Rigveda 2
Bhāṣya 2
- Language
- Sanskrit
2.p1
indraṃ prātaḥ | indraṃ prātaḥ vartamāne yajñe somapānārthaṃ havāmahe | punarindramiti pūraṇam ||
2.p2
upa naḥ upāgacchāsmākaṃ sutaṃ somam | haribhirindra keśibhiḥ praśastakeśaitam¹ | sute hi tvā havāmaha iti ||
2.p3
²uttarā nigadasiddhā ||
2.p4
semam | sa tvamimantaḥ³ stomamāgaccha | upapiba cedaṃ savanaṃ sotavyaṃ somāmitmakaṃ⁴ anvassutam | gaura iva tṛṣitaḥ | ge⁵
2.p5
ugrā santā havāmahe (ṛ. ve. 1. 21. 4)
2.p6
ityatropamarmapravacanīyaḥ⁶ | savanaśabdaśca yajñaparaḥ | tato na sṛṣṭa iti ||
2.p7
semannaḥ | sa tvamimamasmākaṃ stomamāgaccha | āgatya cemaṃ sutaṃ somaṃ tṛṣito gauramṛga ivodakamupapiba ||
2.p8
ime | ime somā dīptā¹ sutā adhyāsatè barhiṣi² | tāṃ³ indra sahase piba | saho balaṃ saheriti ||
2.p9
ayaḥ⁴ ayaṃ te stomo agriyaḥ śreṣṭhaḥ | agryamagne⁵ vahatyagrantūlaṃ⁶ agreṣcalanārthāt | agramāgataṃ bhavati (ni. 6. 3) iti yāskaḥ | hṛdispṛgastu | hṛnmano haraṇāt | śaṃtamaḥ | atha somaṃ sutaṃ piba ||
2.p10
viśvamit | viśvameva svanaṃ¹ sutamahiṣutamindro² madāya gacchati | vṛtrahā somapītaye | somapānena mado bhavatīti ||
2.p11
viśvamit | viśvameva sutaṃ somamindro madārthaṃ gacchati śatruhā somapānārtham | pānena mado bhavati ||
2.p12
semam | sa tvamimaṃ naḥ kāmamāpṛṇā³ pūraya | kāmaḥ kāmerāśā⁴ bhavati | gobhiraśvaiśca⁵ śatakrato | aśvo'śnute'dhvānaṃ aśnāti vā mahadannaṃ iti⁶ | prajāpaterakṣyaśvayattatparāvatattadaśvo'bhavadyadaśvayattadaśvasyāśvatvam⁸ (tai. brā. 1. 1. 5. 4) iti ca vijñāyate | stavāma tvā svādhyaḥ svādhyo nābubhūṣa⁹ iti¹⁰ ||
2.p13
semannaḥ | sa tvaṃ gavādibhirimamasmākaṃ kāmamāpūraya śatakarman | stavāma tvā sukhakarmāṇaḥ ||
2.p14
indrāvaruṇayorahaṃ samrājorava āvṛṇe¹ | yau sarveṣāṃ devānāṃ rājānau | tāvasmabhyaṃ mṛḷayetāmindraśe² stotre satīti ||
2.p15
indrāvaruṇayoḥ | indrāvaruṇayorahaṃ sarveṣāmīśvarayoḥ pālanamāvṛṇe | tau mṛḷayetāmasmānīdṛśe stotre | yadvā īdṛśenāvaseti ||
2.p16
gantārā | gantārau hi bhavathaṃ³ rakṣaṇārtham | hvānaṃ siprasya⁴ matsadṛśasya | dhārakau manuṣyāṇāmiti | tayoryuvayorava⁵ āvṛṇīmaha iti ||
2.p17
gantārā hi | gantārau hi bhavatho rakṣaṇārthamāhvānaṃ medhāvino matsadṛśasya dhārakau manuṣyāṇām | tau mayi cāgacchatam ||
2.p18
anukāmam | anukāmaṃ yathāsmākaṃ¹ kāmaḥ pūryaita tathetyarthaḥ |
2.p19
indrāvaruṇo² rāyo dhanasya pūraṇaguṇasuhitārthayoge tṛtīyārthe ṣaṣṭhī dṛṣṭā³ | ākāraḥ pūraṇakriyānvito⁴ vā | tau vāṃ netiṣṭhaṃ⁵ antikatamaṃ yayācāmahe⁶ ||
2.p20
yuvāku | yuvāku⁷ yuvākavo yuṣmatkāmā bhi⁸ śacīnāṃ prajñānām⁹ | bhājanaṃ bhavantīti śeṣaḥ | śaci¹⁰ śaknoteḥ | karmaṇāṃ¹¹ vā | yuvākavaḥ
2.p21
susumatīnāṃ¹ bhājanaṃ akṛśānām | + + +² yastāssumatayaḥ³ | yadvā yuvāyoreva⁴ śacīnāṃ sumatīnāñcañca⁵ bhājanaṃ bhavanti | tathā sati vayaṃ ca yuvākavo bhūtayāma⁶ vājadāptāmannasya⁷ tṛṇām⁸ | yuvayoḥ karma bhojanamiti⁹ ||
2.p22
yuvāku hi | yuṣmatkāmo hi puruṣaḥ yajñānāṃ bhājanaṃ bhavati | yuvākuḥ sumatīnāṃ ca | vayaṃ ca yuvayorannasya dātṛṇāṃ karmaṇāṃ bhājanaṃ bhavāma bhūyāsma veti ||
2.p23
indraḥ | indrassahasradāsanāṃ¹⁰ ye sahasrāṇi prayacchanti | varuṇaḥ śaṃsyānāṃ ye śaṃsanīyā bhava¹¹ | kratuṃ¹² pracetā¹³ bhavatyukathyaḥ praśasyaḥ | varuṇo'tyarthaṃ praśaṃsanīya indraścātyantadādeti¹⁴ ||
2.p24
indraḥ sahasradānām | indraḥ sahasrasya dātṝṇāmapi karmaṇāṃ kartā bhavati | varuṇaśca praśaṃsanīyānāṃ praśasyaḥ | apivā stotṝn sahasradānnaḥ praśasyāṃśca karoti ||
2.p25
tayorit | tayoreva avasāne¹ vayaṃ bhajemahi dhanam | nidhīmahi copayuktādatiriktāt atiriktam² | api vāstu³ nihitādapi prarecanamatiriktamiti | mahato dhanasyāśāsānamiti⁴ ||
2.p26
tayorit | indrāvaruṇayoreva rakṣaṇena vayaṃ dhanaṃ bhajemahi | nidhīmahi copayuktādatiriktam | nihitādatiriktamapyastu ||
2.p27
indrāvaruṇā | indrāvaruṇā śvāmahaṃ⁵ hūyāmi | citrāya yāmāya⁶ | vāmiti padañcamarthe⁷ ca prayujyate taduttadāttaṃ⁸ bhavati |
2.p28
iti | tau yuvāmasmān jigyuṣaḥ suṣṭhu kurutaṃ śatrūn jitavataḥ kurutamiti ||
2.p29
