Rigveda 1
Bhāṣya 1
- Language
- Sanskrit
1.p1
agnimīḷe agniṃ staumi yadi vā yāce | agniraṅgaṃ sannamamāno nayati agraṃ vā yajñeṣu praṇīyate (ni. 7. 14) | savāsā ṣo'gre¹ devānāmājāyata | tasmādagnirmāma iti ca vājasaneyakam² | purohitaṃ āhavanīyam | sa hi purastānni ..... praṇetāram³ | taṃ hi puraskurvanti | yajñasya devaṃ yajñasya svāminam | yajño yajestarpaṇārthāt | devo diverdānārthāt dyotanārthādvā | ṛtvijaṃ yaṣṭāram | ṛtvigṛtau devān yajati | vidvāgaṃ ṛtugaṃ ṛtupate⁴ yajeha (ṛ. ve. 10. 2. 1) iti | hotāraṃ hotāraṃ⁵ devānānam⁶ | juhoterhotetyaurṇavābhaḥ | ratnānāmitiśayena⁷ dātāram ||
1.p2
agnimīḷe | arthajñānamṛṣijñānaṃ bhūyiṣṭhamupakārakam | vakṣyanta ṛṣayastasmāt svarūpasthāstu devatāḥ || pādāvasānavijñānaṃ chandojñānena sidhyati | pādacchedapādiṣu jñeyamataśchandaśca yatnataḥ ||
1.p3
viniyogaparijñānādyajuṣāmarthaniścayaḥ | itihāsairṛgarthānāṃ bahubrāhmaṇadarśitaiḥ || upakrameṣu sūktānāmudyukta iva dṛśyate | saṃharanniva cānteṣu sūktaṃ jñeyamato budhaiḥ ||
1.p4
madhucchandā vaiśvāmitra ṛṣiḥ | agniṃ staumi | puro nihitamuttaravedyāṃ yajñasya dyusthānaṃ sve sve kāle devānāṃ yaṣṭāraṃ hvātāraṃ devānāṃ ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dātṛtamam ||
1.p5
agniḥ | agniryaḥ pūsarvai¹ ṛṣibhirīḍitavyo vanditavyaḥ | asmābhiśca navataraiḥ | sa devānihāvahatviti ||
1.p6
agniḥ pūrvebhiḥ | agniḥ pūrverṛṣibhiḥ stotavyo'smābhiśca navataraiḥ | sa devānihāvahatu ||
1.p7
agninā | agninā rayimaśnoti | rayiḥ putraḥ rāteḥ | dadāti dīyate vā pitṛbhyaḥ ṛṇāpākaraṇārtham | poṣaṃ ca divedive'nvaham | yaśasaṃ yaśasvinam | vīravattamam | vī̱raṃ balam | vīrayatyamitrāniti ||
1.p8
agninā rayim | agninā stutena paśūn prajāścāpnoti poṣaṃ ca prajānāṃ paśūnāṃ cānvahaṃ yaśaścātiśayena vīrapuruṣayuktam | yaśasaśabdo yaśaḥśabdaparyāyo madhyodāttaḥ ||
1.p9
agne yam | agne yaṃ yajñaṃ jyotiṣṭomam | adhvaro'dhvantavyo¹'hiṃsyo rakṣobhiḥ bhūtera . . . ravai yajñaḥ (śa. brā. 1. 2. 4. 5)² ityuktam | sarvataḥ paribhavāsi³ dhiṣṇyeḥ⁴ | sa eva devadeveṣu⁵ gacchati | saṃsthito devāṃstarpayatuṃ⁶ iti vājasaneyakam⁷ | tathā yāvatkalyāṇa . . . . yaṇo vai⁸ tvamasyalaṃ vaimasyalaṃ vai tvametadasmā asīti pramumoṣannupastuyā devamaiveṣeti brāhmaṇenānenāśīrvarjitassarva ṛco vyākhyātāḥ⁹ ||
1.p10
agne yaṃ yajñam | hiṃsārahitamahiṃsitaṃ tvatsannidhānādasuraiḥ sarvataḥ paribhavasi gārhapatyādivyūhenārāniva nemiḥ | sa eva deveṣu gacchati ||
1.p11
agniḥ | agniho̍ta' kavikratuḥ kāntakarmā² krāntaprajño vā | kavi̍ vatervā³ śabdakarmaṇaḥ | ṛtuḥ karoteḥ | satyaḥ satyakarmā ... māyī⁴ | citraśravastamo'tyantaṃ prājño yadi vātyantamannavān⁵ | citraṃ cāyanīyaṃ pūjanīyam | śrava⁶ śravaṇīyaṃ devo devaissahāgacchetviti⁷ ||
1.p12
agnirhotā | krāntaprajñaḥ satyakarmātiśayenāścaryaśravaṇo devo devaiḥ sahāgacchatu ||
1.p13
yadaṅga | aṅgeti nipāto'bhimukhīkaraṇe⁸ | kṣipranāma iti yāskaḥ (ni. 5. 17) yadaṅga dāśuṣe yajamānāya | dāśatirdānakarmā | agne bhadraṃ kariṣyasi | ṛtvanta⁹ | bhadraṃ bhajanīyam | yadvai puruṣasya vittaṃ tat bhadraṃ gṛhā bhadraṃ prajā bhadraṃ paśavo bhadraṃ iti śāṭyāyanakam | tavaiva tatsatyamaṅginaḥ¹⁰ | anyastu devaḥ kṛtaṃ vismaredapi | aṅgirastvaṃ vā eko'gnirityayuktaṃ¹¹ iti ||
1.p14
yadaṅga | yat tvaṃ kṣipramagne haviḥ prayacchate'nantarameva kalyāṇaṃ kariṣyasi | tavaiva tat satyamaṅgiraḥ | tvamekaḥ | anyastu kṛtaṃ vismaratyapi ||
1.p15
upa tvāgne¹ divedive dorvastardoṣāyā ācchādayitaḥ | doṣā niśā bhavati dūṣayati darśanīyam | dhiyā karmaṇā | vayam | dhīḥ karma dadhātemanihita . . . dravyeṣu³ | yadvā buddhiḥ nidhīyate hi dravyeṣu | namo'nnaṃ haviḥ | bharantaḥ upagacchāma⁴ iti madhucchandāḥ prārthayate vaiśvāmitraḥ ||
1.p16
upa tvāgne | upagacchāmastvāmagne vayamanvahaṃ sāyaṃ prātaścāgnihotrakarmaṇā namo bharantaḥ ||
1.p17
rārantaṃ⁵ dīpyamānam | adhvarāṇāṃ dhiṣṇyeṣu⁶ | yadi vādhvareṣu | gopāyitāraṃ satyasya | yadivodakattamarteḥ⁷ | prāpyate hi mriyairūdīkañcet⁸ gacchatīti | dīdiviñjvalantaṃ bhṛśaṃ vardhamānam | sve dame sve sthāne ||
1.p18
rājantamadhvarāṇām | dīpyamānaṃ yajñānāṃ gopāyitāraṃ satyasya dīptaṃ sve dame āhavanīye samidhyamānamupemaḥ ||
1.p19
sa naḥ piteva sūnave | pitā vāti¹ sūnussūyate | yarya pitā² putrāya sūpacara evaṃ nassūpacara edhīti ajasanneyakam³ | sacasva sevasvāsmān | svastaye | svasvastīti⁴ bhadranāma | avināśināmeti niruktam⁵ |
1.p20
sa naḥ | sa tvamasmabhyaṃ yathā pitā putrāya sūpacaraḥ evaṃ sūpacaro bhava | sevasva cāsmānavināśāya ||
1.p21
vāyo | vāyurvāteḥ | vāti hyayamadbhiḥ saṃgato niruktam⁶ | vāyavāyāhi darśanīyeme somā araṃkṛtā alaṃkṛtāḥ | teṣā⁷ piba śṛṇu no hvānamiti ||
