Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 1

Bhāṣya 1

Language
Sanskrit

1.p1

agnimīḷe agniṃ staumi yadi vā yāce | agniraṅgaṃ sannamamāno nayati agraṃ vā yajñeṣu praṇīyate (ni. 7. 14) | savāsā ṣo'gre¹ devānāmājāyata | tasmādagnirmāma iti ca vājasaneyakam² | purohitaṃ āhavanīyam | sa hi purastānni ..... praṇetāram³ | taṃ hi puraskurvanti | yajñasya devaṃ yajñasya svāminam | yajño yajestarpaṇārthāt | devo diverdānārthāt dyotanārthādvā | ṛtvijaṃ yaṣṭāram | ṛtvigṛtau devān yajati | vidvāgaṃ ṛtugaṃ ṛtupate⁴ yajeha (ṛ. ve. 10. 2. 1) iti | hotāraṃ hotāraṃ⁵ devānānam⁶ | juhoterhotetyaurṇavābhaḥ | ratnānāmitiśayena⁷ dātāram ||

1.p2

agnimīḷe | arthajñānamṛṣijñānaṃ bhūyiṣṭhamupakārakam | vakṣyanta ṛṣayastasmāt svarūpasthāstu devatāḥ || pādāvasānavijñānaṃ chandojñānena sidhyati | pādacchedapādiṣu jñeyamataśchandaśca yatnataḥ ||

1.p3

viniyogaparijñānādyajuṣāmarthaniścayaḥ | itihāsairṛgarthānāṃ bahubrāhmaṇadarśitaiḥ || upakrameṣu sūktānāmudyukta iva dṛśyate | saṃharanniva cānteṣu sūktaṃ jñeyamato budhaiḥ ||

1.p4

madhucchandā vaiśvāmitra ṛṣiḥ | agniṃ staumi | puro nihitamuttaravedyāṃ yajñasya dyusthānaṃ sve sve kāle devānāṃ yaṣṭāraṃ hvātāraṃ devānāṃ ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dātṛtamam ||

1.p5

agniḥ | agniryaḥ pūsarvai¹ ṛṣibhirīḍitavyo vanditavyaḥ | asmābhiśca navataraiḥ | sa devānihāvahatviti ||

1.p6

agniḥ pūrvebhiḥ | agniḥ pūrverṛṣibhiḥ stotavyo'smābhiśca navataraiḥ | sa devānihāvahatu ||

1.p7

agninā | agninā rayimaśnoti | rayiḥ putraḥ rāteḥ | dadāti dīyate vā pitṛbhyaḥ ṛṇāpākaraṇārtham | poṣaṃ ca divedive'nvaham | yaśasaṃ yaśasvinam | vīravattamam | vī̱raṃ balam | vīrayatyamitrāniti ||

1.p8

agninā rayim | agninā stutena paśūn prajāścāpnoti poṣaṃ ca prajānāṃ paśūnāṃ cānvahaṃ yaśaścātiśayena vīrapuruṣayuktam | yaśasaśabdo yaśaḥśabdaparyāyo madhyodāttaḥ ||

1.p9

agne yam | agne yaṃ yajñaṃ jyotiṣṭomam | adhvaro'dhvantavyo¹'hiṃsyo rakṣobhiḥ bhūtera . . . ravai yajñaḥ (śa. brā. 1. 2. 4. 5)² ityuktam | sarvataḥ paribhavāsi³ dhiṣṇyeḥ⁴ | sa eva devadeveṣu⁵ gacchati | saṃsthito devāṃstarpayatuṃ⁶ iti vājasaneyakam⁷ | tathā yāvatkalyāṇa . . . . yaṇo vai⁸ tvamasyalaṃ vaimasyalaṃ vai tvametadasmā asīti pramumoṣannupastuyā devamaiveṣeti brāhmaṇenānenāśīrvarjitassarva ṛco vyākhyātāḥ⁹ ||

1.p10

agne yaṃ yajñam | hiṃsārahitamahiṃsitaṃ tvatsannidhānādasuraiḥ sarvataḥ paribhavasi gārhapatyādivyūhenārāniva nemiḥ | sa eva deveṣu gacchati ||

1.p11

agniḥ | agniho̍ta' kavikratuḥ kāntakarmā² krāntaprajño vā | kavi̍ vatervā³ śabdakarmaṇaḥ | ṛtuḥ karoteḥ | satyaḥ satyakarmā ... māyī⁴ | citraśravastamo'tyantaṃ prājño yadi vātyantamannavān⁵ | citraṃ cāyanīyaṃ pūjanīyam | śrava⁶ śravaṇīyaṃ devo devaissahāgacchetviti⁷ ||

1.p12

agnirhotā | krāntaprajñaḥ satyakarmātiśayenāścaryaśravaṇo devo devaiḥ sahāgacchatu ||

1.p13

yadaṅga | aṅgeti nipāto'bhimukhīkaraṇe⁸ | kṣipranāma iti yāskaḥ (ni. 5. 17) yadaṅga dāśuṣe yajamānāya | dāśatirdānakarmā | agne bhadraṃ kariṣyasi | ṛtvanta⁹ | bhadraṃ bhajanīyam | yadvai puruṣasya vittaṃ tat bhadraṃ gṛhā bhadraṃ prajā bhadraṃ paśavo bhadraṃ iti śāṭyāyanakam | tavaiva tatsatyamaṅginaḥ¹⁰ | anyastu devaḥ kṛtaṃ vismaredapi | aṅgirastvaṃ vā eko'gnirityayuktaṃ¹¹ iti ||

1.p14

yadaṅga | yat tvaṃ kṣipramagne haviḥ prayacchate'nantarameva kalyāṇaṃ kariṣyasi | tavaiva tat satyamaṅgiraḥ | tvamekaḥ | anyastu kṛtaṃ vismaratyapi ||

1.p15

upa tvāgne¹ divedive dorvastardoṣāyā ācchādayitaḥ | doṣā niśā bhavati dūṣayati darśanīyam | dhiyā karmaṇā | vayam | dhīḥ karma dadhātemanihita . . . dravyeṣu³ | yadvā buddhiḥ nidhīyate hi dravyeṣu | namo'nnaṃ haviḥ | bharantaḥ upagacchāma⁴ iti madhucchandāḥ prārthayate vaiśvāmitraḥ ||

1.p16

upa tvāgne | upagacchāmastvāmagne vayamanvahaṃ sāyaṃ prātaścāgnihotrakarmaṇā namo bharantaḥ ||

1.p17

rārantaṃ⁵ dīpyamānam | adhvarāṇāṃ dhiṣṇyeṣu⁶ | yadi vādhvareṣu | gopāyitāraṃ satyasya | yadivodakattamarteḥ⁷ | prāpyate hi mriyairūdīkañcet⁸ gacchatīti | dīdiviñjvalantaṃ bhṛśaṃ vardhamānam | sve dame sve sthāne ||

1.p18

rājantamadhvarāṇām | dīpyamānaṃ yajñānāṃ gopāyitāraṃ satyasya dīptaṃ sve dame āhavanīye samidhyamānamupemaḥ ||

1.p19

sa naḥ piteva sūnave | pitā vāti¹ sūnussūyate | yarya pitā² putrāya sūpacara evaṃ nassūpacara edhīti ajasanneyakam³ | sacasva sevasvāsmān | svastaye | svasvastīti⁴ bhadranāma | avināśināmeti niruktam⁵ |

1.p20

sa naḥ | sa tvamasmabhyaṃ yathā pitā putrāya sūpacaraḥ evaṃ sūpacaro bhava | sevasva cāsmānavināśāya ||

1.p21

vāyo | vāyurvāteḥ | vāti hyayamadbhiḥ saṃgato niruktam⁶ | vāyavāyāhi darśanīyeme somā araṃkṛtā alaṃkṛtāḥ | teṣā⁷ piba śṛṇu no hvānamiti ||

