Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 2

Ṛgvedasūktanirukta 2

Language
Sanskrit

2.p1

indraṃ prātaḥ | indraṃ prātaḥ vartamāne yajñe somapānārthaṃ havāmahe | punarindramiti pūraṇam ||

2.p2

upa naḥ upāgacchāsmākaṃ sutaṃ somam | haribhirindra keśibhiḥ praśastakeśaitam¹ | sute hi tvā havāmaha iti ||

2.p3

²uttarā nigadasiddhā ||

2.p4

semam | sa tvamimantaḥ³ stomamāgaccha | upapiba cedaṃ savanaṃ sotavyaṃ somāmitmakaṃ⁴ anvassutam | gaura iva tṛṣitaḥ | ge⁵

2.p5

ugrā santā havāmahe (ṛ. ve. 1. 21. 4)

2.p6

ityatropamarmapravacanīyaḥ⁶ | savanaśabdaśca yajñaparaḥ | tato na sṛṣṭa iti ||

2.p7

semannaḥ | sa tvamimamasmākaṃ stomamāgaccha | āgatya cemaṃ sutaṃ somaṃ tṛṣito gauramṛga ivodakamupapiba ||

2.p8

ime | ime somā dīptā¹ sutā adhyāsatè barhiṣi² | tāṃ³ indra sahase piba | saho balaṃ saheriti ||

2.p9

ayaḥ⁴ ayaṃ te stomo agriyaḥ śreṣṭhaḥ | agryamagne⁵ vahatyagrantūlaṃ⁶ agreṣcalanārthāt | agramāgataṃ bhavati (ni. 6. 3) iti yāskaḥ | hṛdispṛgastu | hṛnmano haraṇāt | śaṃtamaḥ | atha somaṃ sutaṃ piba ||

2.p10

viśvamit | viśvameva svanaṃ¹ sutamahiṣutamindro² madāya gacchati | vṛtrahā somapītaye | somapānena mado bhavatīti ||

2.p11

viśvamit | viśvameva sutaṃ somamindro madārthaṃ gacchati śatruhā somapānārtham | pānena mado bhavati ||

2.p12

semam | sa tvamimaṃ naḥ kāmamāpṛṇā³ pūraya | kāmaḥ kāmerāśā⁴ bhavati | gobhiraśvaiśca⁵ śatakrato | aśvo'śnute'dhvānaṃ aśnāti vā mahadannaṃ iti⁶ | prajāpaterakṣyaśvayattatparāvatattadaśvo'bhavadyadaśvayattadaśvasyāśvatvam⁸ (tai. brā. 1. 1. 5. 4) iti ca vijñāyate | stavāma tvā svādhyaḥ svādhyo nābubhūṣa⁹ iti¹⁰ ||

2.p13

semannaḥ | sa tvaṃ gavādibhirimamasmākaṃ kāmamāpūraya śatakarman | stavāma tvā sukhakarmāṇaḥ ||

2.p14

indrāvaruṇayorahaṃ samrājorava āvṛṇe¹ | yau sarveṣāṃ devānāṃ rājānau | tāvasmabhyaṃ mṛḷayetāmindraśe² stotre satīti ||

2.p15

indrāvaruṇayoḥ | indrāvaruṇayorahaṃ sarveṣāmīśvarayoḥ pālanamāvṛṇe | tau mṛḷayetāmasmānīdṛśe stotre | yadvā īdṛśenāvaseti ||

2.p16

gantārā | gantārau hi bhavathaṃ³ rakṣaṇārtham | hvānaṃ siprasya⁴ matsadṛśasya | dhārakau manuṣyāṇāmiti | tayoryuvayorava⁵ āvṛṇīmaha iti ||

2.p17

gantārā hi | gantārau hi bhavatho rakṣaṇārthamāhvānaṃ medhāvino matsadṛśasya dhārakau manuṣyāṇām | tau mayi cāgacchatam ||

2.p18

anukāmam | anukāmaṃ yathāsmākaṃ¹ kāmaḥ pūryaita tathetyarthaḥ |

2.p19

indrāvaruṇo² rāyo dhanasya pūraṇaguṇasuhitārthayoge tṛtīyārthe ṣaṣṭhī dṛṣṭā³ | ākāraḥ pūraṇakriyānvito⁴ vā | tau vāṃ netiṣṭhaṃ⁵ antikatamaṃ yayācāmahe⁶ ||

2.p20

yuvāku | yuvāku⁷ yuvākavo yuṣmatkāmā bhi⁸ śacīnāṃ prajñānām⁹ | bhājanaṃ bhavantīti śeṣaḥ | śaci¹⁰ śaknoteḥ | karmaṇāṃ¹¹ vā | yuvākavaḥ

2.p21

susumatīnāṃ¹ bhājanaṃ akṛśānām | + + +² yastāssumatayaḥ³ | yadvā yuvāyoreva⁴ śacīnāṃ sumatīnāñcañca⁵ bhājanaṃ bhavanti | tathā sati vayaṃ ca yuvākavo bhūtayāma⁶ vājadāptāmannasya⁷ tṛṇām⁸ | yuvayoḥ karma bhojanamiti⁹ ||

2.p22

yuvāku hi | yuṣmatkāmo hi puruṣaḥ yajñānāṃ bhājanaṃ bhavati | yuvākuḥ sumatīnāṃ ca | vayaṃ ca yuvayorannasya dātṛṇāṃ karmaṇāṃ bhājanaṃ bhavāma bhūyāsma veti ||

2.p23

indraḥ | indrassahasradāsanāṃ¹⁰ ye sahasrāṇi prayacchanti | varuṇaḥ śaṃsyānāṃ ye śaṃsanīyā bhava¹¹ | kratuṃ¹² pracetā¹³ bhavatyukathyaḥ praśasyaḥ | varuṇo'tyarthaṃ praśaṃsanīya indraścātyantadādeti¹⁴ ||

2.p24

indraḥ sahasradānām | indraḥ sahasrasya dātṝṇāmapi karmaṇāṃ kartā bhavati | varuṇaśca praśaṃsanīyānāṃ praśasyaḥ | apivā stotṝn sahasradānnaḥ praśasyāṃśca karoti ||

2.p25

tayorit | tayoreva avasāne¹ vayaṃ bhajemahi dhanam | nidhīmahi copayuktādatiriktāt atiriktam² | api vāstu³ nihitādapi prarecanamatiriktamiti | mahato dhanasyāśāsānamiti⁴ ||

2.p26

tayorit | indrāvaruṇayoreva rakṣaṇena vayaṃ dhanaṃ bhajemahi | nidhīmahi copayuktādatiriktam | nihitādatiriktamapyastu ||

2.p27

indrāvaruṇā | indrāvaruṇā śvāmahaṃ⁵ hūyāmi | citrāya yāmāya⁶ | vāmiti padañcamarthe⁷ ca prayujyate taduttadāttaṃ⁸ bhavati |