indrāvaruṇā | indrāvaruṇau vāmahaṃ huve citrāya dhanāya | tāvasmāñchatrūn jitavataḥ suṣṭhu kurutam ||
2.p30
indrāvaruṇā | nuḥ kṣipravavacanaḥ¹ | eko nu pūraṇam² | indrāvaruṇau kṣipraṃ vāṃ yuvāmasmākaṃ dhīṣu stutiṣu | siṣāsantīṣu satīṣu³ | ākāraḥ pūrakaḥ | asmabhyaṃ śarma yacchatamiti ||
2.p31
indrāvaruṇā | indrāvaruṇau kṣipraṃ vāṃ saṃbhaktumicchatsu dhyātṛṣu stotṛṣvasmabhyaṃ sukhaṃ prayacchatam | eko nuḥ pūraṇaḥ ||
2.p32
pra vām | prāpnotu vāmiyaṃ stutirindrāvaruṇau yāṃ huve bravītmi⁴ yāṃ ca yuvā⁵ ṛdhāthe vardhayathaḥ | sayastutiṃ⁶ sahastutiṃ athanadānena⁷ vardhanamiti⁸ ||
2.p33
pravāmakṣotu| prāpnotu vāṃ suṣṭutirindrāvaruṇau yāṃ stutiṃ prati vāmahaṃ huve yāṃ ca yuvāṃ vardhayathaḥ sahabhūtām ||
2.p34
somānam | somānaṃ sotāramadhvare somasya | sacaraṇaṃ¹ stotāram² | svarati³ śabdakarmā | janairvā yaḥ śabdayate yaśasvī saḥ | svaraṇaṃ kṛṇuhi bṛhaspate | revāśyaṃ nāma brahmaṇaspatiriti devatāntaram⁴ | bārhaspatyo hi carurbhavati | brāhmarṇaspatyastu puroḍāśa iti brāhmaṇaspatyaṃ pragāthaṃ śaṃsati | bṛhaspatipurohitā vai vai⁶ devāḥ (ai. brā. 3. 18) iti brāhmaṇādekanvameva⁷ yuktam | apramāṇaṃ tu puroḍāśaḥ | yathāgnervaiśvānarasya dvādaśakapālaḥ | +⁸ kakṣīvān dairghatamasa auśijaḥ uśijo rājaḥ⁹ kṣetrajaḥ putraḥ | kakṣīvantaṃ ya
2.p35
auśijam iti dvitīyāntamanye śākhino'dhīyata¹ iti | yadi vā kāṇḍena medhātithiḥ kakṣīvata ārtvijyaṃ kurvāṇastasyāḥ śiṣṭamanayāśāsta iti ||
2.p36
somānaṃ svaraṇam | somānaṃ prakāśavantaṃ kuru māṃ brahmaṇaspate kakṣovantaṃ yastathā kṛtavānasi | yaḥ kakṣīvānuśikprasūtaḥ | svaratiḥ śabdakarmeti || (1)
2.p37
yaḥ | + ²revān yaścāmīvānāṃ³ hantā yanasya⁴ laṃbhakaḥ puṭeca⁵ vardhayitā | so'smān siṣaktu sevatām | yastura⁶ kṣipro bhavati | turasvaratervā⁷ taratervā |
2.p38
turaṃ yatīṣu ramādyan⁸ (ṛ. ve. 4. 38. 7)
2.p39
ityādyudāttaṃ⁹ turvateriti ||
2.p40
yo revān | yo dhanavān yaśca rakṣasāṃ hantā dhanaṃ lambhayati puṣṭervardhayitā sa bhajatāmasmān yaḥ sarvadā tvarate karmasviti ||
2.p41
mānaḥ | mā naḥ pṛṇak māsmān prāpnetu¹ | pṛṇak pṛṇakteḥ pṛṇakteḥ² prāptyarthāt | śaṃsaḥ śaṃset | ā³ naḥ tubhyaṃ ditsāmiti⁴ vādaḥ | dhūrtiḥ bādhakaḥ | dhūrvateḥ | aruṣo⁵ martyasya apradāturmanuṣyasya | asusaptārthatvāt⁶ ākhyā + mudāttatvam⁷ | rakṣāsmān dhanapradānena brahmaṇaspate ||
2.p42
mā naḥ śaṃsaḥ | māsmānadāturmartyasya kadaryasya śaṃso na dātuṃ yuṣmabhyamicchāmīti vādo hiṃsakaḥ prāpnotu dhanābhāvāt | tathāsmān tvaṃ rakṣa ||
2.p43
sa vyaḥ⁸ | yamamitrayo yuddhe prerayantīti sa na riṣyantīti⁹ ||
2.p44
saghāvīraḥ| yamete yuddhe prerayanti sa khalu na vinaśyati vīraḥ||
2.p45
tvantam| tvantamimamasmākaṃ yājyaṃ¹ brahmaṇaspate soma indraśca martyamaṃhasa āhantussapanāt pātu| parokṣa uttamaḥ pādaḥ²| dakṣiṇā ca taṃ pātviti| dakṣiṇā dakṣataiḥ³| prajāpaterduhitā yā dānadevateti||
2.p46
tvaṃ tam| tvaṃ taṃ brahmaṇaspate soma indraśca martyaṃ yajñasya patnī dakṣiṇā ca rakṣatu dāridryādāhanturvā rakṣasaḥ||
2.p47
sadasaspatim| sadasaḥ⁴spatiṃ madbhutaṃ⁵ abhūta⁶pūrvamāścaryam| mahāntamityeke⁷| antodāttaṃ ceddanībhūtosvān bhavati⁸|
2.p48
vaṣaṭkṛtasyādbhutasya dastrā (ṛ. ve. 1. 120. 4)
2.p49
iti | priyamindrasya kāmyaṃ purohitassannidraṃ prīṇayati indrasya kāmyaḥ śraddheyaśca bhavati | saniṃ dhanam | sanirasnerbhajanāt | medhāyāṃ¹ cāyāsiṣamayāciṣam² | medhassāram | mithenissaraṇāraṇārthāt³ | atra buddhiḥ | yajñaśca medhaḥ⁴ | sa hi dravyāṇāmṛta⁵ | sāmayorhaviṣaḥ sārabhūtaḥ⁶ | strīliṅgo'ntodāttaḥ⁷ | yātiryāñcākarmeti⁸ ||
2.p50
sadasaspatim | sadasaspatiṃ mahāntaṃ sakhāyamindrasya kamanīyaṃ dhanaṃ prajñāṃ cāyāciṣam || (6)
2.p51
yasmāt | yasmādṛte na¹ sidhyati yajño vipaścitaścana prājñāt | eṣa bhi² yajñasya dakṣiṇato brahmā bhūtvāste | sa manāṃ³ yogaṃ yajamānam⁴ | invati abhigacchati | vipaścita iti ṣaṣṭhyantaṃ⁵ vā | vipaścita iti ṣaṣṭhyantaṃ⁶ vā⁷ | vipaścito⁸ yajña iti ||
2.p52
yasmādṛte | yaṃ vinā na sidhyati yajño viduṣo'pi sa karmaṇāṃ yogaṃ vyāpnoti ||
2.p53