1.p22

vāyavāyāhi | pūrvasūktaṃ prataranuvāke śaṃsanīyam | atha sūktābhyāṃ prātaḥsavanadevatāḥ stauti | vāyavāyāhi darśanīya ime somāḥ pavamānābhiṣavābhyāmalaṃkṛtāḥ | tān piba śṛṇu ca no hvānam |

1.p23

cādilope vibhāṣeti yastiṅ neha nihanyate | sphuṭamarthaṃ vadeta tasya nihataścedathāsphuṭam || nihanyamāne pūrve'smin dviḥ saṃsthāpanamiṣyate | piba somānimāṃśca tvaṃ śṛṇu hvānamidaṃ ca naḥ || iti || (1)

1.p24

vāyo | vāya ukthebhirājyapraugādibhiḥ śastraiḥ | yadvā bahiṣpavamānādibhiḥ stotraiḥ | jaraṃte¹ stuvanti | tvāmaccha tvāmāptum | eṣa hi sarveṣu deve² vartate prāṇabhṛt | yadvā tvāmaccha tvāmabhi | prāṇo hi hautā³ prāṇa evodgātā | jaritāraḥ stotānaḥ⁴ | jaratiḥ stutikarmā | kriyateriti⁵ śākapūṇiḥ | sutasomā abhiṣutasoma⁶ | aharvido kṣā . . . . śastrāṇi⁷ jānato yajamānā iti ||

1.p25

vāya ukthebhiḥ | vāyo tvāṃ prati śastraiḥ stuvanti stotāro'bhiṣutasomāḥ | aharvidaḥ labdhāharmukhāḥ || (2)

1.p26

vāyo | vāyo tava pṛñcatī | pṛñcatirdānakarmā |

1.p27

iṣaṃ pṛñcantā sukṛte sudānave | (ṛ. ve. 1. 47. 8)

1.p28

iti | yenā¹ jihvā | dhinoteḥ prīṇanāt | dadhāteriti yāskaḥ (ni. 6. 17) jigādi² nirgacchati | dāśuṣe u . . . mahatī³ urvañcatī | somapītaye⁴ somaṃ pātum ||

1.p29

vāyo tava | vāyo dhanena stotṝn pṛñcatī saṃyojayantī śataṃ yuṣmabhyaṃ sahasraṃ yuṣmabhyamityevaṃ bahuñcantī tava vāk dāśvāṃsamuddiśya somapānārthaṃ niṣkrāmati ||

1.p30

indravāyū | indravāyū ime sutāḥ somāḥ | upāgacchataṃ prayobhirannaiḥ | prayaḥ prīṇāte⁵ | idaṃvo⁶ vāṃ kāmayente⁷ hyabhiṣutāḥ ||

1.p31

indravāyū ime somāḥ sutā asmākaṃ praditsitairannaiḥ sahopāgacchatam | ete somā vāṃ kāmayante hi ||

1.p32

vāyo | vayavindraśca¹ cetathā² | sutān se . . . . . vasū³ vājinyā prāṇināṃ vāsakau | vājinīti ko⁴ nāmadheyam | tāvupayātam | pravakakṣipram⁵ | dravadravateriti niruktaṃmiti ||

1.p33

vāyavindraḥ | vāyo tvaṃ indraśca dūrasthāveva sutān somān jānīthaḥ | tau kṣipramupāgacchatamannena vāsayitārau vājinīvasū iti |

1.p34

sutasomaparijñānaṃ tadāgamanakāraṇam | na codāttamihākhyātaṃ vakṣyate tatra kāraṇam || ṛcāmabhihitārthānāṃ yathā paścāt samanvayaḥ | hetutvahetumadbhāvau tathaivātrāpi saṅgatau || iti ||

1.p35

vāyo | vāvindraśca¹ sunvata | upāyānniṣkṛtam² | somaḥ niṣkṛt | somo niṣkaro ........ dyudātto³ niṣṭhāntaḥ |

1.p36

tvaṣṭurdevasya niṣkṛtam (ṛ. ve. 1. 20. 6.)

1.p37

iti | makṣu śīghram | ityā itthamamuto vā antarikṣāt | dhiyā rathena | narā nenārau⁴ | tatra dvirāyātamiti brūta ekāṃ praugadevatataṃ⁵ ca | tatra samayo bha .... thātra⁶ .......||

1.p38

vāyavindraḥ | vāyavindraśca sunvataḥ saṃskṛtaṃ somamupāgacchataṃ śīghramitthaṃ kriyamāṇaṃ karmoddiśya netārau ||

1.p39

mitro⁷ mideḥ snehanārthāt | api vā miteḥ⁸ | hiṃsāyāstrāyate | varuṇo vṛṇoterācchādanārthāt | ahorātre vai mitrāvaruṇau | mitraṃ huve pūtadakṣaṃ

1.p40

pūtabalam | varuṇaṃ ca riśādasam | pa . . . . . . kṣayitāram¹ | yadvā rīśānāṃ² pāpakṛtāmattāram | dhitaṃ³ ghṛtācoṃ karmādanaṃ ca na⁴ | sādhakā⁵ kurvāṇau vṛṣṭimiti ||

1.p41

mitraṃ huve | mitraṃ hvayāmi śuddhabalaṃ varuṇaṃ ca riśatāṃ hiṃsitṝṇāṃ kṣetāram | udakābhimukhaṃ karma sādhayantau vṛṣṭerīśvarau | ahorātre vai mitrāvaruṇāvahorātrābhyāṃ khalu vai parjanyo varṣati iti brāhmaṇam ||

1.p42

ṛtena | ṛtamarttairyyānam | rathena | mitrāvaruṇau ṛtāvṛdhau | ṛtamudakam | tasya vardhakau | ṛ . . . . . . mimau⁶ spṛśato māryamikau⁷ | ṛtaṃ⁸ bṛhantamāśāye⁹ | asau sūryaḥ ṛtubrannayuktasaptaharitaḥ¹⁰ sadhasthāt

1.p43

iti | yadi vā bṛhat kraturmahāyajñam | pradeśairutaśabdārthastejanīyaḥ pā . . . . . . . . dā . . sminvindhāne dṛṣṭa iti¹ ||

1.p44

ṛtena mitrāvaruṇau | satyenaiva mitrāvaruṇau satyasya vardhayitārau satyasya spraṣṭārau yajñaṃ mahāntamāśāthe ||

1.p45

kavī nā² | kavi no² mitrāvaruṇau | tuvijātau anekada़jananau³ | ahorātrātmakatugrat⁴ | urukṣayau bahunivāsau |

1.p46

yāmāni⁵ mitrāvaruṇā yuvākuḥ (ṛ. ve. 7. 60. 3)

1.p47

iti | dakṣaṃ dadhāte putraṃ da . . . . . . vantam⁶ ||

1.p48

kavī naḥ | krāntadarśinau mitrāvaruṇāvasmabhyamahorātrayoḥ prādurbhāvādanekajanmānau bahunivāsāvanekayajñau vā balaṃ prayacchato vegaṃ ca ||

1.p49

āśāste hi putramantanirvaca¹ . . hyāśiṣo nacakadaśakāni ca sūktāni iti śākhyāyanakaṃ ca |

1.p50

vāyavāhi² darśata (ṛ. ve. 1. 2. 1) | aśvinā yajvarīriṣaḥ (ṛ. ve. 1. 3. 1) |

1.p51

ityete ubhe tatpramagaṃ³ navarcaṃ dvādaśarcaṃ . . . . . . nāvā . . vāte⁴ śīghraṃ dūrādaiśvaraśvināvityorṇanābho yadvā vyāptau bhavato dyāvāpṛthivyau hi tāvime aśvineti brāhmaṇamapi vā rasenārassarvamaśnute tyoṣittriṣānyassūryācandramasau . . . . . . yajvarīriṣo yajamānamicchati prajāḥ⁵ |