1.p22
vāyavāyāhi | pūrvasūktaṃ prataranuvāke śaṃsanīyam | atha sūktābhyāṃ prātaḥsavanadevatāḥ stauti | vāyavāyāhi darśanīya ime somāḥ pavamānābhiṣavābhyāmalaṃkṛtāḥ | tān piba śṛṇu ca no hvānam |
1.p23
cādilope vibhāṣeti yastiṅ neha nihanyate | sphuṭamarthaṃ vadeta tasya nihataścedathāsphuṭam || nihanyamāne pūrve'smin dviḥ saṃsthāpanamiṣyate | piba somānimāṃśca tvaṃ śṛṇu hvānamidaṃ ca naḥ || iti || (1)
1.p24
vāyo | vāya ukthebhirājyapraugādibhiḥ śastraiḥ | yadvā bahiṣpavamānādibhiḥ stotraiḥ | jaraṃte¹ stuvanti | tvāmaccha tvāmāptum | eṣa hi sarveṣu deve² vartate prāṇabhṛt | yadvā tvāmaccha tvāmabhi | prāṇo hi hautā³ prāṇa evodgātā | jaritāraḥ stotānaḥ⁴ | jaratiḥ stutikarmā | kriyateriti⁵ śākapūṇiḥ | sutasomā abhiṣutasoma⁶ | aharvido kṣā . . . . śastrāṇi⁷ jānato yajamānā iti ||
1.p25
vāya ukthebhiḥ | vāyo tvāṃ prati śastraiḥ stuvanti stotāro'bhiṣutasomāḥ | aharvidaḥ labdhāharmukhāḥ || (2)
1.p26
vāyo | vāyo tava pṛñcatī | pṛñcatirdānakarmā |
1.p27
iṣaṃ pṛñcantā sukṛte sudānave | (ṛ. ve. 1. 47. 8)
1.p28
iti | yenā¹ jihvā | dhinoteḥ prīṇanāt | dadhāteriti yāskaḥ (ni. 6. 17) jigādi² nirgacchati | dāśuṣe u . . . mahatī³ urvañcatī | somapītaye⁴ somaṃ pātum ||
1.p29
vāyo tava | vāyo dhanena stotṝn pṛñcatī saṃyojayantī śataṃ yuṣmabhyaṃ sahasraṃ yuṣmabhyamityevaṃ bahuñcantī tava vāk dāśvāṃsamuddiśya somapānārthaṃ niṣkrāmati ||
1.p30
indravāyū | indravāyū ime sutāḥ somāḥ | upāgacchataṃ prayobhirannaiḥ | prayaḥ prīṇāte⁵ | idaṃvo⁶ vāṃ kāmayente⁷ hyabhiṣutāḥ ||
1.p31
indravāyū ime somāḥ sutā asmākaṃ praditsitairannaiḥ sahopāgacchatam | ete somā vāṃ kāmayante hi ||
1.p32
vāyo | vayavindraśca¹ cetathā² | sutān se . . . . . vasū³ vājinyā prāṇināṃ vāsakau | vājinīti ko⁴ nāmadheyam | tāvupayātam | pravakakṣipram⁵ | dravadravateriti niruktaṃmiti ||
1.p33
vāyavindraḥ | vāyo tvaṃ indraśca dūrasthāveva sutān somān jānīthaḥ | tau kṣipramupāgacchatamannena vāsayitārau vājinīvasū iti |
1.p34
sutasomaparijñānaṃ tadāgamanakāraṇam | na codāttamihākhyātaṃ vakṣyate tatra kāraṇam || ṛcāmabhihitārthānāṃ yathā paścāt samanvayaḥ | hetutvahetumadbhāvau tathaivātrāpi saṅgatau || iti ||
1.p35
vāyo | vāvindraśca¹ sunvata | upāyānniṣkṛtam² | somaḥ niṣkṛt | somo niṣkaro ........ dyudātto³ niṣṭhāntaḥ |
1.p36
tvaṣṭurdevasya niṣkṛtam (ṛ. ve. 1. 20. 6.)
1.p37
iti | makṣu śīghram | ityā itthamamuto vā antarikṣāt | dhiyā rathena | narā nenārau⁴ | tatra dvirāyātamiti brūta ekāṃ praugadevatataṃ⁵ ca | tatra samayo bha .... thātra⁶ .......||
1.p38
vāyavindraḥ | vāyavindraśca sunvataḥ saṃskṛtaṃ somamupāgacchataṃ śīghramitthaṃ kriyamāṇaṃ karmoddiśya netārau ||
1.p39
mitro⁷ mideḥ snehanārthāt | api vā miteḥ⁸ | hiṃsāyāstrāyate | varuṇo vṛṇoterācchādanārthāt | ahorātre vai mitrāvaruṇau | mitraṃ huve pūtadakṣaṃ
1.p40
pūtabalam | varuṇaṃ ca riśādasam | pa . . . . . . kṣayitāram¹ | yadvā rīśānāṃ² pāpakṛtāmattāram | dhitaṃ³ ghṛtācoṃ karmādanaṃ ca na⁴ | sādhakā⁵ kurvāṇau vṛṣṭimiti ||
1.p41
mitraṃ huve | mitraṃ hvayāmi śuddhabalaṃ varuṇaṃ ca riśatāṃ hiṃsitṝṇāṃ kṣetāram | udakābhimukhaṃ karma sādhayantau vṛṣṭerīśvarau | ahorātre vai mitrāvaruṇāvahorātrābhyāṃ khalu vai parjanyo varṣati iti brāhmaṇam ||
1.p42
ṛtena | ṛtamarttairyyānam | rathena | mitrāvaruṇau ṛtāvṛdhau | ṛtamudakam | tasya vardhakau | ṛ . . . . . . mimau⁶ spṛśato māryamikau⁷ | ṛtaṃ⁸ bṛhantamāśāye⁹ | asau sūryaḥ ṛtubrannayuktasaptaharitaḥ¹⁰ sadhasthāt
1.p43
iti | yadi vā bṛhat kraturmahāyajñam | pradeśairutaśabdārthastejanīyaḥ pā . . . . . . . . dā . . sminvindhāne dṛṣṭa iti¹ ||
1.p44
ṛtena mitrāvaruṇau | satyenaiva mitrāvaruṇau satyasya vardhayitārau satyasya spraṣṭārau yajñaṃ mahāntamāśāthe ||
1.p45
kavī nā² | kavi no² mitrāvaruṇau | tuvijātau anekada़jananau³ | ahorātrātmakatugrat⁴ | urukṣayau bahunivāsau |
1.p46
yāmāni⁵ mitrāvaruṇā yuvākuḥ (ṛ. ve. 7. 60. 3)
1.p47
iti | dakṣaṃ dadhāte putraṃ da . . . . . . vantam⁶ ||
1.p48
kavī naḥ | krāntadarśinau mitrāvaruṇāvasmabhyamahorātrayoḥ prādurbhāvādanekajanmānau bahunivāsāvanekayajñau vā balaṃ prayacchato vegaṃ ca ||
1.p49
āśāste hi putramantanirvaca¹ . . hyāśiṣo nacakadaśakāni ca sūktāni iti śākhyāyanakaṃ ca |
1.p50
vāyavāhi² darśata (ṛ. ve. 1. 2. 1) | aśvinā yajvarīriṣaḥ (ṛ. ve. 1. 3. 1) |
1.p51
ityete ubhe tatpramagaṃ³ navarcaṃ dvādaśarcaṃ . . . . . . nāvā . . vāte⁴ śīghraṃ dūrādaiśvaraśvināvityorṇanābho yadvā vyāptau bhavato dyāvāpṛthivyau hi tāvime aśvineti brāhmaṇamapi vā rasenārassarvamaśnute tyoṣittriṣānyassūryācandramasau . . . . . . yajvarīriṣo yajamānamicchati prajāḥ⁵ |