2.p28

iti | tau yuvāmasmān jigyuṣaḥ suṣṭhu kurutaṃ śatrūn jitavataḥ kurutamiti ||

2.p29

indrāvaruṇā | indrāvaruṇau vāmahaṃ huve citrāya dhanāya | tāvasmāñchatrūn jitavataḥ suṣṭhu kurutam ||

2.p30

indrāvaruṇā | nuḥ kṣipravavacanaḥ¹ | eko nu pūraṇam² | indrāvaruṇau kṣipraṃ vāṃ yuvāmasmākaṃ dhīṣu stutiṣu | siṣāsantīṣu satīṣu³ | ākāraḥ pūrakaḥ | asmabhyaṃ śarma yacchatamiti ||

2.p31

indrāvaruṇā | indrāvaruṇau kṣipraṃ vāṃ saṃbhaktumicchatsu dhyātṛṣu stotṛṣvasmabhyaṃ sukhaṃ prayacchatam | eko nuḥ pūraṇaḥ ||

2.p32

pra vām | prāpnotu vāmiyaṃ stutirindrāvaruṇau yāṃ huve bravītmi⁴ yāṃ ca yuvā⁵ ṛdhāthe vardhayathaḥ | sayastutiṃ⁶ sahastutiṃ athanadānena⁷ vardhanamiti⁸ ||

2.p33

pravāmakṣotu| prāpnotu vāṃ suṣṭutirindrāvaruṇau yāṃ stutiṃ prati vāmahaṃ huve yāṃ ca yuvāṃ vardhayathaḥ sahabhūtām ||

2.p34

somānam | somānaṃ sotāramadhvare somasya | sacaraṇaṃ¹ stotāram² | svarati³ śabdakarmā | janairvā yaḥ śabdayate yaśasvī saḥ | svaraṇaṃ kṛṇuhi bṛhaspate | revāśyaṃ nāma brahmaṇaspatiriti devatāntaram⁴ | bārhaspatyo hi carurbhavati | brāhmarṇaspatyastu puroḍāśa iti brāhmaṇaspatyaṃ pragāthaṃ śaṃsati | bṛhaspatipurohitā vai vai⁶ devāḥ (ai. brā. 3. 18) iti brāhmaṇādekanvameva⁷ yuktam | apramāṇaṃ tu puroḍāśaḥ | yathāgnervaiśvānarasya dvādaśakapālaḥ | +⁸ kakṣīvān dairghatamasa auśijaḥ uśijo rājaḥ⁹ kṣetrajaḥ putraḥ | kakṣīvantaṃ ya

2.p35

auśijam iti dvitīyāntamanye śākhino'dhīyata¹ iti | yadi vā kāṇḍena medhātithiḥ kakṣīvata ārtvijyaṃ kurvāṇastasyāḥ śiṣṭamanayāśāsta iti ||

2.p36

somānaṃ svaraṇam | somānaṃ prakāśavantaṃ kuru māṃ brahmaṇaspate kakṣovantaṃ yastathā kṛtavānasi | yaḥ kakṣīvānuśikprasūtaḥ | svaratiḥ śabdakarmeti || (1)

2.p37

yaḥ | + ²revān yaścāmīvānāṃ³ hantā yanasya⁴ laṃbhakaḥ puṭeca⁵ vardhayitā | so'smān siṣaktu sevatām | yastura⁶ kṣipro bhavati | turasvaratervā⁷ taratervā |

2.p38

turaṃ yatīṣu ramādyan⁸ (ṛ. ve. 4. 38. 7)

2.p39

ityādyudāttaṃ⁹ turvateriti ||

2.p40

yo revān | yo dhanavān yaśca rakṣasāṃ hantā dhanaṃ lambhayati puṣṭervardhayitā sa bhajatāmasmān yaḥ sarvadā tvarate karmasviti ||

2.p41

mānaḥ | mā naḥ pṛṇak māsmān prāpnetu¹ | pṛṇak pṛṇakteḥ pṛṇakteḥ² prāptyarthāt | śaṃsaḥ śaṃset | ā³ naḥ tubhyaṃ ditsāmiti⁴ vādaḥ | dhūrtiḥ bādhakaḥ | dhūrvateḥ | aruṣo⁵ martyasya apradāturmanuṣyasya | asusaptārthatvāt⁶ ākhyā + mudāttatvam⁷ | rakṣāsmān dhanapradānena brahmaṇaspate ||

2.p42

mā naḥ śaṃsaḥ | māsmānadāturmartyasya kadaryasya śaṃso na dātuṃ yuṣmabhyamicchāmīti vādo hiṃsakaḥ prāpnotu dhanābhāvāt | tathāsmān tvaṃ rakṣa ||

2.p43

sa vyaḥ⁸ | yamamitrayo yuddhe prerayantīti sa na riṣyantīti⁹ ||

2.p44

saghāvīraḥ| yamete yuddhe prerayanti sa khalu na vinaśyati vīraḥ||

2.p45

tvantam| tvantamimamasmākaṃ yājyaṃ¹ brahmaṇaspate soma indraśca martyamaṃhasa āhantussapanāt pātu| parokṣa uttamaḥ pādaḥ²| dakṣiṇā ca taṃ pātviti| dakṣiṇā dakṣataiḥ³| prajāpaterduhitā yā dānadevateti||

2.p46

tvaṃ tam| tvaṃ taṃ brahmaṇaspate soma indraśca martyaṃ yajñasya patnī dakṣiṇā ca rakṣatu dāridryādāhanturvā rakṣasaḥ||

2.p47

sadasaspatim| sadasaḥ⁴spatiṃ madbhutaṃ⁵ abhūta⁶pūrvamāścaryam| mahāntamityeke⁷| antodāttaṃ ceddanībhūtosvān bhavati⁸|

2.p48

vaṣaṭkṛtasyādbhutasya dastrā (ṛ. ve. 1. 120. 4)

2.p49

iti | priyamindrasya kāmyaṃ purohitassannidraṃ prīṇayati indrasya kāmyaḥ śraddheyaśca bhavati | saniṃ dhanam | sanirasnerbhajanāt | medhāyāṃ¹ cāyāsiṣamayāciṣam² | medhassāram | mithenissaraṇāraṇārthāt³ | atra buddhiḥ | yajñaśca medhaḥ⁴ | sa hi dravyāṇāmṛta⁵ | sāmayorhaviṣaḥ sārabhūtaḥ⁶ | strīliṅgo'ntodāttaḥ⁷ | yātiryāñcākarmeti⁸ ||

2.p50

sadasaspatim | sadasaspatiṃ mahāntaṃ sakhāyamindrasya kamanīyaṃ dhanaṃ prajñāṃ cāyāciṣam || (6)

2.p51

yasmāt | yasmādṛte na¹ sidhyati yajño vipaścitaścana prājñāt | eṣa bhi² yajñasya dakṣiṇato brahmā bhūtvāste | sa manāṃ³ yogaṃ yajamānam⁴ | invati abhigacchati | vipaścita iti ṣaṣṭhyantaṃ⁵ vā | vipaścita iti ṣaṣṭhyantaṃ⁶ vā⁷ | vipaścito⁸ yajña iti ||