1.p52

viśo yena gacchatho yajvatirīrnarā⁶ (ṛ. ve. 10. 41. 2) |

1.p53

iti | yadi vā yairannairyajāmahe | aśvinā yajvarīriṣaḥ | annaṃ vā iṣa ityuktam | dravatpāṇī śilpopularpeṣu drutahastau⁷ | śubhaspatī . . . . . . |

1.p54

traikasvaryāt¹ | vāvṛdhānā śubhaspatī (ṛ. ve. 8. 5. 11) | dasrā hiraṇyavartanī śubhaspatī (ṛ. ve. 8. 87. 5) | lipipānā² śubhaspatī (ṛ. ve. 10. 131. 4) |

1.p55

natvatraikasvaryaṃ ata eva dvitīyāntam | rohamānā iṣaḥ patī³ sarvasya svāminau | yadvā sumantrite⁴ para . . . . . . na ⁵vyāpakam | purubhujā bahudhanau bahurakṣaṇau vā | āśvineśveva⁶ hi dṛṣṭam | canasyataṃ icchatam | canasyatiricchākarmā ||

1.p56

praugatṛcānāṃ madhye sūktavicchedo dakṣaṃ dadhāte apasamityabhimatāśaṃsanādityāhuḥ arthamicchanto hi sūktaiḥ stuvanti devatā iti | aśvinā | yajamānasya yaṣṭaryannādi kṣiprahastāvudakasyeśvarau bahubhojanau canasyatam | cano'nnam | tadicchatam | iha pratyayārthasya karmaṇaḥ padāntareṇa pṛthaṅnirdeśaḥ samānaśabdairanekatra bhavati | gavāṃ gopatiḥ somaṃ somapātamā draviṇodā draviṇasa iti | iha tu samānārthena iṣaścanasyatamiti || (1)

1.p57

. . . . . .² preraṇācchavaterveko nāmakaraṇaḥ |

1.p58

iti | kṣipreṇa karmaṇā yuktau | dhiṣṇyau stutyau | dhiṣaṇā vāk | tadarhau | yadvā dhiṣṇyabhūtau | vanataṃ giraḥ stutīḥ ||

1.p59

aśvinā purudaṃsasā | aśvināvāścaryabhūtavividhakarmāṇau netārau | kṣipramupadrutaṃ prati gamanaṃ yasyāstayā dhiyā karmaṇā dhiṣṇyā dhiṣaṇārhau | dhiṣaṇā vāk | stotavyau bhajethāṃ stutīḥ ||

1.p60

dasrā | dasrā daṃsakau | dasrissaka . . . . . vo⁴ yuṣmatkāmāḥ | sutāḥ nāsatyā satyāveva | vṛktabarhiryajamāno⁵ bhavati | vṛṇakti barhiryajñārtham | tathā āyātaṃ rudravartanī ghorasthānau | ghoraterajasau . . ti⁶ ||

1.p61

dasrā yuvākavaḥ | darśanīyau yuṣmatpānakāmāḥ somāḥ | satyāveva nāsatyāvityaurṇavābhaḥ | satyasya praṇetārāvityāgrāyaṇaḥ | vṛktabarhiṣaḥ somāḥ staraṇārthaṃ chinnabarhiṣaḥ | āgacchataṃ yuddhe ghoragamanamāgau ||

1.p62

indrāyāhi | indra | indra ndate̍1 rai . . . . . . rvā²dīptikarmaṇaḥ | tasya caitadekaṃ rūpam | yaṃ sūrya eṣa vā indro³ ya eṣa tapatyathaiṣa vrato⁴ yaccandramāḥ (śa. brā. 1. 6. 4. 18) iti vājasaneyakam | athāparaṃ rūpaṃ yaddevaloke devānāmādhipatya . . . . . ⁵brahmaivendraḥ | taduktamevāmahāt⁶ brahma divo atha . . ti⁷ | tānyenāni⁸ rūpāṇyadhikṛtya mantrā bhavanti | indrāyāhi citrabhāno nāvidharaśme⁹ | citraṃ citeḥ | nānārūpaṃ hi prajñāpakaṃ bhavati | yadvā . . . . .¹⁰skam | bhānurbhāteḥ | sutā ime tvatkāmāḥ | aṇvībhiraṅgulībhiḥ | tanā pa . . vitreṇa¹¹ ca pūtāḥ ||

1.p63

indrāyāhi | indrāgaccha karmaṇā citradīpte sutā ime somāstvatkāmā bhavanti | aṅgulībhirdaśāpavitreṇa ca pūtāḥ ||

1.p64

indrā | indrāyāhi dhiyeṣito rathena stutyā vā prerito vijñātaḥ | viprairākṛṣṭaḥ | vipro vipeḥ preraṇārthāt saṃ . . . ma . . . upa¹ brahmāṇi stutaśastrāṇi | vāghataḥ karmaṇo voḍhuḥ ||

1.p65

indrāyāhi | indrāgaccha karmaṇā preṣito medhāvibhirākṛṣṭo yajamānasya yo hotā tasya stotrāṇi ||

1.p66

indra | indrāyāhi tatujānastvaramāṇo² yadyantodāttaḥ | yanasya³ prerakaḥ |

1.p67

tūtujāno mahemate | ṛ. ve. 8. 13. 11 ||

1.p68

iti | upa brahmāṇi harivaḥ | sute dadhiṣva naḥ canaḥ annam | canasyatecchedvārthāditi⁴ |

1.p69

indrāyāhi | indrāgaccha tvaramāṇaḥ stotrāṇi gamanasādhanabhūtāśvavan āgatya cāsmin sute some'smabhyamannaṃ dehi ||

1.p70

o . . . saḥ¹ | niruktam² | avitāro vananīyā vā | . . . ṣyadhṛtaḥ³ | sarve devā ihāgacchata | dattavanto dattavatassutam ||⁴

1.p71

omāsaḥ | avitāro manuṣyadhṛtaḥ sarve devā ihāgacchata dānaśīlā dāśuṣaḥ sutam ||

1.p72

viśve devāsaḥ | viśvedevā meghasthānāmapāmudgamayitāraḥ kṣiprāḥ sutamāgacchata sarve ye taranti raśmaya ivāhāni | yadvā goṣṭhānīva gāvaḥ ||

1.p73

⁵viśve | viśve devāso asridhaḥ⁶ | sradhirūpakṣayārthaḥ | prāṇā hi viśve devāḥ | ehimāyāso nirmāyāḥ | emayā ehīti vad . . ti⁷ | yadvā udārā ye⁸ āyāhi mā yāsīriti⁹ bruvate | adruho nahi druhaḥ |

1.p74

kasmaicana druhyanti¹ | medhaṃ juṣante | medho yajño bhavati midhessārārthān | vahvayo voḍhārassarvasya ||

1.p75

pāvakā | pāvikā śodhayitrī | pavitraṃ hi vā ścipuṣām² | sarasvatī mādhyamikā³ vāk | saiva cāsī⁴ nadī sarasvatī | tasyāśca nadīvacca̍ devatāvacca⁵ nigamo bhavati | vājebhirvājinīvatī annairannavatī (ni. 11. 16) iti yāskaḥ | yajñaṃ vaṣṭu dhiyā .. suḥ⁶ yāgakarmaṇā varṣeṇa yajñena jagadvāsayanti⁷ | yajñaṃ vahatvityeva tadāheti coktamiti ||