āt | ādityiānantaryavacanaḥ | āgamanānantaram⁹ | ṛdhnoti samarthayati | haviṣaḥ kartāram | api vā haviṣkaraṇānantaramityarthaḥ¹⁰ | hotrāṃ¹¹ deveṣu gacchati | saiṣa hotrā sadasaspatyākhyā havirvahantī deveṣu gacchati |
2.p54
vi ṣā hotro viśvamaśnoti vāryam (ṛ. ve. 10. 64. 15) ityuktamiti ||
2.p55
ādmaśnoti | gamanānantarameva samarthayati haviṣkaraṇam | prāñcaṃ kṛṇoti yajñam | vācā ca deveṣu gacchati ||
2.p56
narāśaṃsam | saiṣā sādasaspatyava² | api vā narāśaṃsī³ | naraiḥ śaṃsanīyaṃ sadasaspatim | sudhṛṣṭaṃ⁴ satyaṃ⁵ dharṣitāraṃ sapatnānām | apaśyaṃ saprathastamaṃ mahāntam | saprathastamaḥ sarvataḥ pṛthutamaḥ iti yāskaḥ⁶ | divo na sadmamakhasam | api vā vāyum | sanno makho yasmin yajño⁷ bhavatīti sadmamakha + ryaibhiryajñaḥ⁸ pratiṣṭheti⁹ | vatādyajñaṃ prayujyate | vāte cākutaḥ sthāpyate¹⁰ ||
2.p57
narāśaṃsam | naraiḥ śaṃsanīyamatiśayena dhṛṣṭaṃ paśyāmi sarvataḥ pṛthutamaṃ dyulokasya sambandhinamiva sūrya mahanīyasadanamiti ||
2.p58
gnermarudbhiḥ¹ sābhāgaccheti² | kamanyaṃ madhyaiṃmādevaditi⁴ ||
2.p59
pratityam | prati cārumadhvaraṃ somapānāyāhūyase | so'gne marudbhiḥ sahāgaccha ||
2.p60
na hi⁵ devo na martyo mahastava kratuṃ karma pāro⁶ bhavati | na tvāmatiśete'nyaḥ karmaṇā prajñayā veti ||
2.p61
nahi devaḥ | nahi devo martyo vā mahattastava karma tarati ||
2.p62
ye | ye mahadantarikṣaṃ viduḥ vyāptāḥ devā maru + +¹ harati kā iti² ||
2.p63
ye mahaḥ | ye maruto mahāntaṃ lokamantarikṣaṃ ca jānanti vyāptā devā droharahitāḥ ||
2.p64
ye³ udgūrṇā arkamarcanīyamindraṃ paryacaran | anādhṛṣṭā balīnāṃ⁴ balena ||
2.p65
ya ugrāḥ | ya udgūrṇā arcanīyamindramastuvan balenānyairanabhibhūtāḥ ||
2.p66
ye śuśubhrāḥ⁵ | ye'laṃkaraṇeḥ⁶ śobhamānā ghorarūpāḥ | ghoro jigharteḥ |
2.p67
gho vṛṇāte¹ | sukṣatrā balinaḥ | riśādasaḥ | kṣatraṃ kṣadeḥ śakalīkaraṇāsthāt² | apivā kṣatrauṇāditi³ ||
2.p68
ye śubhrāḥ | ye'laṃkaraṇaiḥ śobhamānā ghorarūpāḥ subalā riśatāmaśitāraḥ ||
2.p69
ye⁴ | nākaḥ sūryaḥ | nāsminnakaṃ sukhaṃ bhavatīti⁵ | tasya rocane divi | ye devā āsate ||
2.p70
ye nākasya | ye ādityasya rocane divi devā vasanti ||
2.p71
ye | ye calayanti parvatān | parvataśśiloccayān⁶ | meghānvā | tiraskurvanti ca samudraṃ pārthivam | arṇavaṃ udakavantam | avarṇokteḥ⁷ | tiraḥ tarorācchādanārthāt⁸ | anvayamiti ||
2.p72
ya īṅkhayanti| ye calayanti parvatān tiraskurvanti codakavantaṃ samudram ||
2.p73
ā ye| ya ātanvanti raśmibhiḥ prāṇino lokāṃ +¹| tiraskurvanti² ca samudramojasā ||
2.p74
ā ye| ye raśmisadṛśaiḥ pratyakṣamārutairudakaṃ balena samudraṃ tira ātanvanti ||
2.p75
abhitvā| niruktam³| abhisṛjāmi tvā pūrvapānāya somyaṃ madhu somamayam| so'gne marudbhirusaha gaccheti⁴ ||
2.p76
nipuṇamatiṣu dharmeste yuge'smintannalabhyā yadī . . . . vidathasyurhaitva . ste bhavanti| kṛtatha ca niruktaṃ jānate . . . na caitat kṛtamatirapi kaścidvaidiko vākyavitsyāt ||⁵
2.p77
abhi tvā| abhissṛjāmi tvā pūrvapānāya somamayaṃ madhu | so'gne marudbhiḥ sahāgaccheti ||
2.p78
ayaṃ devāya janmane | ṛbhavaḥ | urubhāntīti² ādityasya raśmayaḥ | te sudhana³ āṅgirasasya putrā babhūvuḥ⁴ | teṣāṃ ca nāmāni ṛbhurvibhvā vāja iti | yadi vā ta ime manuṣyā eva santastapasā śilpaiśca devā + steṣayitvā⁵ martāḥ santo amṛtatvaṃ⁶ ānaśuḥ | tatra ye gaṇā gā⁷ devāḥ teṣāmekavat bahuvacca nigamā bhavanti⁸ | janmaśabdo⁹ manuṣyavacanaḥ | jāyate bhi¹⁰ saḥ | ayaṃ devāya janmane stomo viprebhirāsayā āsyena |
2.p79
akārīti hṛdaye nirmitatvāt kṛtavadapadiśati¹ | ratnādhātamaḥ² | stutā hyabhavaḥ³ prayacchanti ratnānīti ||
2.p80
ayaṃ devāya | medhātithiḥ | ayaṃ stomo manuṣyatvamapahāya devabhūtāya ṛbhūṇāṃ gaṇāya medhāvibhirasmābhirāsyena atiśayena ratnadātā kriyate | (1)
2.p81
ya indrārya vacoyujau śīghrau | tatakṣuḥ akurvan⁵ | manasā saṃkalpamātreṇa bhavati⁶ | harī te śamībhirmahiḥ⁷ śilpairyajñamāśata yajñabhāgaṃ lehire⁸ |
2.p82
kimu śreṣṭhaḥ kiṃ yaviṣṭho na ājakan⁹ (ṛ. ve. 1. 161. 1)
2.p83
iti ||
2.p84
ya indrāya | ye indrārthaṃ vacanamātreṇa rathe yujyamānau kṛtavanto buddhimahattayā aśvau te śilpakarmabhirdevaprīṇanairyajñiyaṃ bhāgaṃ prāptavantaḥ | (2)