1.p52
viśo yena gacchatho yajvatirīrnarā⁶ (ṛ. ve. 10. 41. 2) |
1.p53
iti | yadi vā yairannairyajāmahe | aśvinā yajvarīriṣaḥ | annaṃ vā iṣa ityuktam | dravatpāṇī śilpopularpeṣu drutahastau⁷ | śubhaspatī . . . . . . |
1.p54
traikasvaryāt¹ | vāvṛdhānā śubhaspatī (ṛ. ve. 8. 5. 11) | dasrā hiraṇyavartanī śubhaspatī (ṛ. ve. 8. 87. 5) | lipipānā² śubhaspatī (ṛ. ve. 10. 131. 4) |
1.p55
natvatraikasvaryaṃ ata eva dvitīyāntam | rohamānā iṣaḥ patī³ sarvasya svāminau | yadvā sumantrite⁴ para . . . . . . na ⁵vyāpakam | purubhujā bahudhanau bahurakṣaṇau vā | āśvineśveva⁶ hi dṛṣṭam | canasyataṃ icchatam | canasyatiricchākarmā ||
1.p56
praugatṛcānāṃ madhye sūktavicchedo dakṣaṃ dadhāte apasamityabhimatāśaṃsanādityāhuḥ arthamicchanto hi sūktaiḥ stuvanti devatā iti | aśvinā | yajamānasya yaṣṭaryannādi kṣiprahastāvudakasyeśvarau bahubhojanau canasyatam | cano'nnam | tadicchatam | iha pratyayārthasya karmaṇaḥ padāntareṇa pṛthaṅnirdeśaḥ samānaśabdairanekatra bhavati | gavāṃ gopatiḥ somaṃ somapātamā draviṇodā draviṇasa iti | iha tu samānārthena iṣaścanasyatamiti || (1)
1.p57
. . . . . .² preraṇācchavaterveko nāmakaraṇaḥ |
1.p58
iti | kṣipreṇa karmaṇā yuktau | dhiṣṇyau stutyau | dhiṣaṇā vāk | tadarhau | yadvā dhiṣṇyabhūtau | vanataṃ giraḥ stutīḥ ||
1.p59
aśvinā purudaṃsasā | aśvināvāścaryabhūtavividhakarmāṇau netārau | kṣipramupadrutaṃ prati gamanaṃ yasyāstayā dhiyā karmaṇā dhiṣṇyā dhiṣaṇārhau | dhiṣaṇā vāk | stotavyau bhajethāṃ stutīḥ ||
1.p60
dasrā | dasrā daṃsakau | dasrissaka . . . . . vo⁴ yuṣmatkāmāḥ | sutāḥ nāsatyā satyāveva | vṛktabarhiryajamāno⁵ bhavati | vṛṇakti barhiryajñārtham | tathā āyātaṃ rudravartanī ghorasthānau | ghoraterajasau . . ti⁶ ||
1.p61
dasrā yuvākavaḥ | darśanīyau yuṣmatpānakāmāḥ somāḥ | satyāveva nāsatyāvityaurṇavābhaḥ | satyasya praṇetārāvityāgrāyaṇaḥ | vṛktabarhiṣaḥ somāḥ staraṇārthaṃ chinnabarhiṣaḥ | āgacchataṃ yuddhe ghoragamanamāgau ||
1.p62
indrāyāhi | indra | indra ndate̍1 rai . . . . . . rvā²dīptikarmaṇaḥ | tasya caitadekaṃ rūpam | yaṃ sūrya eṣa vā indro³ ya eṣa tapatyathaiṣa vrato⁴ yaccandramāḥ (śa. brā. 1. 6. 4. 18) iti vājasaneyakam | athāparaṃ rūpaṃ yaddevaloke devānāmādhipatya . . . . . ⁵brahmaivendraḥ | taduktamevāmahāt⁶ brahma divo atha . . ti⁷ | tānyenāni⁸ rūpāṇyadhikṛtya mantrā bhavanti | indrāyāhi citrabhāno nāvidharaśme⁹ | citraṃ citeḥ | nānārūpaṃ hi prajñāpakaṃ bhavati | yadvā . . . . .¹⁰skam | bhānurbhāteḥ | sutā ime tvatkāmāḥ | aṇvībhiraṅgulībhiḥ | tanā pa . . vitreṇa¹¹ ca pūtāḥ ||
1.p63
indrāyāhi | indrāgaccha karmaṇā citradīpte sutā ime somāstvatkāmā bhavanti | aṅgulībhirdaśāpavitreṇa ca pūtāḥ ||
1.p64
indrā | indrāyāhi dhiyeṣito rathena stutyā vā prerito vijñātaḥ | viprairākṛṣṭaḥ | vipro vipeḥ preraṇārthāt saṃ . . . ma . . . upa¹ brahmāṇi stutaśastrāṇi | vāghataḥ karmaṇo voḍhuḥ ||
1.p65
indrāyāhi | indrāgaccha karmaṇā preṣito medhāvibhirākṛṣṭo yajamānasya yo hotā tasya stotrāṇi ||
1.p66
indra | indrāyāhi tatujānastvaramāṇo² yadyantodāttaḥ | yanasya³ prerakaḥ |
1.p67
tūtujāno mahemate | ṛ. ve. 8. 13. 11 ||
1.p68
iti | upa brahmāṇi harivaḥ | sute dadhiṣva naḥ canaḥ annam | canasyatecchedvārthāditi⁴ |
1.p69
indrāyāhi | indrāgaccha tvaramāṇaḥ stotrāṇi gamanasādhanabhūtāśvavan āgatya cāsmin sute some'smabhyamannaṃ dehi ||
1.p70
o . . . saḥ¹ | niruktam² | avitāro vananīyā vā | . . . ṣyadhṛtaḥ³ | sarve devā ihāgacchata | dattavanto dattavatassutam ||⁴
1.p71
omāsaḥ | avitāro manuṣyadhṛtaḥ sarve devā ihāgacchata dānaśīlā dāśuṣaḥ sutam ||
1.p72
viśve devāsaḥ | viśvedevā meghasthānāmapāmudgamayitāraḥ kṣiprāḥ sutamāgacchata sarve ye taranti raśmaya ivāhāni | yadvā goṣṭhānīva gāvaḥ ||
1.p73
⁵viśve | viśve devāso asridhaḥ⁶ | sradhirūpakṣayārthaḥ | prāṇā hi viśve devāḥ | ehimāyāso nirmāyāḥ | emayā ehīti vad . . ti⁷ | yadvā udārā ye⁸ āyāhi mā yāsīriti⁹ bruvate | adruho nahi druhaḥ |
1.p74
kasmaicana druhyanti¹ | medhaṃ juṣante | medho yajño bhavati midhessārārthān | vahvayo voḍhārassarvasya ||
1.p75
pāvakā | pāvikā śodhayitrī | pavitraṃ hi vā ścipuṣām² | sarasvatī mādhyamikā³ vāk | saiva cāsī⁴ nadī sarasvatī | tasyāśca nadīvacca̍ devatāvacca⁵ nigamo bhavati | vājebhirvājinīvatī annairannavatī (ni. 11. 16) iti yāskaḥ | yajñaṃ vaṣṭu dhiyā .. suḥ⁶ yāgakarmaṇā varṣeṇa yajñena jagadvāsayanti⁷ | yajñaṃ vahatvityeva tadāheti coktamiti ||
1.p76
codayitrī | yā manuṣyāṇāṃ bhadrā vācastā iyaṃ prerayati | yadi vā saṃskṛtameva sūnṛtā vāgudīrayati | cetantī sumatīnāṃ jānatī stutiḥ¹ | yajñaṃ dhārayati sarasvatī ||