1.p76

codayitrī | yā manuṣyāṇāṃ bhadrā vācastā iyaṃ prerayati | yadi vā saṃskṛtameva sūnṛtā vāgudīrayati | cetantī sumatīnāṃ jānatī stutiḥ¹ | yajñaṃ dhārayati sarasvatī ||

1.p77

codayitrī | codayitrī satyānāṃ prajñāpayantyudārāṇāṃ sumatīnāṃ yajñaṃ dhārayati sarasvatī mantrabhūtā ||

1.p78

mahaḥ | niruktam² | mahadarṇaḥ | sarasvatī prajñāpayati karmaṇā prajñayā vā | imāni ca sarvāṇi bhūtānyabhivirājatīti ||³

1.p79

maho arṇaḥ | mahadudakaṃ sarasvatī madhyamasthānā prajñāpayati karmaṇā sarvāṇi ca karmāṇi rājayati ||

1.p80

surūpakṛttvam¹ | yat kalyāṇaṃ tasya kartāram | kautukaṃ tu bhavati | svarūpakṛtnum² | asatyannaṃ vai surūpakartumiti³ | ūtaye rakṣaṇāya | sudughāmiva gām | dohanārthaṃ suśīlāṃ⁴ gaussudughā bhavati |

1.p81

gāṃ na dohase huve (ṛ. ve. 6. 45. 7) |

1.p82

ityuktam | atra samaste'pi sa evārthaḥ | taṃ hvayāmo⁵ divediva indramā⁶ ||

1.p83

surūpakṛtnum | surūpāṇāṃ karmaṇāṃ kartāraṃ rakṣaṇāya sudohāmiva dhenuṃ tasyā eva dohārthamāhvayāmo'nvaham || (1)

1.p84

upa naḥ | upāgacchāsmākaṃ savanāni trīṇi | teṣu somaṃ piba | somasya pātaḥ | tatrātmanaḥ prayojanamṛṣiḥ⁷ parokṣaṃ darśayati | godā eva⁸ bhavati | revato dhanavatastṛptasya⁹ mataḥ¹⁰ ||

1.p85

upa naḥ| upāgacchāsmākaṃ savanāni somaṃ ca somapātaḥ piba| atha parokṣaḥ| godā eva bhavatyāśritasyāḍhyaḥ| madatta āḍhyaḥ prayacchati paśūniti ||

1.p86

athā te| somapānānantaram| vāntemānāmāntikatamānām| antodāttaṃ cedabhibhāvukavacano bhavati|

1.p87

ato vayamantamebhiryujānāḥ (ṛ. ve. 1. 165. 5)|

1.p88

iti| tvayi sannihitāssumatīrlabhemahi| mā tvamasmānnarpehāyānyānadrākṣīḥ| parityāgo vātikhyānam| ihāgaccheti ||

1.p89

athā te| samprati tava sannikṛṣṭāstvayi vidyamānāḥ sumatīrvayaṃ labhemahi| sarveṇāmbhyudayenāyaṃ yukto'stviti matiḥ sumatiḥ| māsmān apahāyānyāna drākṣīḥ| ihāgaccha ||

1.p90

parehi| ṛṣiranyamanuśāsti³| stotasvamitaḥ⁴ parehi| parāgatya ca vigrammeyāvinamavipraḥ⁵ prājño viṣayaṃ gṛṇātīti| astṛtamahiṃsitam|

1.p91

indraṃ pṛccha | kaṃcana vipaścikam¹ | kīdṛ² hīndra iti | ya indraste nakhibhyam̐ssamānakhyānebhyaḥ putrādibhyaḥ | ā pra . . cchati⁴ | varaṇīyaṃ dhana . .⁵ ||

1.p92

parehi | stotaritastvamupagaccha | gatvā ca medhāvinamahiṃsitaṃ śatrubhiridaṃ pṛccha kīdṛśaḥ kva sa vartata iti kaṃcana vipaścitaṃ pṛccha | ya indrastava putrādibhyo varaṇīyaṃ dhanamāprayacchati || (4)

1.p93

upagatyāsmān yathākāmaṃ vā bruvantu ninditāro nirgacchantu vā ito'nyataḥ | vayamindre duvo dadhānā bhavāmaḥ | idityavagrahaṇārtham⁶ | duvo duvasyateḥ paricaraṇārthāt | indraparicaraṇanityadyannāstikānāmiti⁷ ||

1.p94

uta bruvantu | apica kāmaṃ pratyakṣamevāgrataḥ sthitvāsmānninditāro bruvantu nirgacchantu vānyata | vayaṃ tvindre paricaryāṃ dadhānā na bibhīmaḥ | iditi pūraṇamiti | asyottarā bhūyase nirvacanāya || (5)

1.p95

ita na:¹| uta naḥ subhagāt² sudhanān yajamānān | ariśaśatruvarīrarirrtaiḥ³ hiṃsāṃrthāt | vedityasamāptaṃ⁴ vākyaṃ padāntareṇa bahuvat samāpayatīti | vāceyuddasma⁵ | dasmo balī daserupakṣayārthāt | kṛṣṭayo manuṣyāḥ kṛṣyanti prāpyaṃ padābhyāmiti | syāmedindrasya śarmaṇīti parokṣaḥ pādaḥ | śarma śrayateḥ sukham | api vā śareḥ prāptyarthāt śaraṇamiti ca darśanāditi ||

1.p96

uta naḥ | uta ariḥ kṛṣṭaya ityekavacanabahuvacanayorbhinnapādasthayorbhinnamantrasthayoriva viramyyābhidhānāt sāmānādhikaraṇyaṃ sidhyati | apicāsmānindrasamāśrayaṇāt subhagānahiṃsitadhanānarirbravītu bruvantu vārayo manuṣyā darśanīya | athāpi vayamindrasya svabhūte sukhe syāmaiva ||

1.p97

emāṃśrum⁶ | īmenam | āhara | āśum | āśuḥ prokṣoteḥ⁷ | aśnutre⁸ hi rasaḥ | āśave indrāya | yajñaśriyaṃ yajñaṃ yaḥ śrayati | nṛścemādayati⁹ | pitaḥ¹⁰ | patayat patayantam | pātayati mabhimataḥ pātāram¹¹ | mandayatsakhaṃ harṣayatsakham | sakhendraḥ stotā vetiḥ ||

1.p98

emāśum | ābhara enaṃ kṣipravyāpinaṃ somaṃ kṣipravyāpine indrāya yaḥ somo yajñaṃ śrayati madayati ca manuṣyān taṃ patayantam | pātayati hi somaḥ pātāram | madayati ca sakhāyam | pātaiva sakheti ||

1.p99

asya | asya pītvā śatakrato | hantā tvamarīṇāmabhavaḥ¹ | prāvaśca vāmeṣu² saṃgrāmeṣu | vājinam | vājinassaṃgrāmaḥ | vājo'nnaṃ vā | javateḥ preraṇārthādvājinaṃ yoddhāramiti ||

1.p100

asya pītvā | amuṃ pītvā somaṃ pītvā śataprajña hantā śatrūṇāmabhavaḥ pālaya ca yuddheṣu yuddhavantaṃ stotāram ||

1.p101

taṃ tvā | taṃ tvā vājeṣu vājinaṃ prerayāmaḥ śatakrato bahukarma³ | dhānānām̐mindra sātaye lābhārtham | dhanaṃ dhinoteḥ prīṇanārthāt |

1.p102

taṃ tvā vājeṣu | taṃ tvā yuddheṣu balinaṃ stutibhirbalinaṃ kurmaḥ śataprajña dhanānāṃ indra lābhāya ||

1.p103

yo rāyaḥ | yo rāyo dhanasya pālakaḥ | mahān mahe budhyarthāt¹ | supāraḥ kalyāṇapārāṇaḥ² | sunvataḥ sakhā bhavati | tasmā indrāya gāyata stotramiti³ ||