2.p52

yasmādṛte | yaṃ vinā na sidhyati yajño viduṣo'pi sa karmaṇāṃ yogaṃ vyāpnoti ||

2.p53

āt | ādityiānantaryavacanaḥ | āgamanānantaram⁹ | ṛdhnoti samarthayati | haviṣaḥ kartāram | api vā haviṣkaraṇānantaramityarthaḥ¹⁰ | hotrāṃ¹¹ deveṣu gacchati | saiṣa hotrā sadasaspatyākhyā havirvahantī deveṣu gacchati |

2.p54

vi ṣā hotro viśvamaśnoti vāryam (ṛ. ve. 10. 64. 15) ityuktamiti ||

2.p55

ādmaśnoti | gamanānantarameva samarthayati haviṣkaraṇam | prāñcaṃ kṛṇoti yajñam | vācā ca deveṣu gacchati ||

2.p56

narāśaṃsam | saiṣā sādasaspatyava² | api vā narāśaṃsī³ | naraiḥ śaṃsanīyaṃ sadasaspatim | sudhṛṣṭaṃ⁴ satyaṃ⁵ dharṣitāraṃ sapatnānām | apaśyaṃ saprathastamaṃ mahāntam | saprathastamaḥ sarvataḥ pṛthutamaḥ iti yāskaḥ⁶ | divo na sadmamakhasam | api vā vāyum | sanno makho yasmin yajño⁷ bhavatīti sadmamakha + ryaibhiryajñaḥ⁸ pratiṣṭheti⁹ | vatādyajñaṃ prayujyate | vāte cākutaḥ sthāpyate¹⁰ ||

2.p57

narāśaṃsam | naraiḥ śaṃsanīyamatiśayena dhṛṣṭaṃ paśyāmi sarvataḥ pṛthutamaṃ dyulokasya sambandhinamiva sūrya mahanīyasadanamiti ||

2.p58

gnermarudbhiḥ¹ sābhāgaccheti² | kamanyaṃ madhyaiṃmādevaditi⁴ ||

2.p59

pratityam | prati cārumadhvaraṃ somapānāyāhūyase | so'gne marudbhiḥ sahāgaccha ||

2.p60

na hi⁵ devo na martyo mahastava kratuṃ karma pāro⁶ bhavati | na tvāmatiśete'nyaḥ karmaṇā prajñayā veti ||

2.p61

nahi devaḥ | nahi devo martyo vā mahattastava karma tarati ||

2.p62

ye | ye mahadantarikṣaṃ viduḥ vyāptāḥ devā maru + +¹ harati kā iti² ||

2.p63

ye mahaḥ | ye maruto mahāntaṃ lokamantarikṣaṃ ca jānanti vyāptā devā droharahitāḥ ||

2.p64

ye³ udgūrṇā arkamarcanīyamindraṃ paryacaran | anādhṛṣṭā balīnāṃ⁴ balena ||

2.p65

ya ugrāḥ | ya udgūrṇā arcanīyamindramastuvan balenānyairanabhibhūtāḥ ||

2.p66

ye śuśubhrāḥ⁵ | ye'laṃkaraṇeḥ⁶ śobhamānā ghorarūpāḥ | ghoro jigharteḥ |

2.p67

gho vṛṇāte¹ | sukṣatrā balinaḥ | riśādasaḥ | kṣatraṃ kṣadeḥ śakalīkaraṇāsthāt² | apivā kṣatrauṇāditi³ ||

2.p68

ye śubhrāḥ | ye'laṃkaraṇaiḥ śobhamānā ghorarūpāḥ subalā riśatāmaśitāraḥ ||

2.p69

ye⁴ | nākaḥ sūryaḥ | nāsminnakaṃ sukhaṃ bhavatīti⁵ | tasya rocane divi | ye devā āsate ||

2.p70

ye nākasya | ye ādityasya rocane divi devā vasanti ||

2.p71

ye | ye calayanti parvatān | parvataśśiloccayān⁶ | meghānvā | tiraskurvanti ca samudraṃ pārthivam | arṇavaṃ udakavantam | avarṇokteḥ⁷ | tiraḥ tarorācchādanārthāt⁸ | anvayamiti ||

2.p72

ya īṅkhayanti| ye calayanti parvatān tiraskurvanti codakavantaṃ samudram ||

2.p73

ā ye| ya ātanvanti raśmibhiḥ prāṇino lokāṃ +¹| tiraskurvanti² ca samudramojasā ||

2.p74

ā ye| ye raśmisadṛśaiḥ pratyakṣamārutairudakaṃ balena samudraṃ tira ātanvanti ||

2.p75

abhitvā| niruktam³| abhisṛjāmi tvā pūrvapānāya somyaṃ madhu somamayam| so'gne marudbhirusaha gaccheti⁴ ||

2.p76

nipuṇamatiṣu dharmeste yuge'smintannalabhyā yadī . . . . vidathasyurhaitva . ste bhavanti| kṛtatha ca niruktaṃ jānate . . . na caitat kṛtamatirapi kaścidvaidiko vākyavitsyāt ||⁵

2.p77

abhi tvā| abhissṛjāmi tvā pūrvapānāya somamayaṃ madhu | so'gne marudbhiḥ sahāgaccheti ||

2.p78

ayaṃ devāya janmane | ṛbhavaḥ | urubhāntīti² ādityasya raśmayaḥ | te sudhana³ āṅgirasasya putrā babhūvuḥ⁴ | teṣāṃ ca nāmāni ṛbhurvibhvā vāja iti | yadi vā ta ime manuṣyā eva santastapasā śilpaiśca devā + steṣayitvā⁵ martāḥ santo amṛtatvaṃ⁶ ānaśuḥ | tatra ye gaṇā gā⁷ devāḥ teṣāmekavat bahuvacca nigamā bhavanti⁸ | janmaśabdo⁹ manuṣyavacanaḥ | jāyate bhi¹⁰ saḥ | ayaṃ devāya janmane stomo viprebhirāsayā āsyena |

2.p79

akārīti hṛdaye nirmitatvāt kṛtavadapadiśati¹ | ratnādhātamaḥ² | stutā hyabhavaḥ³ prayacchanti ratnānīti ||

2.p80

ayaṃ devāya | medhātithiḥ | ayaṃ stomo manuṣyatvamapahāya devabhūtāya ṛbhūṇāṃ gaṇāya medhāvibhirasmābhirāsyena atiśayena ratnadātā kriyate | (1)

2.p81

ya indrārya vacoyujau śīghrau | tatakṣuḥ akurvan⁵ | manasā saṃkalpamātreṇa bhavati⁶ | harī te śamībhirmahiḥ⁷ śilpairyajñamāśata yajñabhāgaṃ lehire⁸ |

2.p82

kimu śreṣṭhaḥ kiṃ yaviṣṭho na ājakan⁹ (ṛ. ve. 1. 161. 1)

2.p83

iti ||

2.p84

ya indrāya | ye indrārthaṃ vacanamātreṇa rathe yujyamānau kṛtavanto buddhimahattayā aśvau te śilpakarmabhirdevaprīṇanairyajñiyaṃ bhāgaṃ prāptavantaḥ | (2)