2.p85
takṣan¹ akurvannaśvibhyāṃ parito gantāraṃ sucāraṃ ratham | takṣatairyoeṃge² caturthī | takṣan dhenuṃ sabarbasāṃ³ brahmaṇaspataye | sabaḥ buseḥ santatyarthāt | santatyā saṃyutaṃ sabo vakṣaḥ | usre barjahamiti⁴ ||
2.p86
takṣannāsatyābhyām | akurvannaśvibhyāṃ parito gantāraṃ śobhanākṣadvāraṃ ratham | atakṣan dhenuṃ ca bṛhaspataye amṛtasya dogdhrīm |
2.p87
yuvānā | jīrṇāvātmīyau pitarau punaryuvānāvakurvan | satyamantrāḥ satyā eveṣā⁵ mantrāḥ nāmatrayavibhaktāḥ | kṛtaiḥ śilpairrhyete stūyante yamāśrino⁶ | ṛjūyava ṛjukāmā amāyinaḥ | ṛbhavo piṣṭī⁷ viṣṭyaḥ | viṣestakṣaṇārthāt | vyāptā ityaparamiti⁸ ||
2.p88
yuvānā pitarā | vṛddhāvātmīyau pitarau punastaruṇāvakurvan | mantrairucyamānaṃ sarvaṃ satyaṃ yeṣāṃ na bhāktam | ṛbhava ṛjukāmā viṣṭyaḥ | takṣaṇakarmā viṣṭiḥ | (4)
2.p89
samagmata¹ yuṣmākaṃ somāḥ stūyante savane indreṇa ca maru+tā² ādityaiśca rābhiḥ³ | ārbhavaṃ śaṃsati ityuktamiti⁴ ||
2.p90
saṃ vo madāsaḥ | saṃgatā yuṣmākaṃ somāstṛtīye savane marutvatendreṇānyaiścādityaiḥ rājabhiḥ |
2.p91
uta tyam | tvaṣṭurantevāsā ṛbhavaḥ | sa tvaṣṭā ekaṃ camasaṃ svayaṃ kṛtvā caturaḥ kurutetyenān⁵ anvaśāsat | tama+vaturaśca⁶ āśaśitam⁷ | navaṃ⁸ tvaṣṭurdevasya niṣkṛtaṃ tvaṣṭrā devena niṣṭastaṣṭam⁹ | akurvaṃścaturaḥ punaḥ ||
2.p92
uta tyam | api ca taṃ navaṃ camasaṃ tvaṣṭrā devena saṃskṛtamekaṃ santaṃ punaścaturaścamasān kṛtavantaḥ stha |
2.p93
te naḥ | te mahyaṃ ratnāni yatnan¹ sunvate trirāvṛ . . . . saptatāni² | ekaviṃśatimityarthaḥ | trissapta + + liṃ + +³ (ṛ. ve. 1. 191. 12) tri sapta⁴ nāmānyā bibharti (ṛ. ve. 7. 87. 4) sapta grāmyāḥ paśavaścaturdaśa⁵ cauṣadhayo grāmyā āraṇyā ityekaviṃśatirbha+ + ratnāni⁶ | yadivānyānyā saptebhyo'vagantavyāni⁷ | śraddhāpanārthamuktamekamekamiti | suśastibhiḥ praśastaiḥ⁸ karmabhiryuktāstutibhiḥ prītā vā | agne yāhi su + + bhiriti⁹ ||
2.p94
te no ratnāni | te'smākaṃ ratnānyādhattan trirāvṛttāni saptasaṃkhyānyekaviṃśatiṃ sunvate yajamānāyaikamekaṃ stutibhiḥ | caturdaśauṣadhayaḥ sapta grāmyāḥ paśavaḥ tānyekaviṃśatiḥ ityāhuḥ |
2.p95
adhārayanta¹ martyā eva santo'dhārayanta prāṇānāmṛtatvaṃ² prāpuḥ | vahvayaḥ kāmānāṃ prāpakāḥ | abhajanta ca sukṛtyayā śobhanena śilpena | bhāgaṃ deveṣu yajñiyamiti³ || adhārayanta | manuṣyatve 'pi namantā (?) voḍhāraḥ | tathā ekacamasacatuṣṭayakaraṇādikayā śobhanayā kriyayā deveṣu yajñiyaṃ bhāgaṃ abhajanta |
2.p96
iha | ihendrāgnīśvahve⁴ | tayoretastomaṃ⁵ kāmarayāmahe⁶ | tau somaṃ bhṛśaṃ pibataṃ iti || ihendrāgnī | ihendrāgnī upahvaye | tayoreva stomaṃ ca kāmayāmahe | tau hi somaṃ atiśayena pātārau | viramyabhidhānādekavacanabahuvacanayoḥ saṃgatiḥ | (1)
2.p97
tā yajñeṣu | tau yajñeṣu praśaṃsata stutibhiḥ | tāvevendrāgnī śuṃbhata alaṃkuruta stotraiḥ | tāveva gāyatreṣu chandase̍ gāyata ||
2.p98
tā yajñeṣu | tau yajñeṣu praśaṃsata indrāgnī | alaṃkuruta ca stotraiḥ | tāveva gāyatrasāmasu ca gāyata naraḥ |
2.p99
tā mitrasya | tau mitrasya sakhyurmama praśastaye | praśaṃsitumityarthaḥ | stotuṃ somaṃ ca pātuṃ havāmahe |
2.p100
yā pṛtanāsu duṣṭarā | (ṛ. ve. 5. 86. 2)
2.p101
ityatra indrāgnī tā hayāmahe iti a visṛjati | tatra hi tacchabdaḥ prakṛta + + rāmaśīnaśca pūraka iti ||
2.p102
tā mitrasya | tau mitrasya praśastaye tayoritaretaraviṣayāṃ maitrīṃ stotum | indrāgnī tau havāmahe somapānaśīlau somapānāya ca |
2.p103
ugrā | ugrau bhavantau havāmahe prātaḥsavane sutaṃ pātum | tāvibhāgacchatāmiti¹ ||
2.p104
ugrā santā | ugrau bhavantau havāmahe imaṃ sutaṃ somamupa samīpe | tāvindrāgnī ihāgacchatām |
2.p105
taṃ² yuvāṃ mahāntau sadasaspatī³ ca bhavathaḥ | sado yajñaḥ āstāvo vā | tathā sati indrāgnī rakṣaṣatu ubjatam⁴ | u + tirvadhakarmā⁵ | aprajā aprajātāsvanvatriṇo⁶ rākṣasāḥ | atiṇo'kti⁷ durbalāniti ||
2.p106
tā mahāntā | tau mahāntau ityetāvān parokṣaḥ | sadaspatī indrāgnī rakṣo hatam | aprādurbhūtā bhavantu adanaśīlā rākṣasā aprajātāḥ vā |
2.p107
tena | tena prasiddhenā¹ satyenāvyājena² jagatpālanakarmaṇā sahaiva jāgṛtam | sarveṣāṃ tejasāṃ prajñāpake³ antarikṣe⁴ | api cendrāgnī śarma śīryeteḥ⁵ gṛhaṃ vā sukhaṃ veti⁶ ||