1.p104

yo rāyaḥ | yaḥ stoturdhanasya rakṣakaḥ mahān śobhanapūraṇaḥ sunvataḥ sakhā tasmai indrāya gāyateti ||

1.p105

āgacchata kṣipram | ākāro dvitīyaḥ pūrakaḥ | āgatya ca niṣīdata sadasi | tatra indramahiṃ⁴pragāyata | sakhāya ekamanasaḥ | stomavāhasaḥ trividāṃ⁵ devastotrasya⁶ voḍhāraḥ | stutireva vā stoma iti ||

1.p106

ātveta | pūrveṇa sūktenāhūtamindraṃ stotumupakramate | āgacchata kṣipramudgātāraḥ | upasargāḥ prayuktā api prāgākhyātāt punaḥ prayujyante | vakṣyate tatra kāraṇam | āgatya ca niṣīdata gānārtham | athendramabhipragāyata sakhāyaḥ | prastāvapratihāropagānopanidhanastomasya netāraḥ ||

1.p107

purūtamam | purūtamaṃ mahāntam | tamihara¹ bhavārthaḥ | purūṇi bhavati² | na tamabantaḥ svarut³ | purū⁴ bahūnāṃ dhanānām | īśānam | tācchīlye vivakṣite ādyudāttatvam | anyatrāntodāttatvam | īśānasaḥ⁵ pitṛvittasya rāyaḥ | indraṃ some | sacā iti nipātaḥ sārvavibhaktikaḥ | sakhāyamindramabhipragāyatèti ||

1.p108

purūtamam | bahūnāmupakṣapayitāram | gavāmasi gopatirityanena samāno nirdeśaḥ | dhanānāmīśvaramindramabhipragāyata sahābhiṣute some ||

1.p109

sa ghā naṃ⁶ | sa khalvasmākamindro yoge aprāptaprāptyartham | ābhavatu | sa rāye kṣemārthaṃ prāptasya dhanasya kṣemārtham | na⁷ purandhyāṃ kalyāṇarūpāyāṃ yuvatyām | tatprāptyartham | pūriti bahurūpanāma⁸ | bahudhīma⁹ purandhiḥ (ni. 6. 13) iti yāskaḥ | āgacchatvasmān so'nnaiḥ ||

1.p110

sa ghā naḥ | sa evāsmākamaprāptaprāptyarthaṃ yogamāvahatu | sa dhanāya purandhirbahudhīryoṣā | tasyai cānnairaiścāsmānāgacchatu saḥ ||

1.p111

yasya harī saṃsthe yuddhe | saṃsthaṃ yuddham | vīrāḥ saha hi tatra tiṣṭhati¹ | na vraṇvate² na vārayanti | samatsu sahatāmyatsu | praharaṇadaśāyāṃ śatravaḥ | harirharati | puruṣam | śakraḥ śātayatīti³ ||

1.p112

sutapāvena⁴ | sutaṃ yamapivati⁵ tasmai | sutā ime somāḥ | śucayaḥ pūtāḥ pānāḥ⁶ | yanti havirdānāddadhimiśrāṇāḥ⁷ | dadhi dhinoteḥ prīṇānārthāt⁸ | āśīrāśrayaṇārthāditi ||

1.p113

tvam | tvaṃ sutasya pānārtham | bhavassadyaḥ^1 pravṛddhaḥ | somo hi hutaḥ pṛthurbhavati yāvadidaṃ bhuvanaṃ viśvamasti | indra jyaiṣṭhyāya śreṣṭhyārthaṃ yajamānasya ||

1.p114

tvaṃ sutasya pānārthaṃ sadyo vṛddho bhavasi pravṛddhaśarīraḥ indra śreṣṭhaṃ karma kartuṃ śatruṣu suprajña ||

1.p115

ā tvā viśa | ā tvām̐^2viśantu tvā | āśavassomāsa indra girvaṇaḥ | gīrbhirvananīya | śaṃ ca te santu pracetase sumataye | mṛpyantaṃ^3 śamayate śamiti ||

1.p116

ā tvā viśantu | āviśantu tvāṃ kṣiprāḥ somā indra gīrbhirvananīya | śaṃ ca tubhyaṃ bhavatu sumataye ||

1.p117

tvām | tvāṃ stotrānmapaṇyavīvṛdhat^4 | tvāṃ śastrāṇi śatakrato | tvāṃ vardhantu novasmākam̐^5mubhayavidhā gira iti ||

1.p118

tvāṃ stomāḥ | tvāṃ trivṛdādayaḥ stomā avīvṛdhan tvāṃ śastrāṇi ca śatakarman tvāmeva vardhayantvasmākamapi giraḥ ||

1.p119

akṣito'tiḥ¹ aṇarakṣaṇo² vibhajetendro'smākamimaṃ vājaṃ³ yuddhaṃ bahupuruṣam | yasmin viśvāni patraṃsyāni⁴ vīryāṇīndre | apivā annaṃ vāja⁵ iti ||

1.p120

akṣitotiḥ | akṣīṇarakṣaṇo'pi bhajetānekapuruṣayuktamimaṃ saṅgrāmaṃ yasmin sarvāṇi balāni prādurbhavanti ||

1.p121

mābhidruhyantvasmin martyā mārakāḥ śatravaḥ | tanūmānaṃgānāṃmindra gīrvaṇa⁷ | īśānastvaṃ yacava⁸ pṛthakkurvasmattasteṣāṃ vardhamāyudhamiti¹⁰ ||

1.p122

mā no martā | mābhidruhyantu indra asmākamaṅgebhyaḥ śatravaḥ gīrbhirvananīya īśvarastvaṃ pṛthak kuru śatrūṇāmāyudhamiti ||

1.p123

yuñjanti | yuñjanti bradhnaṃ mahāntam | dhno¹ bṛhateḥ | asau vā ādityo bradhnaḥ (tai. brā. 3. 9. 4. 1) iti brāhmaṇam | eṣa vā indro ya eṣa tapati (śa. brā. 2. 3. 4. 12) iti ca | aruṣo'teṃdrītaḥ | aruṣa ārocamānaḥ iti yāsko² vadati | carantaṃ divi | pari³ paritasthuṣaḥ tasthivāṃsaḥ | ime vai lokāḥ paritasthuṣaḥ (tai. brā. 3. 9. 4. 2) iti brāhmaṇam | lokā hyamuṃ yuñjanti | rocante rocanā divi ndraṇe⁴ nihitānīndreṇa vāpyāyitāni nakṣatrāṇi rocanta iti ||

1.p124

yuñjanti bradhnam | yuñjanti mahāntamārocamānaṃ divi carantaṃ paritaḥ tasthivāṃso devā vā lokā vā rocante ca rocanāni nakṣatrāṇi indratejasā sandhukṣitāni | ahṛtve'pi prasāraṇamanyatrāpi dṛṣṭam ||

1.p125

yuñjanti | yuñjantyasya kamanīyau hari⁵ | rathe vipakṣasā vividhapatanau | yadvā rathasyobhayoḥ pakṣayoryojanam | śoṇā śoṇavarṇau | śoṇā śrayateḥ⁶ | dhṛṣṇu⁷ dharṣakau | nṛvāhasā nṝṇāṃ voḍhārau | tāṇḍakaṃ—pūrvapakṣā-

1.p126

parapakṣau vā indrasya harī | tābhyāṃ hīdaṃ sarvaṃ harati (tā. brā. 1. 1) iti | tataśca tābhyāmeva sarvaṃ jagadḍhamiti ||

1.p127

yuñjantyasya | yuñjantyasya rathe kamanīyau aśvau savyadakṣiṇayoḥ pārśvayoḥ yujyamānau śoṇavarṇau śatrūṇāṃ dharṣakau neturasya voḍhārau devāḥ ||