2.p85

takṣan¹ akurvannaśvibhyāṃ parito gantāraṃ sucāraṃ ratham | takṣatairyoeṃge² caturthī | takṣan dhenuṃ sabarbasāṃ³ brahmaṇaspataye | sabaḥ buseḥ santatyarthāt | santatyā saṃyutaṃ sabo vakṣaḥ | usre barjahamiti⁴ ||

2.p86

takṣannāsatyābhyām | akurvannaśvibhyāṃ parito gantāraṃ śobhanākṣadvāraṃ ratham | atakṣan dhenuṃ ca bṛhaspataye amṛtasya dogdhrīm |

2.p87

yuvānā | jīrṇāvātmīyau pitarau punaryuvānāvakurvan | satyamantrāḥ satyā eveṣā⁵ mantrāḥ nāmatrayavibhaktāḥ | kṛtaiḥ śilpairrhyete stūyante yamāśrino⁶ | ṛjūyava ṛjukāmā amāyinaḥ | ṛbhavo piṣṭī⁷ viṣṭyaḥ | viṣestakṣaṇārthāt | vyāptā ityaparamiti⁸ ||

2.p88

yuvānā pitarā | vṛddhāvātmīyau pitarau punastaruṇāvakurvan | mantrairucyamānaṃ sarvaṃ satyaṃ yeṣāṃ na bhāktam | ṛbhava ṛjukāmā viṣṭyaḥ | takṣaṇakarmā viṣṭiḥ | (4)

2.p89

samagmata¹ yuṣmākaṃ somāḥ stūyante savane indreṇa ca maru+tā² ādityaiśca rābhiḥ³ | ārbhavaṃ śaṃsati ityuktamiti⁴ ||

2.p90

saṃ vo madāsaḥ | saṃgatā yuṣmākaṃ somāstṛtīye savane marutvatendreṇānyaiścādityaiḥ rājabhiḥ |

2.p91

uta tyam | tvaṣṭurantevāsā ṛbhavaḥ | sa tvaṣṭā ekaṃ camasaṃ svayaṃ kṛtvā caturaḥ kurutetyenān⁵ anvaśāsat | tama+vaturaśca⁶ āśaśitam⁷ | navaṃ⁸ tvaṣṭurdevasya niṣkṛtaṃ tvaṣṭrā devena niṣṭastaṣṭam⁹ | akurvaṃścaturaḥ punaḥ ||

2.p92

uta tyam | api ca taṃ navaṃ camasaṃ tvaṣṭrā devena saṃskṛtamekaṃ santaṃ punaścaturaścamasān kṛtavantaḥ stha |

2.p93

te naḥ | te mahyaṃ ratnāni yatnan¹ sunvate trirāvṛ . . . . saptatāni² | ekaviṃśatimityarthaḥ | trissapta + + liṃ + +³ (ṛ. ve. 1. 191. 12) tri sapta⁴ nāmānyā bibharti (ṛ. ve. 7. 87. 4) sapta grāmyāḥ paśavaścaturdaśa⁵ cauṣadhayo grāmyā āraṇyā ityekaviṃśatirbha+ + ratnāni⁶ | yadivānyānyā saptebhyo'vagantavyāni⁷ | śraddhāpanārthamuktamekamekamiti | suśastibhiḥ praśastaiḥ⁸ karmabhiryuktāstutibhiḥ prītā vā | agne yāhi su + + bhiriti⁹ ||

2.p94

te no ratnāni | te'smākaṃ ratnānyādhattan trirāvṛttāni saptasaṃkhyānyekaviṃśatiṃ sunvate yajamānāyaikamekaṃ stutibhiḥ | caturdaśauṣadhayaḥ sapta grāmyāḥ paśavaḥ tānyekaviṃśatiḥ ityāhuḥ |

2.p95

adhārayanta¹ martyā eva santo'dhārayanta prāṇānāmṛtatvaṃ² prāpuḥ | vahvayaḥ kāmānāṃ prāpakāḥ | abhajanta ca sukṛtyayā śobhanena śilpena | bhāgaṃ deveṣu yajñiyamiti³ || adhārayanta | manuṣyatve 'pi namantā (?) voḍhāraḥ | tathā ekacamasacatuṣṭayakaraṇādikayā śobhanayā kriyayā deveṣu yajñiyaṃ bhāgaṃ abhajanta |

2.p96

iha | ihendrāgnīśvahve⁴ | tayoretastomaṃ⁵ kāmarayāmahe⁶ | tau somaṃ bhṛśaṃ pibataṃ iti || ihendrāgnī | ihendrāgnī upahvaye | tayoreva stomaṃ ca kāmayāmahe | tau hi somaṃ atiśayena pātārau | viramyabhidhānādekavacanabahuvacanayoḥ saṃgatiḥ | (1)

2.p97

tā yajñeṣu | tau yajñeṣu praśaṃsata stutibhiḥ | tāvevendrāgnī śuṃbhata alaṃkuruta stotraiḥ | tāveva gāyatreṣu chandase̍ gāyata ||

2.p98

tā yajñeṣu | tau yajñeṣu praśaṃsata indrāgnī | alaṃkuruta ca stotraiḥ | tāveva gāyatrasāmasu ca gāyata naraḥ |

2.p99

tā mitrasya | tau mitrasya sakhyurmama praśastaye | praśaṃsitumityarthaḥ | stotuṃ somaṃ ca pātuṃ havāmahe |

2.p100

yā pṛtanāsu duṣṭarā | (ṛ. ve. 5. 86. 2)

2.p101

ityatra indrāgnī tā hayāmahe iti a visṛjati | tatra hi tacchabdaḥ prakṛta + + rāmaśīnaśca pūraka iti ||

2.p102

tā mitrasya | tau mitrasya praśastaye tayoritaretaraviṣayāṃ maitrīṃ stotum | indrāgnī tau havāmahe somapānaśīlau somapānāya ca |

2.p103

ugrā | ugrau bhavantau havāmahe prātaḥsavane sutaṃ pātum | tāvibhāgacchatāmiti¹ ||

2.p104

ugrā santā | ugrau bhavantau havāmahe imaṃ sutaṃ somamupa samīpe | tāvindrāgnī ihāgacchatām |

2.p105

taṃ² yuvāṃ mahāntau sadasaspatī³ ca bhavathaḥ | sado yajñaḥ āstāvo vā | tathā sati indrāgnī rakṣaṣatu ubjatam⁴ | u + tirvadhakarmā⁵ | aprajā aprajātāsvanvatriṇo⁶ rākṣasāḥ | atiṇo'kti⁷ durbalāniti ||

2.p106

tā mahāntā | tau mahāntau ityetāvān parokṣaḥ | sadaspatī indrāgnī rakṣo hatam | aprādurbhūtā bhavantu adanaśīlā rākṣasā aprajātāḥ vā |

