā vasuḥ
ṛbhurevā manuṣyāṇāṃ triṣṭubekādhikā³ bhavet
pādaḥ patpaṭra caritraṃ ca jaṅghoruḥ sakthipakkarī
panī plavaṃ tasyamūlaṃ baṭṭaraṃ gulphamiṣyate
śiśnaḥśepho vaitasaśca kapṛdūdhaśca mehanaḥ
anasthoru prajananaṃ sarvo dhūrtastu niṣpapīḥ
250 yonirbhedo bhasatsūma kaśoḥpaśthe ca romaśam
udaraṃ jaṭharaṃ kukṣirhāddiṃgarbhaḥ samā iti
uro vakṣaśca hṛdayaṃ hṛccatvāra ime samāḥ
bāhū bharitrau bhurijau karaḥ svā kiraṇo'ṅkuśam
hasto¹ vinaṃ gṛsaḥ pāṇī gabhastī śakarī iti
bāhorekādaśaitāni mūlamaṃsatrayoriti
aṅgulyo ṣoṣaṇaḥ śākhā vṛśo nakhyaḥ kṣipo vipaḥ
aṇḍyo'śruvo dīdhitayo dhitayo jāmayo dhuraḥ
athayo'vanayaḥ kakṣyā svasāro raśano'srayaḥ
śāryo yoktrāṇi harito hastyabhīśugabhastayaḥ
260 kṣapāśvāṅgulināmāni ṣaḍviṃśatirimāni naḥ
śrīvā prayaḥ śiro mūrdhā śīrṣoṃkhe śimbalaṃ tathā
karṇaḥśrotraṃ hanū śipre syātāṃ te adharottare
cakṣuścakṣo'kṣi dṛk cakṣurdṛṅmukhamāsyānanā
vāk śuktiriti nāmāni saptāsyasya pracakṣate
daṃṣṭre jambhe ca tīkṣṇāgrau dantau pārśvagatau matau
jihvā dhanā kākudaṃ ca jihvāyā vācakākhyaḥ
śipre hanū nāsike vā tathā yāsko² 'bravīditi
śirastrāṇe'pi śiprā syāt kapardastu śikhā matā
māṃsaṃ śirasyaṃ mastiṣkaṃ keśāḥ syurmūrdhajā iti
270 roma loma tāmvamavyaḥ keśasaṅgastu kaḥ smṛtaḥ
śarīramātmā dehaśca damo dhāma tanurjesuḥ
jarāyurbrahmavapuṣī mānaṃ gātraṃ ca nāma ca
tvak pṛṣṭhaṃ geyametāni dehanāmāni ṣoḍaśa
jīrṇo jujurvāṃ'hitastavīyākṣivirāśitaḥ

61.580.34

vṛdho bradhna tavām̐śveti nava vṛddhasya vācakāḥ
śroṇo vibhagnajānuḥ syācchayāvaḥ kuṣṭhena dūṣitaḥ
jaraṇā palito vavirśvarā yakṣma gado rapaḥ
śyāmo'bhīvā rajo rogo viśaṃso dvādaśo bhavet
aślīlastu kuśāṅgaḥ syā tsupratīkastu śobhanaḥ
280 manīṣiṇo vipo viprā gṛtsā viprā vipaścitaḥ
kavayo medhirā dhīrā venāḥ kaṇvā navedasaḥ
ākenipā vidhātāro matayo'ṅgyatayo'surāḥ
kenipā manuthāḥ kīstāḥ prajñātāraḥ pracetasaḥ
cikitvinmanaso'mūrā vevidānāḥ purandhayaḥ
ṛbhurvidvānuśik sūriścikitavān rapaṭ kavikratuḥ
bodhinmanā manvapāko bohabrahmāsimādhavau
jānanmanotā dīrghaśrutamantuyānmantavaktthā
vacovidaśca prajñāḥ sthuḥ paṅktiḥ pañcādhikā¹ iti
avidvānandhavadhirau pākamūkāvacetasaḥ
290 stotāraḥ kāravo rephā jaritā stomavāhasaḥ
sūrayaḥ kīrayo rudrā maruto vṛṣabhā narāḥ
brahmāṇo vasavo vākā halo brahmakṛto makhāḥ
pādāḥ kaṇvāsa ṛbhavo joguvo munayaḥ stubhaḥ
vandāruḥ svaraṇaḥ stomo vṛṣā vahniristuraḥ
somovato vipravacā giro'nāvāśca vedhasaḥ
khedo vibhāvasurgṛdho madhvaktau sab vicakṣaṇaḥ
araṃkṛcchaśamāno'drimanā stāsuvimanyavaḥ
sakhā jarannṛṣiḥ stubhvā bandhukṣidvṛṣamānyavaḥ
ukthaśā ukthavāhāśā² devo bhandiṣṭhamandyūḥ
300 joguvānaḥ suśravaso vṛdhaḥ subhvā namasvinaḥ
āpraśruṣṭiḥ pūrvahūtirgādhino raghumaṇyavaḥ
manī gūrtirmedinaśca nadanuḥ sūktavāciṣaḥ
staunaḥ śvāntaḥ pramando daṅgāthitā matayo juraḥ
brahmapriyo gūrtavacāḥ śaṃso lodho mado mṛgaḥ
vacasyavo dhiyo yajña āṅgūṣā ūrṇinodhasau
medhāḥ kṛpāṇa ukṣāṇaḥ kāmakātīḥ śubhā iti
stotṛnāmānyekaśataṃ śākalāḥ saṃpracakṣate

First 34 of 44 passages. Read on

Linked texts (1)