1.p128

ketum | saiṣopasaṃhārārthā pratyakṣakṛtau¹ | ketuṃ prajñānam | kṛṇvantaketave² prajñānāhitāya³ svapate janāya prabodhanena | ketuḥ ketateḥ prajñānārthā⁴ | tathā apeśase ca peśaḥ kṛṇvan | peśo rūpaṃ piśaterāśleṣaṇārthāt | tamasā tirohitarūpāṇāṃ tejasā rūpaṃ jñāyate | samajāyathāstvamuṣadbhiḥ udbhyaḥ⁵ | sahārthe vā tṛtīyā | vasernivāsārthāduṣa⁶ | uṣasa eva tathoktāmāścaryam⁷ | martyānāṃ prajñāpayituṃ teṣāmāmantraṇaṃ maryā iti | sarvamevāmantritaṃ vākyāt pṛthak bhūtaṃ vākyasaṃyogena taistairvākyairanvitandraspaṣṭāni⁹ nidarśanāni |

1.p129

yābhiraṅgiro manasā hiraṇyathaḥ¹⁰ (ṛ. ve. 1. 112. 18)

1.p130

divaskaṇvā skandavaḥ¹ (ṛ. ve. 1. 46. 1) vṛtrasya yat bahbadhānasya rodasī (ṛ. ve. 1. 52. 10) yuvaṃ² vare sumṇe³ (ṛ. ve. 8. 26. 2) iti |

1.p131

ketuṃ kṛṇvan | rātrau svapato gataprajñasya prajñodayaṃ kurvan tamasā tirohitarūpāṇāṃ gavādīnāṃ rūpaṃ ca jñāyate | ketuṃ kṛṇvan prajñānarahitāya peśaścāpeśase samajāyathāḥ tvamuṣobhiḥ saha | tamimamāścaryaṃ manuṣyāṇāṃ nivedayituṃ tvāṃ sambodhayanti martyā iti ||

1.p132

. . . ⁴ṇibhirdevalokāt gāvo'pāhṛtā andhakāre prakṣiptā indre⁵ marudbhiruṣobhissahājayaditi itihāsaprasaktā marutaḥ ṣaḍbhiḥ sūktamadhyakṛbhistūyante⁶ ||

1.p133

anantarameva svadhāmannamudakaṃ vā anu | tasyotpātanārthaṃ⁷ svayāḥ⁸ svayaṃ dhārayati | punarmadhye prāganyasmādṛttukālāt | garbhatvamerire prerayanti |

1.p134

garbho gṛhe gṛhṇātīti | garbhatvaṃ grahaṇasāmarthyam | atra śāṭyāyinakam—punareva tṛtīye'hni garbhatvamerayante | caturthasyāhaḥ prajātyai iti | anantarameveti pūjāyāṃ paryavasānādākhyātamudāttamāsīt¹ | dadhānā nāma vajñiyam² | īdṛṅ cānyādṛṅ ceti marutāṃ yajñiyaṃ nāma dehi prajāpatito labdham | nāma nameḥ prahvīkaraṇārthāt | amantrito³ hi prahrībhavati ||

1.p135

ādaha svadhām | anantarameva vṛṣṭeḥ marutaḥ annārthaṃ punarapi garbhatvaṃ prāpnuvanti | aṣṭau māsāṃstirobhūtā vartante varṣābhyo'nantaram | āścarye'haśabdaḥ | dadhānā nāma yajñānāmīdṛk ca tādṛk cetyādikam ||

1.p136

vīḷucit | vīḷu dṛḍhaṃ vīḷayaterdṛḍhārthāt | dṛḍham | ārujatnubhiḥ prajāpatito labdhaṃ nāma nameḥ dṛḍhamapi bhajadbhiḥ parvatādi⁴ | guhā cidindra | guho⁵ nigūhanārthāt | guhāyāṃ nihitāḥ | anhavidaḥ⁶ | vahnibhirvoḍhṛvambhi⁷rmarūdbhiḥ | udriyā⁸ gāḥ | ustriyā⁹ utsarantīti ||

1.p137

vīlucit | dṛḍhamapi parvatasānvādi ābhimukhyena bhañjadbhiḥ parvatasya guhāyāmapi indra tvāṃ voḍhṛbhirmarudbhiḥ tvaṃ paṇibhirapahṛtā gā anvavindaḥ || (5)

1.p138

devayantaḥ | devānicchantaḥ yathā matiṃ anumantāraṃ brāhmaṇam | abhiyanti | evamacchānūṣata ahiṣṭuvanti¹ yabhituṣṭuvuḥ² | vidadvasuṃ vedayadvasusamudaram³ | giro girateḥ stotārau⁴ | mamahāntaḥ⁵ | marutāṃ gaṇaṃ viśrutam ||

1.p139

devayantaḥ | devānicchanto yathā pūjanīyamindramabhiṣṭuvanti vidadvasuṃ vedayadvasumudāraṃ giraḥ stotāro mahāntaṃ marudgaṇamiti || (6)

1.p140

indreṇa | niruktam⁶ | indreṇa hi sadṛśyase⁷ saṃgacchamāno'bibhyuṣā marudgaṇaḥ | tau yuvāṃ madiṣṇū stha | samānavarcasāviti | ye tu na pragṛhṇanti teṣāmamudadiṣṇutendreṇeti⁸ | tathā ca yāskaḥ-apivā indunā⁹ teneti syāt | samānavarcasā ityetenaiva vyākhyātam (ni. 4. 12) iti ||

1.p141

indreṇa saṃ hi | indreṇa hi sandṛśyate sa saṅgacchamāno'bhibhyuṣā marudgaṇaḥ yuddhārtham | indramarudgaṇau madiṣṇū bhavataḥ saṃyuktau samānavarcasau | yadvā mandunā samānavarcasendreṇeti ||

1.p142

anavadyairavadyarahi¹ dyotamānaiḥ mukho² vāyuḥ | sahasvadudarkamarcati prayacchati | gaṇaissaptabhiḥ | indrasya kamanīssato⁴ | makho vāyuḥ⁵ khadimīta iti⁶ | yadvā balaṃ sahasvaditi ||

1.p143

anavadyaiḥ | avadyarahitairabhidyotamānaiḥ saha stotā sahasvantamindramarcati gaṇairindrasya priyaiḥ | gaṇaśabda ekavacanabahuvacane paryāyeṇa bhavataḥ ||

1.p144

ataḥ | ato'ntarikṣāt parito gantaḥ marudgaṇa | āgaccha | dyaurādityo bhavati | tasya rocanaṃ dyauḥ | tato vā | parokṣastṛtīyaḥ⁷ pādaḥ | sa sṛñjati⁸ saṃśleṣaṇārthaḥ⁹ | saṃyoja̍yati stutīḥ asmin marudgaṇe stoteti ||

1.p145

ataḥ parijman | ato'ntarikṣāt parito gantarmarudgaṇa āgaccha ādityasya rocanāllokāt | adhiparī saptamīpañcamyorarthaṃ sphuṭīkurutaḥ | asmin marudgaṇe samprasādhayati stutīrmadhucchandāḥ ||

1.p146

itaḥ | ito vā avamāllokāt sat¹ | sātimindramīmahe yācāmahe² | yadyasmin³ loke indro vartate tata āgacchatu⁴ prayacchatu mahyaṃ sā⁵ sātimityarthaḥ | divo dīptādvā | pārārthivāṃdadhi | pṛthivī antarikṣanāma | maho vā rajasastṛtīyālokāt⁷ | rajo loko bhavati rajatergatyarthāt | paro'varīyāṃso vā ime lokāḥ (ai. brā. 1. 25) ityuktamiti⁸ ||