2.p107

tena | tena prasiddhenā¹ satyenāvyājena² jagatpālanakarmaṇā sahaiva jāgṛtam | sarveṣāṃ tejasāṃ prajñāpake³ antarikṣe⁴ | api cendrāgnī śarma śīryeteḥ⁵ gṛhaṃ vā sukhaṃ veti⁶ ||

2.p108

tena satyena | yat padaṃ jyotiṣā mānuṣān prajñāpayati tasmin tvadīye ādhipatye yathāpūrvaṃ tena satyena jāgaraṇaṃ kurutaṃ indrāgnī | sukhaṃ ca yacchatam |

2.p109

prātaryujā | niruktam⁷ | prātaryojinā⁸ vibodhayāśvināvibhāgacchatām⁹ | asya somasya pānāya ||

2.p110

prātaryujā | prātargamanāyodyuktāvaśvinau stotarvibodhaya | tāvihāgacchatāmamuṃ somaṃ pātum |

2.p111

yā | yau surathau rathīrathabhau¹ + + bhau² devau divispṛśau³ | sva+tra⁴ bhavatyuttarasmin⁵ sūtrentarikṣe | ata⁶sūtranisargam⁷ | aśvinau tā havāmahe ||

2.p112

yā surathā | yau surathāvatiśayena rathasya netārau bhavataḥ ubhau dyusthānāvaśvinau tau havāmahe |

2.p113

yā vām | yā vaṃ⁸ kaśā aśvājaniḥ⁹ | kaśirāyeṣṭanārthaḥ¹⁰ |

2.p114

madhumatyudakavatī̍ | tathā yajñaṃ mimikṣataṃ² siñcatam | kamaktaṃ³ sārakameva yā madhviti⁴ ||

2.p115

yā vāṃ kaśā| yā yuvayoraśvājanī madhu kṣarantī śabdavatī tayāsmākaṃ yajñaṃ siñcatam |

2.p116

nahi⁵ | nahi vāmasti dūrake | dūregantavyamadūrabhūpateḥ⁶ | yatra rathena gacchatau śvino⁷ somino gṛham | śīghrāśvayorna gantavyaṃ⁸ dūramiva bhavatīti | gṛhaṃ gṛhṇātīti ||

2.p117

na hi vāmasti | na hi yuvayorasti dūre kiṃcit gṛhaṃ yatra yuvāṃ rathena gacchathaḥ aśvinau | yajamānasya gṛhaṃ rathena śīghraṃ gacchatorna dūre bhavatīti | (4)

2.p118

hiraṇyapāṇim | hiraṇyapāṇiṃ suvarṇapāṇim | hiraṇyaṃ harateḥ | hitaramaṇīyaṃ iti yāskaḥ¹ | pāṇi² pibateḥ | pāṇayatervā³ | kauṣītakam—vatsacitre⁴ praja +⁵ | tattatya pāṇī praviccheda⁶ | tasmai hiraṇmayau pratidadhuḥ | tasmāddhiraṇapāṇiḥ iti stutaḥ⁷ iti | tatra taditi pāśratraṃ⁸ apadiṣṭameva śākhāyanabrāhmaṇaṃ⁹ ca bhavati¹⁰ | ūtaye rakṣaṇāya | savitāraḥ mupahvaye¹¹ | sa cettā prajñāpayitā | devaḥ¹² padaṃ sthānaṃ yatra pādo nidhīyate ||

2.p119

sa devatā vasuvatindadhāti¹³ (ṛ. ve. 7. 1. 23) yuvā¹⁴ śriyamaśvinā devatā tām (ṛ. ve. 4. 44. 2) iti ||

2.p120

hiraṇyapāṇim | "prāśitraṃ savituḥ pāṇī praciccheda | tasmai tu devā hiraṇmayau pāṇī prayaddhuḥ" iti śāṅkhyāyanabrāhmaṇam | savitāramūtaye upahvaye | sa devatā prakāśaṃ kurvan padaṃ prātareva cetayati padanidhānayogyadeśaṃ prakāśayati |

2.p121

apāṃ napāt¹ putraḥ | nānena patatīti | ye maṅgacaḥ² prātarudeti tamapāṃ napātaṃ avase ssavitāraṃ³ upastuhi | tasya vratāni karmāṇi śrotuṃ kāmavāmahe⁴ | vrataṃ varaṇīyamiti ||

2.p122

apāṃ napātam | yo'ṅgayaḥ prātarudeti taṃ savitāramupastuhi | tasya karmāṇi śrotuṃ kāmayāmahe |

2.p123

vibhaktāram | kauṣītakam⁵ | tasyaitasya purastāt⁶ kāmapro loko'mṛtaṃ vai kāmapramamṛtamevāsya⁷ tatparastāttadyat tadamṛtaṃ⁸ etattardaciḥ⁹

2.p124

dīpyate tadetadvasu citrā¹ rādhaste teṣa² savitā vihābhyaḥ³ prajābhyo vibhajati oṣadhībhyaḥ⁴ vanaspatibhyo⁵ bhūya iva ha tvekābhyaḥ prayacchati kamanīya⁶ ivaikābhyaḥ tadyadābhyo⁷ bhūyaḥ prayacchati kā⁸ jyoktamā⁹ jīvanti yābhyaḥ kamanīyastaḥ¹⁰ kamanīyaḥ¹¹ | tadetadṛcābhyuktaṃ vibhaktāraṃ havāmahe¹² iti | tadetat sarvā¹³ dīrghamanna¹⁴ tadyadidamāhuḥ dīrghanta āyurastu sarvamāyurebhītyeṣa¹⁵ te loka etatte'stviti bhaivenaṃ¹⁶ tadāhuḥ¹⁷ iti ||

2.p125

vibhaktāram | vāsayituḥ pūjyasya dhanasya dātāraṃ havāmahe savitāraṃ manuṣyāṇāṃ draṣṭāram |

2.p126

sakhāyaḥ | sakhāya udgātāraḥ | āniṣīdata savitā asmābhiḥ stomyaḥ stomena yojyaḥ | kṣipradātā¹ cāṃsārathāṃsi havīṃṣyalaḥkaroti² | savitre hotumiti ||

2.p127

sakhāyaḥ | prastotṛprabhṛtaya āgatyopaviśata savitāsmākaṃ stotavyaḥ kṣipramannānāṃ dātā yajamāna enaṃ stutibhiralaṃkaroti havirbhirvā iti |

2.p128

agne³ ||

2.p129

agne patnīḥ | agne devapatnīḥ ihopāvaha kāmayamānāḥ | tvaṣṭāraṃ ca somapānārtham |

2.p130

āvāhāgne⁴ gnā devānāṃ patnīḥ ihābhavase⁵ | hotrābhāryāītyāhuḥ | yuvatamām⁶ | hārātīmādityasya⁷ patnīṃ varūtraṃ⁸ dhiṣaṇām | chāyā⁹ ha vājasaneyakaṃ vā vai dhiṣiṇā vāhīdaṃ sarvamithamiti¹⁰ ||

2.p131

ā gnā agne | āvahehāgne devapatnīḥ rakṣaṇāya hotrāṃ yuvatam ādityasya patnīṃ varaṇīyāṃ sarasvatīṃ ca |