2.p108
tena satyena | yat padaṃ jyotiṣā mānuṣān prajñāpayati tasmin tvadīye ādhipatye yathāpūrvaṃ tena satyena jāgaraṇaṃ kurutaṃ indrāgnī | sukhaṃ ca yacchatam |
2.p109
prātaryujā | niruktam⁷ | prātaryojinā⁸ vibodhayāśvināvibhāgacchatām⁹ | asya somasya pānāya ||
2.p110
prātaryujā | prātargamanāyodyuktāvaśvinau stotarvibodhaya | tāvihāgacchatāmamuṃ somaṃ pātum |
2.p111
yā | yau surathau rathīrathabhau¹ + + bhau² devau divispṛśau³ | sva+tra⁴ bhavatyuttarasmin⁵ sūtrentarikṣe | ata⁶sūtranisargam⁷ | aśvinau tā havāmahe ||
2.p112
yā surathā | yau surathāvatiśayena rathasya netārau bhavataḥ ubhau dyusthānāvaśvinau tau havāmahe |
2.p113
yā vām | yā vaṃ⁸ kaśā aśvājaniḥ⁹ | kaśirāyeṣṭanārthaḥ¹⁰ |
2.p114
madhumatyudakavatī̍ | tathā yajñaṃ mimikṣataṃ² siñcatam | kamaktaṃ³ sārakameva yā madhviti⁴ ||
2.p115
yā vāṃ kaśā| yā yuvayoraśvājanī madhu kṣarantī śabdavatī tayāsmākaṃ yajñaṃ siñcatam |
2.p116
nahi⁵ | nahi vāmasti dūrake | dūregantavyamadūrabhūpateḥ⁶ | yatra rathena gacchatau śvino⁷ somino gṛham | śīghrāśvayorna gantavyaṃ⁸ dūramiva bhavatīti | gṛhaṃ gṛhṇātīti ||
2.p117
na hi vāmasti | na hi yuvayorasti dūre kiṃcit gṛhaṃ yatra yuvāṃ rathena gacchathaḥ aśvinau | yajamānasya gṛhaṃ rathena śīghraṃ gacchatorna dūre bhavatīti | (4)
2.p118
hiraṇyapāṇim | hiraṇyapāṇiṃ suvarṇapāṇim | hiraṇyaṃ harateḥ | hitaramaṇīyaṃ iti yāskaḥ¹ | pāṇi² pibateḥ | pāṇayatervā³ | kauṣītakam—vatsacitre⁴ praja +⁵ | tattatya pāṇī praviccheda⁶ | tasmai hiraṇmayau pratidadhuḥ | tasmāddhiraṇapāṇiḥ iti stutaḥ⁷ iti | tatra taditi pāśratraṃ⁸ apadiṣṭameva śākhāyanabrāhmaṇaṃ⁹ ca bhavati¹⁰ | ūtaye rakṣaṇāya | savitāraḥ mupahvaye¹¹ | sa cettā prajñāpayitā | devaḥ¹² padaṃ sthānaṃ yatra pādo nidhīyate ||
2.p119
sa devatā vasuvatindadhāti¹³ (ṛ. ve. 7. 1. 23) yuvā¹⁴ śriyamaśvinā devatā tām (ṛ. ve. 4. 44. 2) iti ||
2.p120
hiraṇyapāṇim | "prāśitraṃ savituḥ pāṇī praciccheda | tasmai tu devā hiraṇmayau pāṇī prayaddhuḥ" iti śāṅkhyāyanabrāhmaṇam | savitāramūtaye upahvaye | sa devatā prakāśaṃ kurvan padaṃ prātareva cetayati padanidhānayogyadeśaṃ prakāśayati |
2.p121
apāṃ napāt¹ putraḥ | nānena patatīti | ye maṅgacaḥ² prātarudeti tamapāṃ napātaṃ avase ssavitāraṃ³ upastuhi | tasya vratāni karmāṇi śrotuṃ kāmavāmahe⁴ | vrataṃ varaṇīyamiti ||
2.p122
apāṃ napātam | yo'ṅgayaḥ prātarudeti taṃ savitāramupastuhi | tasya karmāṇi śrotuṃ kāmayāmahe |
2.p123
vibhaktāram | kauṣītakam⁵ | tasyaitasya purastāt⁶ kāmapro loko'mṛtaṃ vai kāmapramamṛtamevāsya⁷ tatparastāttadyat tadamṛtaṃ⁸ etattardaciḥ⁹
2.p124
dīpyate tadetadvasu citrā¹ rādhaste teṣa² savitā vihābhyaḥ³ prajābhyo vibhajati oṣadhībhyaḥ⁴ vanaspatibhyo⁵ bhūya iva ha tvekābhyaḥ prayacchati kamanīya⁶ ivaikābhyaḥ tadyadābhyo⁷ bhūyaḥ prayacchati kā⁸ jyoktamā⁹ jīvanti yābhyaḥ kamanīyastaḥ¹⁰ kamanīyaḥ¹¹ | tadetadṛcābhyuktaṃ vibhaktāraṃ havāmahe¹² iti | tadetat sarvā¹³ dīrghamanna¹⁴ tadyadidamāhuḥ dīrghanta āyurastu sarvamāyurebhītyeṣa¹⁵ te loka etatte'stviti bhaivenaṃ¹⁶ tadāhuḥ¹⁷ iti ||
2.p125
vibhaktāram | vāsayituḥ pūjyasya dhanasya dātāraṃ havāmahe savitāraṃ manuṣyāṇāṃ draṣṭāram |
2.p126
sakhāyaḥ | sakhāya udgātāraḥ | āniṣīdata savitā asmābhiḥ stomyaḥ stomena yojyaḥ | kṣipradātā¹ cāṃsārathāṃsi havīṃṣyalaḥkaroti² | savitre hotumiti ||
2.p127
sakhāyaḥ | prastotṛprabhṛtaya āgatyopaviśata savitāsmākaṃ stotavyaḥ kṣipramannānāṃ dātā yajamāna enaṃ stutibhiralaṃkaroti havirbhirvā iti |
2.p128
agne³ ||
2.p129
agne patnīḥ | agne devapatnīḥ ihopāvaha kāmayamānāḥ | tvaṣṭāraṃ ca somapānārtham |
2.p130
āvāhāgne⁴ gnā devānāṃ patnīḥ ihābhavase⁵ | hotrābhāryāītyāhuḥ | yuvatamām⁶ | hārātīmādityasya⁷ patnīṃ varūtraṃ⁸ dhiṣaṇām | chāyā⁹ ha vājasaneyakaṃ vā vai dhiṣiṇā vāhīdaṃ sarvamithamiti¹⁰ ||
2.p131
ā gnā agne | āvahehāgne devapatnīḥ rakṣaṇāya hotrāṃ yuvatam ādityasya patnīṃ varaṇīyāṃ sarasvatīṃ ca |
2.p132