1.p147

ito vā | ata uttaramindra eva devatā | kutaḥ indra āgacchatīti na vayaṃ jānīmaḥ | tamindramasyā bhūmerāgacchantaṃ deyaṃ dhanaṃ yācāmahe | apivā dīptāt pārthivāllokāt | pṛthivīyantarikṣanāma | indraṃ maho vā rajasaḥ svargāditi|| (10)

1.p148

indramit | indrameva gāthina udgātāśo¹ | bṛhatā stotreṇa sannā² vā stuvanti | gāthā³ gāteḥ | indramakebhiḥ⁴ śastraiḥ | arko'rcateḥ | yadanenārcanti bhūtāni yat sūryo'rcanvinīyo bhūtaiḥ⁵ | arkiṇaḥ stotāraḥ | itthamindraṃ vāhyo'nūṣata | vāṇyo vaṇateḥ śabdārthyāditi⁷ ||

1.p149

indramit | indramevodgātāro bṛhatā sāmnā stuvanti | indraṃ śastrairhotāra indrameva sarvā giraḥ stuvanti ||

1.p150

indra it | ekākī carannindra eva svāśrayo'sahāyabhūtaḥ sa eva saṃyojayitā uktimātreṇa yujyamānayorindro vajrī hiraṇmayasarvaśarīraḥ ||

1.p151

indro dīrghāya | indro manuṣyāṇāṃ cirāya darśanāya divi sūryamārohayat | tejomiśca vividhaṃ varṣārthaṃ meghaṃ prerayati ||

1.p152

indra vājeṣu | indra kṣudreṣu saṅgrāmeṣvasmān rakṣa mahatsu ca | ugra udgīrṇa udgīrṇaiḥ pālanaiḥ ||

1.p153

asyottarā bhūyase nirvacanāya |

1.p154

indra1 | indraṃ vayaṃ mahāyuddhe havāmahe | indramalpe ca yuddhe | arbhokteḥ prāraṇārthāt2 | yujaṃ sahakāriṇamupadraveṣu vajriṇam ||

1.p155

indraṃ vayam | indraṃ vayaṃ mahati saṅgrāme havāmahe indramalpe ca sahāyamupadraveṣu āyudhavantam ||

1.p156

sa naḥ | sa no varjirṣitaḥ3 | amuṃ carum | caruścarateḥ | sthalīmeghe paryavasānam4 | satrādāvan madāra satre avyadharmahānnāma5 | apāvṛdhi asmabhyam | atra niruktam | apratiṣkuto'pratiṣkutaḥ6 apratiskhalito vā (ni. 6. 16) iti | skautistakṣaṇārthaḥ | aribhiratanukkṛtaḥ iti

1.p157

śākalam¹| punarasmabhyamiti padaṃ vākyāntaratvācca pūrakam²| sa cātha nyāyaḥ³ sārvatrika iti ||

1.p158

sa naḥ| sa no varṣitaramuṃ meghaṃ mahato dātastejobhirapāvṛdhi śatrubhirapratiśabdito'pratikṛto vā | no'smabhyamityanayoḥ pūraṇamekam ||

1.p159

tuñje tuñje | niruktam |⁴ dāne dāne ya uttare stomā indrasya vajriṇaḥ nāsya tairvidāmi⁵ samāptiṃ stuteriti | dāne dāne indrasyottarottarabhṛṣīṇāṃ⁶ stutayaḥ prādurbhavanti⁷ | na tāsvahamasya dānānuguṇāṃ stutiṃ vindaviti⁸ ||

1.p160

tuñje tuñje | dāne dāne uttare ṛṣaya enaṃ stuvanti | teṣu stomeṣu nāsyāhaṃ dānānuguṇāṃ suṣṭutiṃ vindāmi ||

1.p161

vṛṣā¹| sektā ṛṣabhaḥ yūthānīva gavām | yūtho neya mme miśraṇārthāt² | vaṃsago ninīyāsu³ goṣu saktaḥ | yadvā vaṃsā vananivābhāvaḥ⁴ | tā anugacchan | kṛṣṭīḥ prerayatyojasā sapanabhūtāḥ | īśāno apratiṣkutaḥ ||

1.p162

vṛṣā yūtheva | varṣitā goyūthānīva vananīyagamana ṛṣabha indro vīro yuyutsūn manuṣyān balenābhigacchati sarvasyeśāno'pratikṛtaḥ ||

1.p163

ya ekaḥ | eka eteḥ prerakaḥ | ya ekaścarṣaṇīnāṃ bhavati | tasminnāveśayā ityasyāmeṣa pādo visṛṣṭaḥ⁵ | tasmādayamam̐syārthauktaḥ⁷ | yaśca vasūnām̐mirajyati sa indraḥ pañcānāṃ⁹ kṣitīnām | gandharvāḥ pitaro devā asurā rakṣāṃsīti pañca kṣitayaḥ | yadvā niṣādapañcamāḥ catvāro varṇāḥ | tāni vasūnirdātīti¹⁰ vākyasamāptiḥ | yasya . . ni¹¹ hastayoḥ pañcakṣitīnāṃ vasviti¹² ||

1.p164

ya ekaḥ | ya indro manuṣyāṇāṃ pañcānāṃ kṣitīnāṃ nivasatam| gandharvāḥ pitaro devā asurā rakṣāṃsīti pañcatvam | teṣāṃ pradeyānāṃ dhanānāmīṣṭe | pūrvasyāmṛci vākyasya parisamāptiḥ ||

1.p165

indraṃ vaḥ | indraṃ vo yuṣmabhyam | havāmahe | viśvataspari viśvataspari¹ sarvebhyo'nyebhyo janebhyaḥ | paryadhī pañcamyāḥ sapūrvyāścārthaṃ sphuṭīkurutaḥ | sa indro'smākamastu kevalaḥ² | sarvo'sādhāraṇa enaṃ vicaleyuriti kevalaḥ³ ||

1.p166

indraṃ vaḥ | va iti pañcamī | vo janebhyaḥ sarvebhya eva vayamindraṃ havāmahe | so'smākamastvasādhāraṇaḥ ||

1.p167

endra | āharendra sānasiṃ raśiyiyaṃ⁴ bhajanīyam | sānasim | sane⁵rbhajanārthādasipratyayaḥ | sajitvānaṃ jitvabhisahikam⁶ | svīram⁷ | sadāsahaṃ sadāhievukam⁸ | varṣiṣṭhaṃ vṛddhamamūtaye raṇāya⁹ ||

1.p168

indra sānasiṃ rayim| āharendra bhajanīyaṃ rayiṃ jayaśīlapuruṣayuktaṃ sadā śatrūṇāmabhibhavitāraṃ vṛddhatamaṃ rakṣaṇāyāsmabhyam || (1)

1.p169

niyena | niruṇayāmahai¹| yena dhanena | vṛtrāṇi muṣṭihatyetyaupamikam | muṣṭihananenaiva² śatrum | muṣṭimamuṣṇā tena³| indra tvayā rakṣitāḥ | arvatā balinā | arvā artairabhibhavakarmaṇaḥ | tadetadindraviśeṣaṇam | api vā yenetyanenaikādhikaraṇaḥ | uttamau nipūrakāveti⁶ ||

1.p170

kīdṛśamityāha ni yeneti | yena dhanena muṣṭihananena dāridryāṇi vayaṃ nirundhmaḥ | pādāntare punarniḥ prayujyate | tvayā rakṣitāḥ śatrūṃśca yenāśvavatā niruṇadhāmahai tamāhareti || (2)

1.p171

asyottarā bhūyase nirvacanāya |

1.p172

indra | indra tvotā vayamādadīmahi | vajramāyudham | vyanā vyanaṃ⁷ hantāram | ādattena ca sañjayemama⁸ spardhamānāt sapatnāt ||