1.p77
codayitrī | codayitrī satyānāṃ prajñāpayantyudārāṇāṃ sumatīnāṃ yajñaṃ dhārayati sarasvatī mantrabhūtā ||
1.p78
mahaḥ | niruktam² | mahadarṇaḥ | sarasvatī prajñāpayati karmaṇā prajñayā vā | imāni ca sarvāṇi bhūtānyabhivirājatīti ||³
1.p79
maho arṇaḥ | mahadudakaṃ sarasvatī madhyamasthānā prajñāpayati karmaṇā sarvāṇi ca karmāṇi rājayati ||
1.p80
surūpakṛttvam¹ | yat kalyāṇaṃ tasya kartāram | kautukaṃ tu bhavati | svarūpakṛtnum² | asatyannaṃ vai surūpakartumiti³ | ūtaye rakṣaṇāya | sudughāmiva gām | dohanārthaṃ suśīlāṃ⁴ gaussudughā bhavati |
1.p81
gāṃ na dohase huve (ṛ. ve. 6. 45. 7) |
1.p82
ityuktam | atra samaste'pi sa evārthaḥ | taṃ hvayāmo⁵ divediva indramā⁶ ||
1.p83
surūpakṛtnum | surūpāṇāṃ karmaṇāṃ kartāraṃ rakṣaṇāya sudohāmiva dhenuṃ tasyā eva dohārthamāhvayāmo'nvaham || (1)
1.p84
upa naḥ | upāgacchāsmākaṃ savanāni trīṇi | teṣu somaṃ piba | somasya pātaḥ | tatrātmanaḥ prayojanamṛṣiḥ⁷ parokṣaṃ darśayati | godā eva⁸ bhavati | revato dhanavatastṛptasya⁹ mataḥ¹⁰ ||
1.p85
upa naḥ| upāgacchāsmākaṃ savanāni somaṃ ca somapātaḥ piba| atha parokṣaḥ| godā eva bhavatyāśritasyāḍhyaḥ| madatta āḍhyaḥ prayacchati paśūniti ||
1.p86
athā te| somapānānantaram| vāntemānāmāntikatamānām| antodāttaṃ cedabhibhāvukavacano bhavati|
1.p87
ato vayamantamebhiryujānāḥ (ṛ. ve. 1. 165. 5)|
1.p88
iti| tvayi sannihitāssumatīrlabhemahi| mā tvamasmānnarpehāyānyānadrākṣīḥ| parityāgo vātikhyānam| ihāgaccheti ||
1.p89
athā te| samprati tava sannikṛṣṭāstvayi vidyamānāḥ sumatīrvayaṃ labhemahi| sarveṇāmbhyudayenāyaṃ yukto'stviti matiḥ sumatiḥ| māsmān apahāyānyāna drākṣīḥ| ihāgaccha ||
1.p90
parehi| ṛṣiranyamanuśāsti³| stotasvamitaḥ⁴ parehi| parāgatya ca vigrammeyāvinamavipraḥ⁵ prājño viṣayaṃ gṛṇātīti| astṛtamahiṃsitam|
1.p91
indraṃ pṛccha | kaṃcana vipaścikam¹ | kīdṛ² hīndra iti | ya indraste nakhibhyam̐ssamānakhyānebhyaḥ putrādibhyaḥ | ā pra . . cchati⁴ | varaṇīyaṃ dhana . .⁵ ||
1.p92
parehi | stotaritastvamupagaccha | gatvā ca medhāvinamahiṃsitaṃ śatrubhiridaṃ pṛccha kīdṛśaḥ kva sa vartata iti kaṃcana vipaścitaṃ pṛccha | ya indrastava putrādibhyo varaṇīyaṃ dhanamāprayacchati || (4)
1.p93
upagatyāsmān yathākāmaṃ vā bruvantu ninditāro nirgacchantu vā ito'nyataḥ | vayamindre duvo dadhānā bhavāmaḥ | idityavagrahaṇārtham⁶ | duvo duvasyateḥ paricaraṇārthāt | indraparicaraṇanityadyannāstikānāmiti⁷ ||
1.p94
uta bruvantu | apica kāmaṃ pratyakṣamevāgrataḥ sthitvāsmānninditāro bruvantu nirgacchantu vānyata | vayaṃ tvindre paricaryāṃ dadhānā na bibhīmaḥ | iditi pūraṇamiti | asyottarā bhūyase nirvacanāya || (5)
1.p95
ita na:¹| uta naḥ subhagāt² sudhanān yajamānān | ariśaśatruvarīrarirrtaiḥ³ hiṃsāṃrthāt | vedityasamāptaṃ⁴ vākyaṃ padāntareṇa bahuvat samāpayatīti | vāceyuddasma⁵ | dasmo balī daserupakṣayārthāt | kṛṣṭayo manuṣyāḥ kṛṣyanti prāpyaṃ padābhyāmiti | syāmedindrasya śarmaṇīti parokṣaḥ pādaḥ | śarma śrayateḥ sukham | api vā śareḥ prāptyarthāt śaraṇamiti ca darśanāditi ||
1.p96
uta naḥ | uta ariḥ kṛṣṭaya ityekavacanabahuvacanayorbhinnapādasthayorbhinnamantrasthayoriva viramyyābhidhānāt sāmānādhikaraṇyaṃ sidhyati | apicāsmānindrasamāśrayaṇāt subhagānahiṃsitadhanānarirbravītu bruvantu vārayo manuṣyā darśanīya | athāpi vayamindrasya svabhūte sukhe syāmaiva ||
1.p97
emāṃśrum⁶ | īmenam | āhara | āśum | āśuḥ prokṣoteḥ⁷ | aśnutre⁸ hi rasaḥ | āśave indrāya | yajñaśriyaṃ yajñaṃ yaḥ śrayati | nṛścemādayati⁹ | pitaḥ¹⁰ | patayat patayantam | pātayati mabhimataḥ pātāram¹¹ | mandayatsakhaṃ harṣayatsakham | sakhendraḥ stotā vetiḥ ||
1.p98
emāśum | ābhara enaṃ kṣipravyāpinaṃ somaṃ kṣipravyāpine indrāya yaḥ somo yajñaṃ śrayati madayati ca manuṣyān taṃ patayantam | pātayati hi somaḥ pātāram | madayati ca sakhāyam | pātaiva sakheti ||
1.p99
asya | asya pītvā śatakrato | hantā tvamarīṇāmabhavaḥ¹ | prāvaśca vāmeṣu² saṃgrāmeṣu | vājinam | vājinassaṃgrāmaḥ | vājo'nnaṃ vā | javateḥ preraṇārthādvājinaṃ yoddhāramiti ||
1.p100
asya pītvā | amuṃ pītvā somaṃ pītvā śataprajña hantā śatrūṇāmabhavaḥ pālaya ca yuddheṣu yuddhavantaṃ stotāram ||
1.p101
taṃ tvā | taṃ tvā vājeṣu vājinaṃ prerayāmaḥ śatakrato bahukarma³ | dhānānām̐mindra sātaye lābhārtham | dhanaṃ dhinoteḥ prīṇanārthāt |
1.p102
taṃ tvā vājeṣu | taṃ tvā yuddheṣu balinaṃ stutibhirbalinaṃ kurmaḥ śataprajña dhanānāṃ indra lābhāya ||
1.p103
yo rāyaḥ | yo rāyo dhanasya pālakaḥ | mahān mahe budhyarthāt¹ | supāraḥ kalyāṇapārāṇaḥ² | sunvataḥ sakhā bhavati | tasmā indrāya gāyata stotramiti³ ||
1.p104