ahi naḥ¹ | ahi savanāmisyāddevyo² rakṣaṇena mahatā ca sukhena nṛpatnīrdevānāṃ patnayo'cchinnapātrāḥ³ acchinnapakṣāḥ | chandāṃsi hi devapatnyaḥ | tāśca pakṣirūpāḥ ityuktam ||
2.p133
abhi naḥ | abhisacantāmasmān devyo rakṣaṇena mahatā ca sukhena devānāṃ patnyaḥ acchinnapatrāḥ |
2.p134
iha | spaṣṭārtheti ||
2.p135
⁴uttarā digadasiddhā |
2.p136
mahī dyauḥ | mahī mahatīdyauḥ⁵ pṛthivī ca asmākam | pṛthivī prathitā | yadaprathayat tatpṛthivyai pṛthivitvam⁶ | imaṃ yajña
2.p137
gacchatīti¹ mimikṣatāṃ svasāreṇa² | api vā mimikṣatāmiti kṣataiḥ³ prāptikarmaṇaḥ | pipṛtāṃ cāsmān pārayetāṃ harīmahiḥ⁴ bharaṇaiḥ⁵ ||
2.p138
mahī dyauḥ | mahatyau dyāvāpṛthivyau asmākamimaṃ yajñaṃ āgacchatāṃ pārayetāṃ cāsmān bharaṇaiḥ |
2.p139
tayorit¹| tayoreva ghṛtavat sāravat payo viprāḥ dvipādaśvatuṣpādaśca² lihanti³ dhīdibhiḥ⁴ karmabhiḥ| gandharvasya dhruve pade nabhasya paṇḍitayormāse⁵| gandharva ādityo bhavati| gauśśabdaḥ| tāṃ dhārayatīti| vāyurvā gandharva iti||
2.p140
tayorit| tayoreva kṣaraṇavat payaḥ sāraṃ medhāvino vahanti karmabhirādityasya dhruve sthāne avasthitam|
2.p141
syonā| syonā sivessantatyarthāt| indrasyorumāviśa| syonaḥ syonamiti vistīrṇo vistīrṇamityeva tadāneti⁶ vājasaneyakam⁷| niruktaṃ⁸ tu—sukhā naḥ pṛthivī⁹ bhavānṛkṣarā niveśanī| ṛkṣaraḥ kaṭakaḥ ṛcchateḥ¹⁰| yaccha¹¹ śarma śaraṇaṃ sarvataḥ pṛthivīti¹²||
2.p142
syonā pṛthivi | sukhā pṛthivi bhava kaṇṭakavarjitā niveśanī | ṛkṣaraḥ kaṇṭakaḥ ṛcchateḥ | yaccha cāsmabhyaṃ sarvataḥ pṛthu gṛham |
2.p143
ataḥ | ataḥ pṛthivyādau¹ | avantvasmān | yato viṣṇurvicakrame | vikramaṇasyāpādānaṃ ca pṛthivī | tataḥ pādasyotkramaṇāt | saptayāmahita² saptabhiśchandobhiḥ | viṣṇumukhā vai devāśchandobhirimān lokānanapajayyamabhyajayan (tai. ā. 10. 1. 10) iti³ brāhmaṇam⁴ | viṣṇurviṣervyāptikarmaṇa⁵ iti ||
2.p144
ato devāḥ | asmāt sthānādasmān devā rakṣantu | tato yo'nartha utpadyate tasmādavanam | yato viṣṇurvicakrame yatra vikramaḥ kṛtaḥ | pṛthivyāḥ saptabhiśchandobhiḥ | pṛthivīmupakramya trīn lokān vicakrame | tribhyo'pi lokebhyo nāsmān bhayamupagacchatu iti |
2.p145
idaṃ viṣṇuḥ | viṣṇurvāmano bhūtvemān lokāṃstribhiḥ kramairabhya jayaditi brāhmaṇeṣūktam | tasya vikramamāṇasya pāṃsureva devalokatrayamidaṃ⁶
2.p146
samūḍhaṃ samākṛṣṭamabhavat¹ | niruktaṃ tu viṣṇurviśatervā vyāśnotervā² (ni. 12. 18) yadidaṃ kiñca tadvicakrame³ viṣṇustredhā nidadhe padam | pṛthivyāmantarikṣe divīti śākapūṇiḥ | samārohaṇa⁴ viṣṇupade gayaśirasītyaurṇavāhaḥ⁵ | samūḍhamasya pāṃsure pyāyane'ntarikṣe | padaṃ na dṛśyate | api copamārthe syāt | pāṃsurūpavanna dṛśyata⁶ iti ||
2.p147
idaṃ viṣṇuḥ | trailokyaṃ viṣṇurvicakrame | vikramamāṇaśca tredhā nihitavān padam | tatra yāskaḥ-pṛthivyāmantarikṣe divīti śākapūṇiḥ | samārohaṇe viṣṇupade gayaśirasi ityaurṇavābhaḥ | saṃgatamasya pāṃsule pade trailokyam ||
2.p148
trīṇi | trīṇi padā vikrame⁷ viṣṇurgopā adābhyaḥ | tataḥ⁸ pṛthivyā ārabhya | dharmāṇi agnihotrādīni dhārayan | api vā rajāṃsi dharmāṇi bhūtāni⁹ dhārayanniti ||
2.p149
trīṇi padā| trīṇi padāni vicakrame viṣṇurgopāyitā ahiṃsyaḥ pṛthivīmārabhya manuṣyāṇāṃ karmāṇi dhārayan|
2.p150
viṣṇoḥ| viṣṇoḥ karmāṇi vyata¹ yako² yaiḥ| karmāṇi nānāvidhāni vratāni karmāṇi³| paspaśe| paribandhannārthāḥ⁴| indrasya yujyo yogyò'nuguṇaḥ⁵| sakheti||
2.p151
viṣṇoḥ karmāṇi| viṣṇoḥ karmāṇi paśyata yairmanuṣyāṇāṃ karmāṇi badhnāti indrasya niyojyaḥ sakhā|
2.p152
tadviṣṇoḥ| tadviṣṇoḥ⁶ paramaṃ padaṃ uttamaṃ sthānantṛtīyam⁷| sadā paśyanti sūrayaḥ stotāraḥ| yathā divyātatamaṃabhrādikaṃ manuṣyāṇāṃ cakṣuḥ paśyati⁹ nirodhābhāvāddiśatadṛtamevamiti¹⁰ ||
2.p153
tadviṣṇoḥ | tadviṣṇoruttamaṃ sthānaṃ sadā paśyanti prājñā antarikṣe vitata miva tejaḥ | yadvā antarikṣe vitataṃ yathā cakṣuḥ paśyati |
2.p154
tat | ta + + + + stotāro¹ jāgṛvāṃso² vahnissamindhate³ tapobhiḥ karmabhiśca ssādhavanti⁴ | viṣṇoryatparamaṃ padam | tadviprāso vipanyava ityatra samindhanaṃ kāṣṭhaiḥ prajvalanamityato na sṛjyata iti⁵ ||
2.p155
tadviprāsaḥ | taduttamaṃ padaṃ medhāvino vividhaṃ stuvantaḥ svapnavajitāḥ karmabhiḥ saṃdīpayanti yajñākhyam |