2.p132

ahi naḥ¹ | ahi savanāmisyāddevyo² rakṣaṇena mahatā ca sukhena nṛpatnīrdevānāṃ patnayo'cchinnapātrāḥ³ acchinnapakṣāḥ | chandāṃsi hi devapatnyaḥ | tāśca pakṣirūpāḥ ityuktam ||

2.p133

abhi naḥ | abhisacantāmasmān devyo rakṣaṇena mahatā ca sukhena devānāṃ patnyaḥ acchinnapatrāḥ |

2.p134

iha | spaṣṭārtheti ||

2.p135

⁴uttarā digadasiddhā |

2.p136

mahī dyauḥ | mahī mahatīdyauḥ⁵ pṛthivī ca asmākam | pṛthivī prathitā | yadaprathayat tatpṛthivyai pṛthivitvam⁶ | imaṃ yajña

2.p137

gacchatīti¹ mimikṣatāṃ svasāreṇa² | api vā mimikṣatāmiti kṣataiḥ³ prāptikarmaṇaḥ | pipṛtāṃ cāsmān pārayetāṃ harīmahiḥ⁴ bharaṇaiḥ⁵ ||

2.p138

mahī dyauḥ | mahatyau dyāvāpṛthivyau asmākamimaṃ yajñaṃ āgacchatāṃ pārayetāṃ cāsmān bharaṇaiḥ |

2.p139

tayorit¹| tayoreva ghṛtavat sāravat payo viprāḥ dvipādaśvatuṣpādaśca² lihanti³ dhīdibhiḥ⁴ karmabhiḥ| gandharvasya dhruve pade nabhasya paṇḍitayormāse⁵| gandharva ādityo bhavati| gauśśabdaḥ| tāṃ dhārayatīti| vāyurvā gandharva iti||

2.p140

tayorit| tayoreva kṣaraṇavat payaḥ sāraṃ medhāvino vahanti karmabhirādityasya dhruve sthāne avasthitam|

2.p141

syonā| syonā sivessantatyarthāt| indrasyorumāviśa| syonaḥ syonamiti vistīrṇo vistīrṇamityeva tadāneti⁶ vājasaneyakam⁷| niruktaṃ⁸ tu—sukhā naḥ pṛthivī⁹ bhavānṛkṣarā niveśanī| ṛkṣaraḥ kaṭakaḥ ṛcchateḥ¹⁰| yaccha¹¹ śarma śaraṇaṃ sarvataḥ pṛthivīti¹²||

2.p142

syonā pṛthivi | sukhā pṛthivi bhava kaṇṭakavarjitā niveśanī | ṛkṣaraḥ kaṇṭakaḥ ṛcchateḥ | yaccha cāsmabhyaṃ sarvataḥ pṛthu gṛham |

2.p143

ataḥ | ataḥ pṛthivyādau¹ | avantvasmān | yato viṣṇurvicakrame | vikramaṇasyāpādānaṃ ca pṛthivī | tataḥ pādasyotkramaṇāt | saptayāmahita² saptabhiśchandobhiḥ | viṣṇumukhā vai devāśchandobhirimān lokānanapajayyamabhyajayan (tai. ā. 10. 1. 10) iti³ brāhmaṇam⁴ | viṣṇurviṣervyāptikarmaṇa⁵ iti ||

2.p144

ato devāḥ | asmāt sthānādasmān devā rakṣantu | tato yo'nartha utpadyate tasmādavanam | yato viṣṇurvicakrame yatra vikramaḥ kṛtaḥ | pṛthivyāḥ saptabhiśchandobhiḥ | pṛthivīmupakramya trīn lokān vicakrame | tribhyo'pi lokebhyo nāsmān bhayamupagacchatu iti |

2.p145

idaṃ viṣṇuḥ | viṣṇurvāmano bhūtvemān lokāṃstribhiḥ kramairabhya jayaditi brāhmaṇeṣūktam | tasya vikramamāṇasya pāṃsureva devalokatrayamidaṃ⁶

2.p146

samūḍhaṃ samākṛṣṭamabhavat¹ | niruktaṃ tu viṣṇurviśatervā vyāśnotervā² (ni. 12. 18) yadidaṃ kiñca tadvicakrame³ viṣṇustredhā nidadhe padam | pṛthivyāmantarikṣe divīti śākapūṇiḥ | samārohaṇa⁴ viṣṇupade gayaśirasītyaurṇavāhaḥ⁵ | samūḍhamasya pāṃsure pyāyane'ntarikṣe | padaṃ na dṛśyate | api copamārthe syāt | pāṃsurūpavanna dṛśyata⁶ iti ||

2.p147

idaṃ viṣṇuḥ | trailokyaṃ viṣṇurvicakrame | vikramamāṇaśca tredhā nihitavān padam | tatra yāskaḥ-pṛthivyāmantarikṣe divīti śākapūṇiḥ | samārohaṇe viṣṇupade gayaśirasi ityaurṇavābhaḥ | saṃgatamasya pāṃsule pade trailokyam ||

2.p148

trīṇi | trīṇi padā vikrame⁷ viṣṇurgopā adābhyaḥ | tataḥ⁸ pṛthivyā ārabhya | dharmāṇi agnihotrādīni dhārayan | api vā rajāṃsi dharmāṇi bhūtāni⁹ dhārayanniti ||

2.p149

trīṇi padā| trīṇi padāni vicakrame viṣṇurgopāyitā ahiṃsyaḥ pṛthivīmārabhya manuṣyāṇāṃ karmāṇi dhārayan|

2.p150

viṣṇoḥ| viṣṇoḥ karmāṇi vyata¹ yako² yaiḥ| karmāṇi nānāvidhāni vratāni karmāṇi³| paspaśe| paribandhannārthāḥ⁴| indrasya yujyo yogyò'nuguṇaḥ⁵| sakheti||

2.p151

viṣṇoḥ karmāṇi| viṣṇoḥ karmāṇi paśyata yairmanuṣyāṇāṃ karmāṇi badhnāti indrasya niyojyaḥ sakhā|

2.p152

tadviṣṇoḥ| tadviṣṇoḥ⁶ paramaṃ padaṃ uttamaṃ sthānantṛtīyam⁷| sadā paśyanti sūrayaḥ stotāraḥ| yathā divyātatamaṃabhrādikaṃ manuṣyāṇāṃ cakṣuḥ paśyati⁹ nirodhābhāvāddiśatadṛtamevamiti¹⁰ ||

2.p153

tadviṣṇoḥ | tadviṣṇoruttamaṃ sthānaṃ sadā paśyanti prājñā antarikṣe vitata miva tejaḥ | yadvā antarikṣe vitataṃ yathā cakṣuḥ paśyati |

2.p154

tat | ta + + + + stotāro¹ jāgṛvāṃso² vahnissamindhate³ tapobhiḥ karmabhiśca ssādhavanti⁴ | viṣṇoryatparamaṃ padam | tadviprāso vipanyava ityatra samindhanaṃ kāṣṭhaiḥ prajvalanamityato na sṛjyata iti⁵ ||