yo rāyaḥ | yaḥ stoturdhanasya rakṣakaḥ mahān śobhanapūraṇaḥ sunvataḥ sakhā tasmai indrāya gāyateti ||
1.p105
āgacchata kṣipram | ākāro dvitīyaḥ pūrakaḥ | āgatya ca niṣīdata sadasi | tatra indramahiṃ⁴pragāyata | sakhāya ekamanasaḥ | stomavāhasaḥ trividāṃ⁵ devastotrasya⁶ voḍhāraḥ | stutireva vā stoma iti ||
1.p106
ātveta | pūrveṇa sūktenāhūtamindraṃ stotumupakramate | āgacchata kṣipramudgātāraḥ | upasargāḥ prayuktā api prāgākhyātāt punaḥ prayujyante | vakṣyate tatra kāraṇam | āgatya ca niṣīdata gānārtham | athendramabhipragāyata sakhāyaḥ | prastāvapratihāropagānopanidhanastomasya netāraḥ ||
1.p107
purūtamam | purūtamaṃ mahāntam | tamihara¹ bhavārthaḥ | purūṇi bhavati² | na tamabantaḥ svarut³ | purū⁴ bahūnāṃ dhanānām | īśānam | tācchīlye vivakṣite ādyudāttatvam | anyatrāntodāttatvam | īśānasaḥ⁵ pitṛvittasya rāyaḥ | indraṃ some | sacā iti nipātaḥ sārvavibhaktikaḥ | sakhāyamindramabhipragāyatèti ||
1.p108
purūtamam | bahūnāmupakṣapayitāram | gavāmasi gopatirityanena samāno nirdeśaḥ | dhanānāmīśvaramindramabhipragāyata sahābhiṣute some ||
1.p109
sa ghā naṃ⁶ | sa khalvasmākamindro yoge aprāptaprāptyartham | ābhavatu | sa rāye kṣemārthaṃ prāptasya dhanasya kṣemārtham | na⁷ purandhyāṃ kalyāṇarūpāyāṃ yuvatyām | tatprāptyartham | pūriti bahurūpanāma⁸ | bahudhīma⁹ purandhiḥ (ni. 6. 13) iti yāskaḥ | āgacchatvasmān so'nnaiḥ ||
1.p110
sa ghā naḥ | sa evāsmākamaprāptaprāptyarthaṃ yogamāvahatu | sa dhanāya purandhirbahudhīryoṣā | tasyai cānnairaiścāsmānāgacchatu saḥ ||
1.p111
yasya harī saṃsthe yuddhe | saṃsthaṃ yuddham | vīrāḥ saha hi tatra tiṣṭhati¹ | na vraṇvate² na vārayanti | samatsu sahatāmyatsu | praharaṇadaśāyāṃ śatravaḥ | harirharati | puruṣam | śakraḥ śātayatīti³ ||
1.p112
sutapāvena⁴ | sutaṃ yamapivati⁵ tasmai | sutā ime somāḥ | śucayaḥ pūtāḥ pānāḥ⁶ | yanti havirdānāddadhimiśrāṇāḥ⁷ | dadhi dhinoteḥ prīṇānārthāt⁸ | āśīrāśrayaṇārthāditi ||
1.p113
tvam | tvaṃ sutasya pānārtham | bhavassadyaḥ^1 pravṛddhaḥ | somo hi hutaḥ pṛthurbhavati yāvadidaṃ bhuvanaṃ viśvamasti | indra jyaiṣṭhyāya śreṣṭhyārthaṃ yajamānasya ||
1.p114
tvaṃ sutasya pānārthaṃ sadyo vṛddho bhavasi pravṛddhaśarīraḥ indra śreṣṭhaṃ karma kartuṃ śatruṣu suprajña ||
1.p115
ā tvā viśa | ā tvām̐^2viśantu tvā | āśavassomāsa indra girvaṇaḥ | gīrbhirvananīya | śaṃ ca te santu pracetase sumataye | mṛpyantaṃ^3 śamayate śamiti ||
1.p116
ā tvā viśantu | āviśantu tvāṃ kṣiprāḥ somā indra gīrbhirvananīya | śaṃ ca tubhyaṃ bhavatu sumataye ||
1.p117
tvām | tvāṃ stotrānmapaṇyavīvṛdhat^4 | tvāṃ śastrāṇi śatakrato | tvāṃ vardhantu novasmākam̐^5mubhayavidhā gira iti ||
1.p118
tvāṃ stomāḥ | tvāṃ trivṛdādayaḥ stomā avīvṛdhan tvāṃ śastrāṇi ca śatakarman tvāmeva vardhayantvasmākamapi giraḥ ||
1.p119
akṣito'tiḥ¹ aṇarakṣaṇo² vibhajetendro'smākamimaṃ vājaṃ³ yuddhaṃ bahupuruṣam | yasmin viśvāni patraṃsyāni⁴ vīryāṇīndre | apivā annaṃ vāja⁵ iti ||
1.p120
akṣitotiḥ | akṣīṇarakṣaṇo'pi bhajetānekapuruṣayuktamimaṃ saṅgrāmaṃ yasmin sarvāṇi balāni prādurbhavanti ||
1.p121
mābhidruhyantvasmin martyā mārakāḥ śatravaḥ | tanūmānaṃgānāṃmindra gīrvaṇa⁷ | īśānastvaṃ yacava⁸ pṛthakkurvasmattasteṣāṃ vardhamāyudhamiti¹⁰ ||
1.p122
mā no martā | mābhidruhyantu indra asmākamaṅgebhyaḥ śatravaḥ gīrbhirvananīya īśvarastvaṃ pṛthak kuru śatrūṇāmāyudhamiti ||
1.p123
yuñjanti | yuñjanti bradhnaṃ mahāntam | dhno¹ bṛhateḥ | asau vā ādityo bradhnaḥ (tai. brā. 3. 9. 4. 1) iti brāhmaṇam | eṣa vā indro ya eṣa tapati (śa. brā. 2. 3. 4. 12) iti ca | aruṣo'teṃdrītaḥ | aruṣa ārocamānaḥ iti yāsko² vadati | carantaṃ divi | pari³ paritasthuṣaḥ tasthivāṃsaḥ | ime vai lokāḥ paritasthuṣaḥ (tai. brā. 3. 9. 4. 2) iti brāhmaṇam | lokā hyamuṃ yuñjanti | rocante rocanā divi ndraṇe⁴ nihitānīndreṇa vāpyāyitāni nakṣatrāṇi rocanta iti ||
1.p124
yuñjanti bradhnam | yuñjanti mahāntamārocamānaṃ divi carantaṃ paritaḥ tasthivāṃso devā vā lokā vā rocante ca rocanāni nakṣatrāṇi indratejasā sandhukṣitāni | ahṛtve'pi prasāraṇamanyatrāpi dṛṣṭam ||
1.p125
yuñjanti | yuñjantyasya kamanīyau hari⁵ | rathe vipakṣasā vividhapatanau | yadvā rathasyobhayoḥ pakṣayoryojanam | śoṇā śoṇavarṇau | śoṇā śrayateḥ⁶ | dhṛṣṇu⁷ dharṣakau | nṛvāhasā nṝṇāṃ voḍhārau | tāṇḍakaṃ—pūrvapakṣā-
1.p126
parapakṣau vā indrasya harī | tābhyāṃ hīdaṃ sarvaṃ harati (tā. brā. 1. 1) iti | tataśca tābhyāmeva sarvaṃ jagadḍhamiti ||
1.p127
yuñjantyasya | yuñjantyasya rathe kamanīyau aśvau savyadakṣiṇayoḥ pārśvayoḥ yujyamānau śoṇavarṇau śatrūṇāṃ dharṣakau neturasya voḍhārau devāḥ ||
1.p128