2.p156
tīkṣāḥ¹| tīpraḥ² svarate samarthassa kāryo'tra ca³|
2.p157
tīvrāḥ somāsaḥ| madotpādanasamarthāḥ somā āgacchata āśiraiṇa yuktāḥ| ime sutāḥ somāḥ| vāyo tān prasthitān piba|
2.p158
spaṣṭārthaḥ||
2.p159
ubhā devā| ubhau devau dyusthānau imau havāmahe somapānāya iti|
2.p160
navojamavā⁴ mano +⁵ jūrjavateḥ| sahasrākṣā⁶ tejasvinau| api vā bahucakṣuṣāviti⁷||
2.p161
indravāyū| manovegau medhāvino havante rakṣaṇāya anekadarśinau karmapatī|
2.p162
mitram | jajñāno¹ jananaiḥ prādurbhavantau bhūyobhūyaḥ | brahma jajñānaṃ prathamaṃ purastāt (sā. ve. 1. 321) iti² | mitraṃ vayam | mitrāvaruṇau prājñau śuddhabalau somapānāya havāmahe iti | (4)
2.p163
ṛtena | ṛtena satyena amāyayaiva | ṛtasya mahataḥ³ | ṛtena | satyena yau satyasya vardhayitārau satyasya jyotiṣaḥ patī tau mitrāvaruṇau huve | (5)
2.p164
uttaro dvṛcaḥ⁴ spaṣṭaḥ⁵ | sajūra saṃhataḥ⁶ | saha juṣata iti | juṣiḥ sevākarmeti ||
2.p165
varuṇaḥ prāvitā | varuṇaḥ prakarṣeṇa rakṣako bhavatu | mitraśca viśvaiḥ pālanaiḥ | tāvasmān kurutāṃ ca svannān ||
2.p166
marutvantam | marudbhiḥ sahitamindramāhavāmahe somapānāya | marudgaṇena sahitaḥ somena tṛpyatu ||
2.p167
indrajyeṣṭhāḥ | tāmāmantraṇāni¹ pañca² | indro yeṣāṃ śreṣṭhaḥ | pūṣā teṣāṃ³ rātiḥ jñātiḥ | marutvantamiti tribasya⁴ marutvānindro⁵ daivatam | śa na śabdastu⁶ pañcastṛkṣu⁷ marutsu paryavasyati⁸ viśvān havāmaha iti⁹ ||
2.p168
indrajyeṣṭhāḥ | indranetṛkāḥ pūṣajñātikā maruto devāste sarve mama śṛṇutāhvānam ||
2.p169
hata vṛtram | vṛtravadhe udyuktān maruto brūte | hata vṛtraṃ sudānava udārāḥ | dānurdānam | api vā balinaḥ | dānuḥ khaṇḍanam | indreṇa yujā sahasā¹ cātmīyena balena | mā no duśśaṃso vṛtra īṣṭe | durbuddhirduśśaṃsa² iti ||
2.p170
hata vṛtram | hata vṛtrāsuraṃ sudānāḥ indreṇa sahāyena balavatā saha | māsmākaṃ durvacano vṛtra īśiṣṭha ||
2.p171
viśvān | viśvān devān havāmahe marutaḥ somapānārthaya³ | ugrā hi pṛśnimātaraḥ | pṛśnirmādhyamikā vāk | pṛśvirṇāḥ⁴ | pṛśniḥ pṛśnātīti yāska⁵ iti ||
2.p172
viśvān devān | vaiśvadevastṛca uktaḥ | marutsu ca viśvaśabdo dṛśyate | viśvān devān somapānāya havāmahe | udgūrṇā hi pṛśnimātaraḥ | pṛśnirvai payaḥ payaso maruto jātaḥ—iti brāhmaṇam ||
2.p173
jayatāmiva¹ | jayatāmiva ghoṣo marutām | tanyatuśabdaḥ | eveti² dharṣaḥ | tanyatuḥ tanatyateḥ³ śabdakarmaṇaḥ | yaṃ ndā⁴ | śubhaṃ yāthānā⁵ naraḥ | śubhaṃ⁶ yanti maruto'laṃkṛtā iti ||
2.p174
haskārāt | haskārājabhāskarāt⁷ | hasirdīptikarmā | vi + tosi dyotamānāt⁸ | ato'ntarikṣāt pari jātā asmānavantu | maruto'smabhya⁹ mṛḷayantu ||
2.p175
bhūṣūṣān¹ | pūṣā poṣayatīti | tasya pratyakṣarūpaṃ pṛthivīva somamaharadajapūṣan² | citrabarhiṣam | se + barhi:³ parva | api vā patram | āghṛṇīrudāra:⁴ dayāparaḥ | āhataghṛṇi:⁵ (ni. 5. 1) iti yāskaḥ | ghṛṇirjigharteḥ kṣaraṇārthāt | dhārakaṃ divaḥ | yathā naṣṭaṃ paśumāharati kaściditi | somāharaṇa⁶ ityuktaṃ brūte: uttara +⁷ | amṛtase + ntuṣṭāva⁸ ||
2.p176
pūṣā rājānamiti spaṣṭārtheti ||
2.p177
uto api ca¹ | sa pūṣā | mahyamindubhiḥ dīptaiḥ svaraśmihaḥ² | apivā hṛtaiḥ somaiḥ | ṣaḍṛtūnyūktānanaseṣidhat³ anukrameṇa punaḥ punaḥ ++⁴ kāla⁵ kṛṣati | yathā⁶ bhūmyāṃ uttaṃ yavaṃ⁷ gobhiḥ kṛṣati⁸ | yavaṃ kṛṣṭe upyavaścādvikṛṣanti | taduktamṛṣiṇaitaranyaṃ madhunāstaya saṃsārasyā adhimānāsvacakṛṣuriti⁹ ||
2.p178
uto sa mahyam | api ca sa pūṣā mahyaṃ paṇibhya āhṛtairindubhiḥ ṣaḍṛtūn yathāpūrvaṃ yuktānanukrameṇa rundhan yathā yavān bhūmayāmuptān prarohārthaṃ ṣaḍgavādinā halena kṛṣanti tadvadanukrameṇa punaḥ punaḥ ṛtūn pravartayatu amaraṇāya iti || (19)
2.p179
ambayaḥ ambayo mātaraḥ | iha tvapa¹⁰ paryavasyati | kauṣītakam— ambayo yantyadhvabhiriti | āpo vā ambayaḥ¹¹— iti | kathaṃ¹² yanti |
2.p180
adhvarimārgaiḥ¹ | adhvā mahanteḥ² | jāmayo bandhavo'dhvaramicchatām | jamatirgatyarthaḥ | pṛñcatīrmadhunā payaḥ saṃpṛñcantyo madhunā rasena gavāmoṣadhīnāṃ ca | payassāram | payaḥ pibateḥ³ | indrāya ṣaṭsahasrāvyavoścaṃ⁴ prajāpatiḥ prāyacchat | tā mambayaḥ⁵ — iti śāṭyāyanakam⁶ | sa vā annaṃ me prayacchemā nu ma āpaḥ prayacchātha⁷ na jijaniṣya⁸ iti | tasmai ca ṣaṭsu sahasrāṇyapi taṃ prācchattasyai⁹ ṣaṭ ślo +¹⁰