2.p155

tadviprāsaḥ | taduttamaṃ padaṃ medhāvino vividhaṃ stuvantaḥ svapnavajitāḥ karmabhiḥ saṃdīpayanti yajñākhyam |

2.p156

tīkṣāḥ¹| tīpraḥ² svarate samarthassa kāryo'tra ca³|

2.p157

tīvrāḥ somāsaḥ| madotpādanasamarthāḥ somā āgacchata āśiraiṇa yuktāḥ| ime sutāḥ somāḥ| vāyo tān prasthitān piba|

2.p158

spaṣṭārthaḥ||

2.p159

ubhā devā| ubhau devau dyusthānau imau havāmahe somapānāya iti|

2.p160

navojamavā⁴ mano +⁵ jūrjavateḥ| sahasrākṣā⁶ tejasvinau| api vā bahucakṣuṣāviti⁷||

2.p161

indravāyū| manovegau medhāvino havante rakṣaṇāya anekadarśinau karmapatī|

2.p162

mitram | jajñāno¹ jananaiḥ prādurbhavantau bhūyobhūyaḥ | brahma jajñānaṃ prathamaṃ purastāt (sā. ve. 1. 321) iti² | mitraṃ vayam | mitrāvaruṇau prājñau śuddhabalau somapānāya havāmahe iti | (4)

2.p163

ṛtena | ṛtena satyena amāyayaiva | ṛtasya mahataḥ³ | ṛtena | satyena yau satyasya vardhayitārau satyasya jyotiṣaḥ patī tau mitrāvaruṇau huve | (5)

2.p164

uttaro dvṛcaḥ⁴ spaṣṭaḥ⁵ | sajūra saṃhataḥ⁶ | saha juṣata iti | juṣiḥ sevākarmeti ||

2.p165

varuṇaḥ prāvitā | varuṇaḥ prakarṣeṇa rakṣako bhavatu | mitraśca viśvaiḥ pālanaiḥ | tāvasmān kurutāṃ ca svannān ||

2.p166

marutvantam | marudbhiḥ sahitamindramāhavāmahe somapānāya | marudgaṇena sahitaḥ somena tṛpyatu ||

2.p167

indrajyeṣṭhāḥ | tāmāmantraṇāni¹ pañca² | indro yeṣāṃ śreṣṭhaḥ | pūṣā teṣāṃ³ rātiḥ jñātiḥ | marutvantamiti tribasya⁴ marutvānindro⁵ daivatam | śa na śabdastu⁶ pañcastṛkṣu⁷ marutsu paryavasyati⁸ viśvān havāmaha iti⁹ ||

2.p168

indrajyeṣṭhāḥ | indranetṛkāḥ pūṣajñātikā maruto devāste sarve mama śṛṇutāhvānam ||

2.p169

hata vṛtram | vṛtravadhe udyuktān maruto brūte | hata vṛtraṃ sudānava udārāḥ | dānurdānam | api vā balinaḥ | dānuḥ khaṇḍanam | indreṇa yujā sahasā¹ cātmīyena balena | mā no duśśaṃso vṛtra īṣṭe | durbuddhirduśśaṃsa² iti ||

2.p170

hata vṛtram | hata vṛtrāsuraṃ sudānāḥ indreṇa sahāyena balavatā saha | māsmākaṃ durvacano vṛtra īśiṣṭha ||

2.p171

viśvān | viśvān devān havāmahe marutaḥ somapānārthaya³ | ugrā hi pṛśnimātaraḥ | pṛśnirmādhyamikā vāk | pṛśvirṇāḥ⁴ | pṛśniḥ pṛśnātīti yāska⁵ iti ||

2.p172

viśvān devān | vaiśvadevastṛca uktaḥ | marutsu ca viśvaśabdo dṛśyate | viśvān devān somapānāya havāmahe | udgūrṇā hi pṛśnimātaraḥ | pṛśnirvai payaḥ payaso maruto jātaḥ—iti brāhmaṇam ||

2.p173

jayatāmiva¹ | jayatāmiva ghoṣo marutām | tanyatuśabdaḥ | eveti² dharṣaḥ | tanyatuḥ tanatyateḥ³ śabdakarmaṇaḥ | yaṃ ndā⁴ | śubhaṃ yāthānā⁵ naraḥ | śubhaṃ⁶ yanti maruto'laṃkṛtā iti ||

2.p174

haskārāt | haskārājabhāskarāt⁷ | hasirdīptikarmā | vi + tosi dyotamānāt⁸ | ato'ntarikṣāt pari jātā asmānavantu | maruto'smabhya⁹ mṛḷayantu ||

2.p175

bhūṣūṣān¹ | pūṣā poṣayatīti | tasya pratyakṣarūpaṃ pṛthivīva somamaharadajapūṣan² | citrabarhiṣam | se + barhi:³ parva | api vā patram | āghṛṇīrudāra:⁴ dayāparaḥ | āhataghṛṇi:⁵ (ni. 5. 1) iti yāskaḥ | ghṛṇirjigharteḥ kṣaraṇārthāt | dhārakaṃ divaḥ | yathā naṣṭaṃ paśumāharati kaściditi | somāharaṇa⁶ ityuktaṃ brūte: uttara +⁷ | amṛtase + ntuṣṭāva⁸ ||

2.p176

pūṣā rājānamiti spaṣṭārtheti ||

2.p177

uto api ca¹ | sa pūṣā | mahyamindubhiḥ dīptaiḥ svaraśmihaḥ² | apivā hṛtaiḥ somaiḥ | ṣaḍṛtūnyūktānanaseṣidhat³ anukrameṇa punaḥ punaḥ ++⁴ kāla⁵ kṛṣati | yathā⁶ bhūmyāṃ uttaṃ yavaṃ⁷ gobhiḥ kṛṣati⁸ | yavaṃ kṛṣṭe upyavaścādvikṛṣanti | taduktamṛṣiṇaitaranyaṃ madhunāstaya saṃsārasyā adhimānāsvacakṛṣuriti⁹ ||

2.p178

uto sa mahyam | api ca sa pūṣā mahyaṃ paṇibhya āhṛtairindubhiḥ ṣaḍṛtūn yathāpūrvaṃ yuktānanukrameṇa rundhan yathā yavān bhūmayāmuptān prarohārthaṃ ṣaḍgavādinā halena kṛṣanti tadvadanukrameṇa punaḥ punaḥ ṛtūn pravartayatu amaraṇāya iti || (19)

2.p179

ambayaḥ ambayo mātaraḥ | iha tvapa¹⁰ paryavasyati | kauṣītakam— ambayo yantyadhvabhiriti | āpo vā ambayaḥ¹¹— iti | kathaṃ¹² yanti |