ketum | saiṣopasaṃhārārthā pratyakṣakṛtau¹ | ketuṃ prajñānam | kṛṇvantaketave² prajñānāhitāya³ svapate janāya prabodhanena | ketuḥ ketateḥ prajñānārthā⁴ | tathā apeśase ca peśaḥ kṛṇvan | peśo rūpaṃ piśaterāśleṣaṇārthāt | tamasā tirohitarūpāṇāṃ tejasā rūpaṃ jñāyate | samajāyathāstvamuṣadbhiḥ udbhyaḥ⁵ | sahārthe vā tṛtīyā | vasernivāsārthāduṣa⁶ | uṣasa eva tathoktāmāścaryam⁷ | martyānāṃ prajñāpayituṃ teṣāmāmantraṇaṃ maryā iti | sarvamevāmantritaṃ vākyāt pṛthak bhūtaṃ vākyasaṃyogena taistairvākyairanvitandraspaṣṭāni⁹ nidarśanāni |
1.p129
yābhiraṅgiro manasā hiraṇyathaḥ¹⁰ (ṛ. ve. 1. 112. 18)
1.p130
divaskaṇvā skandavaḥ¹ (ṛ. ve. 1. 46. 1) vṛtrasya yat bahbadhānasya rodasī (ṛ. ve. 1. 52. 10) yuvaṃ² vare sumṇe³ (ṛ. ve. 8. 26. 2) iti |
1.p131
ketuṃ kṛṇvan | rātrau svapato gataprajñasya prajñodayaṃ kurvan tamasā tirohitarūpāṇāṃ gavādīnāṃ rūpaṃ ca jñāyate | ketuṃ kṛṇvan prajñānarahitāya peśaścāpeśase samajāyathāḥ tvamuṣobhiḥ saha | tamimamāścaryaṃ manuṣyāṇāṃ nivedayituṃ tvāṃ sambodhayanti martyā iti ||
1.p132
. . . ⁴ṇibhirdevalokāt gāvo'pāhṛtā andhakāre prakṣiptā indre⁵ marudbhiruṣobhissahājayaditi itihāsaprasaktā marutaḥ ṣaḍbhiḥ sūktamadhyakṛbhistūyante⁶ ||
1.p133
anantarameva svadhāmannamudakaṃ vā anu | tasyotpātanārthaṃ⁷ svayāḥ⁸ svayaṃ dhārayati | punarmadhye prāganyasmādṛttukālāt | garbhatvamerire prerayanti |
1.p134
garbho gṛhe gṛhṇātīti | garbhatvaṃ grahaṇasāmarthyam | atra śāṭyāyinakam—punareva tṛtīye'hni garbhatvamerayante | caturthasyāhaḥ prajātyai iti | anantarameveti pūjāyāṃ paryavasānādākhyātamudāttamāsīt¹ | dadhānā nāma vajñiyam² | īdṛṅ cānyādṛṅ ceti marutāṃ yajñiyaṃ nāma dehi prajāpatito labdham | nāma nameḥ prahvīkaraṇārthāt | amantrito³ hi prahrībhavati ||
1.p135
ādaha svadhām | anantarameva vṛṣṭeḥ marutaḥ annārthaṃ punarapi garbhatvaṃ prāpnuvanti | aṣṭau māsāṃstirobhūtā vartante varṣābhyo'nantaram | āścarye'haśabdaḥ | dadhānā nāma yajñānāmīdṛk ca tādṛk cetyādikam ||
1.p136
vīḷucit | vīḷu dṛḍhaṃ vīḷayaterdṛḍhārthāt | dṛḍham | ārujatnubhiḥ prajāpatito labdhaṃ nāma nameḥ dṛḍhamapi bhajadbhiḥ parvatādi⁴ | guhā cidindra | guho⁵ nigūhanārthāt | guhāyāṃ nihitāḥ | anhavidaḥ⁶ | vahnibhirvoḍhṛvambhi⁷rmarūdbhiḥ | udriyā⁸ gāḥ | ustriyā⁹ utsarantīti ||
1.p137
vīlucit | dṛḍhamapi parvatasānvādi ābhimukhyena bhañjadbhiḥ parvatasya guhāyāmapi indra tvāṃ voḍhṛbhirmarudbhiḥ tvaṃ paṇibhirapahṛtā gā anvavindaḥ || (5)
1.p138
devayantaḥ | devānicchantaḥ yathā matiṃ anumantāraṃ brāhmaṇam | abhiyanti | evamacchānūṣata ahiṣṭuvanti¹ yabhituṣṭuvuḥ² | vidadvasuṃ vedayadvasusamudaram³ | giro girateḥ stotārau⁴ | mamahāntaḥ⁵ | marutāṃ gaṇaṃ viśrutam ||
1.p139
devayantaḥ | devānicchanto yathā pūjanīyamindramabhiṣṭuvanti vidadvasuṃ vedayadvasumudāraṃ giraḥ stotāro mahāntaṃ marudgaṇamiti || (6)
1.p140
indreṇa | niruktam⁶ | indreṇa hi sadṛśyase⁷ saṃgacchamāno'bibhyuṣā marudgaṇaḥ | tau yuvāṃ madiṣṇū stha | samānavarcasāviti | ye tu na pragṛhṇanti teṣāmamudadiṣṇutendreṇeti⁸ | tathā ca yāskaḥ-apivā indunā⁹ teneti syāt | samānavarcasā ityetenaiva vyākhyātam (ni. 4. 12) iti ||
1.p141
indreṇa saṃ hi | indreṇa hi sandṛśyate sa saṅgacchamāno'bhibhyuṣā marudgaṇaḥ yuddhārtham | indramarudgaṇau madiṣṇū bhavataḥ saṃyuktau samānavarcasau | yadvā mandunā samānavarcasendreṇeti ||
1.p142
anavadyairavadyarahi¹ dyotamānaiḥ mukho² vāyuḥ | sahasvadudarkamarcati prayacchati | gaṇaissaptabhiḥ | indrasya kamanīssato⁴ | makho vāyuḥ⁵ khadimīta iti⁶ | yadvā balaṃ sahasvaditi ||
1.p143
anavadyaiḥ | avadyarahitairabhidyotamānaiḥ saha stotā sahasvantamindramarcati gaṇairindrasya priyaiḥ | gaṇaśabda ekavacanabahuvacane paryāyeṇa bhavataḥ ||
1.p144
ataḥ | ato'ntarikṣāt parito gantaḥ marudgaṇa | āgaccha | dyaurādityo bhavati | tasya rocanaṃ dyauḥ | tato vā | parokṣastṛtīyaḥ⁷ pādaḥ | sa sṛñjati⁸ saṃśleṣaṇārthaḥ⁹ | saṃyoja̍yati stutīḥ asmin marudgaṇe stoteti ||
1.p145
ataḥ parijman | ato'ntarikṣāt parito gantarmarudgaṇa āgaccha ādityasya rocanāllokāt | adhiparī saptamīpañcamyorarthaṃ sphuṭīkurutaḥ | asmin marudgaṇe samprasādhayati stutīrmadhucchandāḥ ||
1.p146
itaḥ | ito vā avamāllokāt sat¹ | sātimindramīmahe yācāmahe² | yadyasmin³ loke indro vartate tata āgacchatu⁴ prayacchatu mahyaṃ sā⁵ sātimityarthaḥ | divo dīptādvā | pārārthivāṃdadhi | pṛthivī antarikṣanāma | maho vā rajasastṛtīyālokāt⁷ | rajo loko bhavati rajatergatyarthāt | paro'varīyāṃso vā ime lokāḥ (ai. brā. 1. 25) ityuktamiti⁸ ||
1.p147
ito vā | ata uttaramindra eva devatā | kutaḥ indra āgacchatīti na vayaṃ jānīmaḥ | tamindramasyā bhūmerāgacchantaṃ deyaṃ dhanaṃ yācāmahe | apivā dīptāt pārthivāllokāt | pṛthivīyantarikṣanāma | indraṃ maho vā rajasaḥ svargāditi|| (10)