1.p173

indra tvotāsaḥ | indra tvayā rakṣitā vayaṃ hantṛ āyudhamādadīmahi saṃjayema yuddhe spardhayitṝn śatrūniti ||

1.p174

vayaṃ śūrebhirbalibhiḥ | śūra̍¹ śṛṇāteḥ | astṛbhiryoddhṛbhiḥ | indra tvayā ca sahajaspardhamānān yenābhibhavema | pṛtanām pṛtanyate yakarmaṇaḥ² ||

1.p175

vayaṃ śūrebhiḥ | vayaṃ śūrairāyudhānāṃ kṣeptṛbhiḥ tvayā ca sahāyenābhibhavema saṅgrāmaṃ kartumicchataḥ | punarvayamiti pūraṇam ||

1.p176

mahān | mahānindraḥ paraśca sarvasmādūrdhvamavasthitaḥ | itaro'vasthita³ itaravacanaścedyau̍dādyudāttaḥ |

1.p177

paraṃ mṛtyo⁵ anupare hi (ṛ. ve. 10. 18. 1)

1.p178

iti | paraśca nu bhavati | mahitvamastu vajriṇe bhūyaśca mahatvamastvasmin saṃgrāme | asme⁶ dyauriva ca na⁷ vistīrṇe prathimnā | śavo balamastviti ||

1.p179

mahām̐ indraḥ | mahanīya indrastārakaśca śatrūṇām | tasmai sadā mahitvamastviti svayaṃ cāśāste | dyauriva vistīrṇatayā balamasya bhavati ||

1.p180

samohe | samohassaṃgrāmaḥ | ohatiḥ preraṇārthaḥ | tasminnupasthite | madhyavā¹ | samohamiti² madhyo³ ṇamulantaḥ | ye naraḥ | indramāśata stutibhiḥ | ye vā nara indramāśata stutibhiḥ⁴ | ye vā narastokasya sanitrau⁵ putrasya bhajanārtham | tokastuceḥ preraṇārthāt | e vā⁶ brāhmaṇā⁷ dhīkāmāste sarve tantukāmamindrālaṃbhante⁸ | dhīrmedhā⁹ dhyāyateḥ | karma cet dadhāteriti ||

1.p181

samohe vā | saṅgrāmajigīṣayā ye enaṃ yuddhe āpnuvanti manuṣyā apatyasya vā bhajanārthaṃ ye vā prājñāḥ karmakāmāḥ uttaratra sambandhaḥ ||

1.p182

yaḥ | kukṣiḥ kuṣeravalekhanārthāt | antarvikuṣitaḥ kṛtāvakāśo bhavati | yaḥ kukṣistava¹⁰ somapātamaḥ | samudra iva pinvate antarikṣamiva¹¹

1.p183

kṣarati kāmān | samudraḥ samudravantyasmādāpaḥ¹ | urvīriva cāpaḥ | kāku² āpa iti dvitīyāntam | āpa āpnoteḥ | kākudaḥ kakudo jātam | kakucca kaṇṭhe samucchrito³ deśaḥ | taṃ kukṣiṃ somena pūrayāso⁴ | yadvā sa kukṣi⁵ kurvarāpaḥ⁶ pinvan kākuda iva bhavati ||

1.p184

yaḥ kukṣiḥ | tebhyaḥ sarvebhyastāṃstān kāmān yo'sya kukṣiratiśayena somasya pātamaḥ samudra iva sadā akṣīṇa udramayati sa kukṣirbahūnya udakāni pibaṃstālviva bhavati | taddhi niṣṭhīvane'pi na śuṣyati iti ||

1.p185

eva⁷ hi | labdhakāmasya stutiḥ | evaṃ syasya⁸ sūnṛtā vāk bhadrā sunartatāt⁹ | api vā ¹⁰supreraṇāt | virapśī | vividhena varaṇena yuktā | mahakāmasu cāmnātam¹¹ | homa tvaṃ gavāṃ pradānānmahī mahanīyā

1.p186

ivati¹ | pakvaphalā śākheva dāśuṣe bhavati | śākhā śerate khe śaknuvanti vā calitumiti ||

1.p187

evā hyasya | evaṃ hyasya vāk vividharapaṇā paśumatī mahatī pakvaphalaśākheva yajamānāya bhavati || (8)

1.p188

evā hi | evaṃ hi te tvatte² | vibhūtayaḥ paśuputralābhāḥ | ūtayaścendra bhavanti māvate mādṛśāya | sadyaścit kṣiprameva dāśuṣe iti ||

1.p189

evāhi te | evaṃ hi te vibhūtayo rakṣaṇāni ca matsadṛśāya yajamānāya tadānīmeva bhavantviti || (9)

1.p190

evā hi | evaṃ hyendrasya³ kāmyā kamanīye | stotramukthaṃ ca śaṃsanīye⁴ bhavataḥ | indrā⁵ somapītaye | pādabhedādvibhaktyorbhedaḥ⁶ ||

1.p191

evā hyasya | yathā hyasyāśaṃsiṣamevamasya kamanīye stotraśastre śaṃsanīye somapānārthamindrāya | virasyābhidhānāt ṣaṣṭhīcaturthyau saṅgacchete | arthabhedādityapare iti ||

1.p192

indrehi | indrāgacchādyaca¹ andhaso'nnena somena | andho'tto na cakṣuścennāsya dhyānamastīti² | viśvehiḥ³ somaparvabhiḥ aṃśubhiḥ abhiṣutena andhasā | parva pṛṇāteḥ | mahān abhiṣṭirojasā ahiṣṭi̍rabhibhavitā aśleṣaṇāditi⁵ || indrehi | indrāgaccha mādya cānnena viśvaiḥ somalatāparvabhirabhiṣutena mahān balena śatrūṇāmabhibhavanaśīlaḥ ||

1.p193

em | āsṛjatainaṃ sute sati mādakaṃ rasaṃ indrāya mandine¹ | mandatistṛptikarmā | cakriṃ² viśvāni karmāṇi dhanāni vā cakrayo³ ||

1.p194

emenam | āsṛjata enaṃ somaṃ sute īmiti pūraṇam | tarpayitāramindrāya tarpayitre | viśvasya karmaṇaḥ kartāraḥ | viśvāni karmāṇi cakraye | 'na lokāvyaya (pā. 2. 3. 69) iti ṣaṣṭhī pratiṣiddhā || (2)

1.p195

matsva | mandasva suśipra | śipre hanū nāsikau⁴ vā | (ni. 6. 17) iti yāskaḥ |

1.p196

vi ṣyasva śipre vi stajasva⁵ dhene⁶ (ṛ. ve. 1. 101. 10)

1.p197

iti | madibhiḥ stomaiḥ madakaraiḥ⁷ stomaiḥ | sacā sakhā san eṣu savaneṣu ā | saptamīpañcamyoḥ⁸ para ākāraḥ⁹ tadarthaṃ sphuṭīkaroti ||

1.p198

matsvā suśipra | mandasva suhano mādayitṛbhiḥ stomaiḥ sarvasya draṣṭaḥ sahāsmābhireṣu savaneṣu | ākāraḥ saptamyarthaṃ sphuṭīkaroti || (3)

1.p199

asṛgram | asṛgrasṛṣṭā āsam¹ | indra te giraḥ pratyudāhāsatai tvāṃ pratyudgatā āsan | tvaṃ ca sevitavānasi | stomānāṃ vṛṣabhaṃ ṣikāram³ | patīmīśvaraṃ ca teṣāmiti⁵ ||

1.p200

asṛgramindra | asṛjamindra te stutīḥ | sṛṣṭāśca tāstvāṃ pratyudgacchantu | tvaṃ ca sevitavānasi stutīnāṃ varṣitāraṃ māṃ stomānāmīśvaram ||

First 200 of 378 passages. Read on

Linked texts (1)