2.p180

adhvarimārgaiḥ¹ | adhvā mahanteḥ² | jāmayo bandhavo'dhvaramicchatām | jamatirgatyarthaḥ | pṛñcatīrmadhunā payaḥ saṃpṛñcantyo madhunā rasena gavāmoṣadhīnāṃ ca | payassāram | payaḥ pibateḥ³ | indrāya ṣaṭsahasrāvyavoścaṃ⁴ prajāpatiḥ prāyacchat | tā mambayaḥ⁵ — iti śāṭyāyanakam⁶ | sa vā annaṃ me prayacchemā nu ma āpaḥ prayacchātha⁷ na jijaniṣya⁸ iti | tasmai ca ṣaṭsu sahasrāṇyapi taṃ prācchattasyai⁹ ṣaṭ ślo +¹⁰

2.p181

ṣaṣaṭsahasrāṇyambayastāḥ¹⁴ — iti¹⁵ ||

2.p182

ambayo yanti | atra śāṭyāyinakam | tasyaiṣa ślokaḥ— na tā anyaḥ pratarati naitā viṣṇātumarhati | vahantyasmai sarvatastā madhu kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi || ṣaṭsahasrāṇyambayaḥ—iti | imāha vai tā ambayo nāma—ityādinā | ambayo mārge gacchanti yajñamicchatāṃ jāmisyānīyā madhureṇa rasena pratyakṣamudakaṃ saṃpṛñcanyaḥ ||

2.p183

amūḥ | amūryā upavartante sūrye | vābhirvā¹ saha² sūryo vartate³ | tā taḥ⁴ + + + +⁵ yajñamiti ||

2.p184

amūryāḥ | amūryā upabhavanti sūrye yābhirvā sūryaḥ saha bhavati tā asmākaṃ yajñaṃ gacchantu ||

2.p185

apaḥ | apo devīrupahvaye | yatrāsmākaṃ pibanti gāvastṛṣitāḥ | tābhyaḥ sindhubhya⁶ kartavyaṃ hīvaḥ | sindhavaḥ syandanāt⁷ iti ||

2.p186

apo devīḥ | apo devīrupahvaye yāsu gāvaḥ pibantyasmākaṃ tābhyo hi kartavyamasmābhirhaviḥ ||

2.p187

apsu amṛtamannamayena na kriyate¹ | api vā raso'mṛtam | amṛtaṃ vā āpaḥ | tasmāt² aṅgiravatāntamabhiṣiñcati³ — iti brāhmaṇam⁴ | dapsveva⁵ bheṣajaṃ bhavati | yat bheṣajaṃ me māṣadhīṣu⁶ pariṇataṃ bhavati tāsāmapāmuta praśastaye devā bhavata vegayuktāḥ | devāḥ stotāraḥ | diviḥ stutyarthaḥ | vājī vejanavāniti⁷ yāskaḥ⁸ | vāgādayo vātmīyā devā iti ||

2.p188

apsvantaḥ | apāmantaramṛtam | amṛtaṃ vā āpaḥ | tasmādaṅgiravatāntamabhiṣiñcanti — iti brāhmaṇam | apsveva bheṣajaṃ vividhauṣadhīṣu prādurbhūtam | apāṃ stotrāya indriyāṇi balayuktāni bhavata ||

2.p189

apsu | somenāyamartha upādiṣṭa iti svayamṛṣirupadiśati | apsu me somo'bravīt dantaḥ¹ | santi viśvāni bheṣajānīti | tathāgniṃ² cidviśveśaṃbhuvaṃ³ viśveṣāṃ sukhasya bhāvayitāramanuṣṇatvāt | api ca svarūpenaivāpi⁴ | āpo viśvabheṣajīḥ abravīt | āpa iti dvitīyāntamapyasti ||

2.p190

apsu me | oṣadhīśaḥ somaḥ apāmantaḥ viśvāni bheṣajāni santīti māmabravīt | agniṃ ca sarvasya sukhasya bhāvayitāraṃ apsu sthitam | svarūpeṇa ca udakāni viśvabheṣajāni uvāca ||

2.p191

āpaḥ | āpaḥ | prayacchata bheṣajam | varūthaṃ vārakamupadravāṇām | mama tanve śarīrāya | jyok ciraṃ ca | mama sūryaṃ dṛṣṭam⁵ | arogo jīvan śaknoti⁶ sūryaṃ dṛṣṭam⁷ | tanustaneḥ⁸ calanāditi⁹ ||

2.p192

āpaḥ pṛṇīta | āpaḥ prayacchata bheṣajamupadravāṇāṃ śarīrasya ca rakṣābhūtam | ciraṃ ca sūryaṃ māṃ draṣṭuṃ kuruta ||

2.p193

idam | idamāpaḥ pravahatāpanayata | prabhavantyaḥ | yatkiñcidduritaṃ¹ mayi | duritaṃ durāgataṃ pāpam | yadvāhmabhidudroha adrogyavyebhyaḥ² pitrādibhyaḥ | yadvā śaptavānasmi | anṛtamasatye³ + + tavānasmi śapathamityarthaḥ | tadapyapanayata iti ||

2.p194

idamāpaḥ | idaṃ duritamāpaḥ apanayata yatkiṃca mayyasti | yadvā ahamadrogdhavyebhyaḥ pitrādibhyaḥ abhidudroha | yadvā śaptavānasmyanṛtam | anṛte arthe śapathaṃ kṛtavānityarthaḥ ||

2.p195

āpaḥ | āpo'hamadyānvacāriṣaṃ snātumanupraviṣṭo'smi | tāsāṃ rasena ca saṃgatāsmi⁴ | apāṃ⁵ rasena siktā ityarthaḥ | payasvānapsu vartamānastvamagna

2.p196

āgaccha | tena rasena yuktaṃ taṃ mā saṃsṛja snātaṃ varcasā | varco vṛṇaktestejoviśeṣaḥ || agne dhatte tivi' varcaḥ pṛthivyām (ṛ. ve. 3. 22. 2) iti |

2.p197

āpo adya | udakānyadyānvacāriṣaṃ apāṃ rasena ca saṃgatāḥ | uktā ekavacanabahuvacanayoḥ saṃgatiḥ | rasavānagne matsamīpamāgaccha | taṃ māṃ tvaṃ varcasā saṃsṛja apsu sthitvā iti ||

2.p198

saṃ mā | saṃ sṛja māmagne snātaṃ varcasā | saṃ prajayā | samāyuṣā taṃ mā jānīyurdevā² indraśca saha³ ṛṣibhiriti⁴ ||

2.p199

saṃ māgne | saṃsṛja māmagne varcaḥprabhṛtibhiḥ | taṃ māṃ devādayaśca jānīyuḥ ||

2.p200

hariścandro ha vaidhasaḥ (ai. brā. 7. 13) iti brāhmaṇamanusandheyam | tatra śunaśśepo yūpe baddhaḥ kādiśīkaḥ¹ kaṃ devamupayāvāniti² nicikitsati³ kasya nūnamiti | tasyā⁴ prājāpatyatvaṃ niruktatvāt | tatra kaḥ katama iti dvābhyāṃ padābhyāṃ⁵ praśne kaścana viśeṣo bhavati |

First 200 of 1,287 passages. Read on

Linked texts (1)