1.p148
indramit | indrameva gāthina udgātāśo¹ | bṛhatā stotreṇa sannā² vā stuvanti | gāthā³ gāteḥ | indramakebhiḥ⁴ śastraiḥ | arko'rcateḥ | yadanenārcanti bhūtāni yat sūryo'rcanvinīyo bhūtaiḥ⁵ | arkiṇaḥ stotāraḥ | itthamindraṃ vāhyo'nūṣata | vāṇyo vaṇateḥ śabdārthyāditi⁷ ||
1.p149
indramit | indramevodgātāro bṛhatā sāmnā stuvanti | indraṃ śastrairhotāra indrameva sarvā giraḥ stuvanti ||
1.p150
indra it | ekākī carannindra eva svāśrayo'sahāyabhūtaḥ sa eva saṃyojayitā uktimātreṇa yujyamānayorindro vajrī hiraṇmayasarvaśarīraḥ ||
1.p151
indro dīrghāya | indro manuṣyāṇāṃ cirāya darśanāya divi sūryamārohayat | tejomiśca vividhaṃ varṣārthaṃ meghaṃ prerayati ||
1.p152
indra vājeṣu | indra kṣudreṣu saṅgrāmeṣvasmān rakṣa mahatsu ca | ugra udgīrṇa udgīrṇaiḥ pālanaiḥ ||
1.p153
asyottarā bhūyase nirvacanāya |
1.p154
indra1 | indraṃ vayaṃ mahāyuddhe havāmahe | indramalpe ca yuddhe | arbhokteḥ prāraṇārthāt2 | yujaṃ sahakāriṇamupadraveṣu vajriṇam ||
1.p155
indraṃ vayam | indraṃ vayaṃ mahati saṅgrāme havāmahe indramalpe ca sahāyamupadraveṣu āyudhavantam ||
1.p156
sa naḥ | sa no varjirṣitaḥ3 | amuṃ carum | caruścarateḥ | sthalīmeghe paryavasānam4 | satrādāvan madāra satre avyadharmahānnāma5 | apāvṛdhi asmabhyam | atra niruktam | apratiṣkuto'pratiṣkutaḥ6 apratiskhalito vā (ni. 6. 16) iti | skautistakṣaṇārthaḥ | aribhiratanukkṛtaḥ iti
1.p157
śākalam¹| punarasmabhyamiti padaṃ vākyāntaratvācca pūrakam²| sa cātha nyāyaḥ³ sārvatrika iti ||
1.p158
sa naḥ| sa no varṣitaramuṃ meghaṃ mahato dātastejobhirapāvṛdhi śatrubhirapratiśabdito'pratikṛto vā | no'smabhyamityanayoḥ pūraṇamekam ||
1.p159
tuñje tuñje | niruktam |⁴ dāne dāne ya uttare stomā indrasya vajriṇaḥ nāsya tairvidāmi⁵ samāptiṃ stuteriti | dāne dāne indrasyottarottarabhṛṣīṇāṃ⁶ stutayaḥ prādurbhavanti⁷ | na tāsvahamasya dānānuguṇāṃ stutiṃ vindaviti⁸ ||
1.p160
tuñje tuñje | dāne dāne uttare ṛṣaya enaṃ stuvanti | teṣu stomeṣu nāsyāhaṃ dānānuguṇāṃ suṣṭutiṃ vindāmi ||
1.p161
vṛṣā¹| sektā ṛṣabhaḥ yūthānīva gavām | yūtho neya mme miśraṇārthāt² | vaṃsago ninīyāsu³ goṣu saktaḥ | yadvā vaṃsā vananivābhāvaḥ⁴ | tā anugacchan | kṛṣṭīḥ prerayatyojasā sapanabhūtāḥ | īśāno apratiṣkutaḥ ||
1.p162
vṛṣā yūtheva | varṣitā goyūthānīva vananīyagamana ṛṣabha indro vīro yuyutsūn manuṣyān balenābhigacchati sarvasyeśāno'pratikṛtaḥ ||
1.p163
ya ekaḥ | eka eteḥ prerakaḥ | ya ekaścarṣaṇīnāṃ bhavati | tasminnāveśayā ityasyāmeṣa pādo visṛṣṭaḥ⁵ | tasmādayamam̐syārthauktaḥ⁷ | yaśca vasūnām̐mirajyati sa indraḥ pañcānāṃ⁹ kṣitīnām | gandharvāḥ pitaro devā asurā rakṣāṃsīti pañca kṣitayaḥ | yadvā niṣādapañcamāḥ catvāro varṇāḥ | tāni vasūnirdātīti¹⁰ vākyasamāptiḥ | yasya . . ni¹¹ hastayoḥ pañcakṣitīnāṃ vasviti¹² ||
1.p164
ya ekaḥ | ya indro manuṣyāṇāṃ pañcānāṃ kṣitīnāṃ nivasatam| gandharvāḥ pitaro devā asurā rakṣāṃsīti pañcatvam | teṣāṃ pradeyānāṃ dhanānāmīṣṭe | pūrvasyāmṛci vākyasya parisamāptiḥ ||
1.p165
indraṃ vaḥ | indraṃ vo yuṣmabhyam | havāmahe | viśvataspari viśvataspari¹ sarvebhyo'nyebhyo janebhyaḥ | paryadhī pañcamyāḥ sapūrvyāścārthaṃ sphuṭīkurutaḥ | sa indro'smākamastu kevalaḥ² | sarvo'sādhāraṇa enaṃ vicaleyuriti kevalaḥ³ ||
1.p166
indraṃ vaḥ | va iti pañcamī | vo janebhyaḥ sarvebhya eva vayamindraṃ havāmahe | so'smākamastvasādhāraṇaḥ ||
1.p167
endra | āharendra sānasiṃ raśiyiyaṃ⁴ bhajanīyam | sānasim | sane⁵rbhajanārthādasipratyayaḥ | sajitvānaṃ jitvabhisahikam⁶ | svīram⁷ | sadāsahaṃ sadāhievukam⁸ | varṣiṣṭhaṃ vṛddhamamūtaye raṇāya⁹ ||
1.p168
indra sānasiṃ rayim| āharendra bhajanīyaṃ rayiṃ jayaśīlapuruṣayuktaṃ sadā śatrūṇāmabhibhavitāraṃ vṛddhatamaṃ rakṣaṇāyāsmabhyam || (1)
1.p169
niyena | niruṇayāmahai¹| yena dhanena | vṛtrāṇi muṣṭihatyetyaupamikam | muṣṭihananenaiva² śatrum | muṣṭimamuṣṇā tena³| indra tvayā rakṣitāḥ | arvatā balinā | arvā artairabhibhavakarmaṇaḥ | tadetadindraviśeṣaṇam | api vā yenetyanenaikādhikaraṇaḥ | uttamau nipūrakāveti⁶ ||
1.p170
kīdṛśamityāha ni yeneti | yena dhanena muṣṭihananena dāridryāṇi vayaṃ nirundhmaḥ | pādāntare punarniḥ prayujyate | tvayā rakṣitāḥ śatrūṃśca yenāśvavatā niruṇadhāmahai tamāhareti || (2)
1.p171
asyottarā bhūyase nirvacanāya |
1.p172
indra | indra tvotā vayamādadīmahi | vajramāyudham | vyanā vyanaṃ⁷ hantāram | ādattena ca sañjayemama⁸ spardhamānāt sapatnāt ||
1.p173
indra tvotāsaḥ | indra tvayā rakṣitā vayaṃ hantṛ āyudhamādadīmahi saṃjayema yuddhe spardhayitṝn śatrūniti ||