2.p181
ṣaṣaṭsahasrāṇyambayastāḥ¹⁴ — iti¹⁵ ||
2.p182
ambayo yanti | atra śāṭyāyinakam | tasyaiṣa ślokaḥ— na tā anyaḥ pratarati naitā viṣṇātumarhati | vahantyasmai sarvatastā madhu kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi || ṣaṭsahasrāṇyambayaḥ—iti | imāha vai tā ambayo nāma—ityādinā | ambayo mārge gacchanti yajñamicchatāṃ jāmisyānīyā madhureṇa rasena pratyakṣamudakaṃ saṃpṛñcanyaḥ ||
2.p183
amūḥ | amūryā upavartante sūrye | vābhirvā¹ saha² sūryo vartate³ | tā taḥ⁴ + + + +⁵ yajñamiti ||
2.p184
amūryāḥ | amūryā upabhavanti sūrye yābhirvā sūryaḥ saha bhavati tā asmākaṃ yajñaṃ gacchantu ||
2.p185
apaḥ | apo devīrupahvaye | yatrāsmākaṃ pibanti gāvastṛṣitāḥ | tābhyaḥ sindhubhya⁶ kartavyaṃ hīvaḥ | sindhavaḥ syandanāt⁷ iti ||
2.p186
apo devīḥ | apo devīrupahvaye yāsu gāvaḥ pibantyasmākaṃ tābhyo hi kartavyamasmābhirhaviḥ ||
2.p187
apsu amṛtamannamayena na kriyate¹ | api vā raso'mṛtam | amṛtaṃ vā āpaḥ | tasmāt² aṅgiravatāntamabhiṣiñcati³ — iti brāhmaṇam⁴ | dapsveva⁵ bheṣajaṃ bhavati | yat bheṣajaṃ me māṣadhīṣu⁶ pariṇataṃ bhavati tāsāmapāmuta praśastaye devā bhavata vegayuktāḥ | devāḥ stotāraḥ | diviḥ stutyarthaḥ | vājī vejanavāniti⁷ yāskaḥ⁸ | vāgādayo vātmīyā devā iti ||
2.p188
apsvantaḥ | apāmantaramṛtam | amṛtaṃ vā āpaḥ | tasmādaṅgiravatāntamabhiṣiñcanti — iti brāhmaṇam | apsveva bheṣajaṃ vividhauṣadhīṣu prādurbhūtam | apāṃ stotrāya indriyāṇi balayuktāni bhavata ||
2.p189
apsu | somenāyamartha upādiṣṭa iti svayamṛṣirupadiśati | apsu me somo'bravīt dantaḥ¹ | santi viśvāni bheṣajānīti | tathāgniṃ² cidviśveśaṃbhuvaṃ³ viśveṣāṃ sukhasya bhāvayitāramanuṣṇatvāt | api ca svarūpenaivāpi⁴ | āpo viśvabheṣajīḥ abravīt | āpa iti dvitīyāntamapyasti ||
2.p190
apsu me | oṣadhīśaḥ somaḥ apāmantaḥ viśvāni bheṣajāni santīti māmabravīt | agniṃ ca sarvasya sukhasya bhāvayitāraṃ apsu sthitam | svarūpeṇa ca udakāni viśvabheṣajāni uvāca ||
2.p191
āpaḥ | āpaḥ | prayacchata bheṣajam | varūthaṃ vārakamupadravāṇām | mama tanve śarīrāya | jyok ciraṃ ca | mama sūryaṃ dṛṣṭam⁵ | arogo jīvan śaknoti⁶ sūryaṃ dṛṣṭam⁷ | tanustaneḥ⁸ calanāditi⁹ ||
2.p192
āpaḥ pṛṇīta | āpaḥ prayacchata bheṣajamupadravāṇāṃ śarīrasya ca rakṣābhūtam | ciraṃ ca sūryaṃ māṃ draṣṭuṃ kuruta ||
2.p193
idam | idamāpaḥ pravahatāpanayata | prabhavantyaḥ | yatkiñcidduritaṃ¹ mayi | duritaṃ durāgataṃ pāpam | yadvāhmabhidudroha adrogyavyebhyaḥ² pitrādibhyaḥ | yadvā śaptavānasmi | anṛtamasatye³ + + tavānasmi śapathamityarthaḥ | tadapyapanayata iti ||
2.p194
idamāpaḥ | idaṃ duritamāpaḥ apanayata yatkiṃca mayyasti | yadvā ahamadrogdhavyebhyaḥ pitrādibhyaḥ abhidudroha | yadvā śaptavānasmyanṛtam | anṛte arthe śapathaṃ kṛtavānityarthaḥ ||
2.p195
āpaḥ | āpo'hamadyānvacāriṣaṃ snātumanupraviṣṭo'smi | tāsāṃ rasena ca saṃgatāsmi⁴ | apāṃ⁵ rasena siktā ityarthaḥ | payasvānapsu vartamānastvamagna
2.p196
āgaccha | tena rasena yuktaṃ taṃ mā saṃsṛja snātaṃ varcasā | varco vṛṇaktestejoviśeṣaḥ || agne dhatte tivi' varcaḥ pṛthivyām (ṛ. ve. 3. 22. 2) iti |
2.p197
āpo adya | udakānyadyānvacāriṣaṃ apāṃ rasena ca saṃgatāḥ | uktā ekavacanabahuvacanayoḥ saṃgatiḥ | rasavānagne matsamīpamāgaccha | taṃ māṃ tvaṃ varcasā saṃsṛja apsu sthitvā iti ||
2.p198
saṃ mā | saṃ sṛja māmagne snātaṃ varcasā | saṃ prajayā | samāyuṣā taṃ mā jānīyurdevā² indraśca saha³ ṛṣibhiriti⁴ ||
2.p199
saṃ māgne | saṃsṛja māmagne varcaḥprabhṛtibhiḥ | taṃ māṃ devādayaśca jānīyuḥ ||
2.p200
hariścandro ha vaidhasaḥ (ai. brā. 7. 13) iti brāhmaṇamanusandheyam | tatra śunaśśepo yūpe baddhaḥ kādiśīkaḥ¹ kaṃ devamupayāvāniti² nicikitsati³ kasya nūnamiti | tasyā⁴ prājāpatyatvaṃ niruktatvāt | tatra kaḥ katama iti dvābhyāṃ padābhyāṃ⁵ praśne kaścana viśeṣo bhavati |
First 200 of 1,287 passages. Read on
Linked texts (1)
- Ṛgvedasaṃhitā — Sanskrit