1.p174
vayaṃ śūrebhirbalibhiḥ | śūra̍¹ śṛṇāteḥ | astṛbhiryoddhṛbhiḥ | indra tvayā ca sahajaspardhamānān yenābhibhavema | pṛtanām pṛtanyate yakarmaṇaḥ² ||
1.p175
vayaṃ śūrebhiḥ | vayaṃ śūrairāyudhānāṃ kṣeptṛbhiḥ tvayā ca sahāyenābhibhavema saṅgrāmaṃ kartumicchataḥ | punarvayamiti pūraṇam ||
1.p176
mahān | mahānindraḥ paraśca sarvasmādūrdhvamavasthitaḥ | itaro'vasthita³ itaravacanaścedyau̍dādyudāttaḥ |
1.p177
paraṃ mṛtyo⁵ anupare hi (ṛ. ve. 10. 18. 1)
1.p178
iti | paraśca nu bhavati | mahitvamastu vajriṇe bhūyaśca mahatvamastvasmin saṃgrāme | asme⁶ dyauriva ca na⁷ vistīrṇe prathimnā | śavo balamastviti ||
1.p179
mahām̐ indraḥ | mahanīya indrastārakaśca śatrūṇām | tasmai sadā mahitvamastviti svayaṃ cāśāste | dyauriva vistīrṇatayā balamasya bhavati ||
1.p180
samohe | samohassaṃgrāmaḥ | ohatiḥ preraṇārthaḥ | tasminnupasthite | madhyavā¹ | samohamiti² madhyo³ ṇamulantaḥ | ye naraḥ | indramāśata stutibhiḥ | ye vā nara indramāśata stutibhiḥ⁴ | ye vā narastokasya sanitrau⁵ putrasya bhajanārtham | tokastuceḥ preraṇārthāt | e vā⁶ brāhmaṇā⁷ dhīkāmāste sarve tantukāmamindrālaṃbhante⁸ | dhīrmedhā⁹ dhyāyateḥ | karma cet dadhāteriti ||
1.p181
samohe vā | saṅgrāmajigīṣayā ye enaṃ yuddhe āpnuvanti manuṣyā apatyasya vā bhajanārthaṃ ye vā prājñāḥ karmakāmāḥ uttaratra sambandhaḥ ||
1.p182
yaḥ | kukṣiḥ kuṣeravalekhanārthāt | antarvikuṣitaḥ kṛtāvakāśo bhavati | yaḥ kukṣistava¹⁰ somapātamaḥ | samudra iva pinvate antarikṣamiva¹¹
1.p183
kṣarati kāmān | samudraḥ samudravantyasmādāpaḥ¹ | urvīriva cāpaḥ | kāku² āpa iti dvitīyāntam | āpa āpnoteḥ | kākudaḥ kakudo jātam | kakucca kaṇṭhe samucchrito³ deśaḥ | taṃ kukṣiṃ somena pūrayāso⁴ | yadvā sa kukṣi⁵ kurvarāpaḥ⁶ pinvan kākuda iva bhavati ||
1.p184
yaḥ kukṣiḥ | tebhyaḥ sarvebhyastāṃstān kāmān yo'sya kukṣiratiśayena somasya pātamaḥ samudra iva sadā akṣīṇa udramayati sa kukṣirbahūnya udakāni pibaṃstālviva bhavati | taddhi niṣṭhīvane'pi na śuṣyati iti ||
1.p185
eva⁷ hi | labdhakāmasya stutiḥ | evaṃ syasya⁸ sūnṛtā vāk bhadrā sunartatāt⁹ | api vā ¹⁰supreraṇāt | virapśī | vividhena varaṇena yuktā | mahakāmasu cāmnātam¹¹ | homa tvaṃ gavāṃ pradānānmahī mahanīyā
1.p186
ivati¹ | pakvaphalā śākheva dāśuṣe bhavati | śākhā śerate khe śaknuvanti vā calitumiti ||
1.p187
evā hyasya | evaṃ hyasya vāk vividharapaṇā paśumatī mahatī pakvaphalaśākheva yajamānāya bhavati || (8)
1.p188
evā hi | evaṃ hi te tvatte² | vibhūtayaḥ paśuputralābhāḥ | ūtayaścendra bhavanti māvate mādṛśāya | sadyaścit kṣiprameva dāśuṣe iti ||
1.p189
evāhi te | evaṃ hi te vibhūtayo rakṣaṇāni ca matsadṛśāya yajamānāya tadānīmeva bhavantviti || (9)
1.p190
evā hi | evaṃ hyendrasya³ kāmyā kamanīye | stotramukthaṃ ca śaṃsanīye⁴ bhavataḥ | indrā⁵ somapītaye | pādabhedādvibhaktyorbhedaḥ⁶ ||
1.p191
evā hyasya | yathā hyasyāśaṃsiṣamevamasya kamanīye stotraśastre śaṃsanīye somapānārthamindrāya | virasyābhidhānāt ṣaṣṭhīcaturthyau saṅgacchete | arthabhedādityapare iti ||
1.p192
indrehi | indrāgacchādyaca¹ andhaso'nnena somena | andho'tto na cakṣuścennāsya dhyānamastīti² | viśvehiḥ³ somaparvabhiḥ aṃśubhiḥ abhiṣutena andhasā | parva pṛṇāteḥ | mahān abhiṣṭirojasā ahiṣṭi̍rabhibhavitā aśleṣaṇāditi⁵ || indrehi | indrāgaccha mādya cānnena viśvaiḥ somalatāparvabhirabhiṣutena mahān balena śatrūṇāmabhibhavanaśīlaḥ ||
1.p193
em | āsṛjatainaṃ sute sati mādakaṃ rasaṃ indrāya mandine¹ | mandatistṛptikarmā | cakriṃ² viśvāni karmāṇi dhanāni vā cakrayo³ ||
1.p194
emenam | āsṛjata enaṃ somaṃ sute īmiti pūraṇam | tarpayitāramindrāya tarpayitre | viśvasya karmaṇaḥ kartāraḥ | viśvāni karmāṇi cakraye | 'na lokāvyaya (pā. 2. 3. 69) iti ṣaṣṭhī pratiṣiddhā || (2)
1.p195
matsva | mandasva suśipra | śipre hanū nāsikau⁴ vā | (ni. 6. 17) iti yāskaḥ |
1.p196
vi ṣyasva śipre vi stajasva⁵ dhene⁶ (ṛ. ve. 1. 101. 10)
1.p197
iti | madibhiḥ stomaiḥ madakaraiḥ⁷ stomaiḥ | sacā sakhā san eṣu savaneṣu ā | saptamīpañcamyoḥ⁸ para ākāraḥ⁹ tadarthaṃ sphuṭīkaroti ||
1.p198
matsvā suśipra | mandasva suhano mādayitṛbhiḥ stomaiḥ sarvasya draṣṭaḥ sahāsmābhireṣu savaneṣu | ākāraḥ saptamyarthaṃ sphuṭīkaroti || (3)
1.p199
asṛgram | asṛgrasṛṣṭā āsam¹ | indra te giraḥ pratyudāhāsatai tvāṃ pratyudgatā āsan | tvaṃ ca sevitavānasi | stomānāṃ vṛṣabhaṃ ṣikāram³ | patīmīśvaraṃ ca teṣāmiti⁵ ||
1.p200
asṛgramindra | asṛjamindra te stutīḥ | sṛṣṭāśca tāstvāṃ pratyudgacchantu | tvaṃ ca sevitavānasi stutīnāṃ varṣitāraṃ māṃ stomānāmīśvaram ||
First 200 of 378 passages. Read on
Linked texts (1)
- Ṛgvedasaṃhitā — Sanskrit