Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 1

Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 1

Language
Sanskrit

1.4

. [madhūnāṃ]...mṛṣṭānāṃ ghṛtānnānāmavayavabhūtaiḥ svāṃśālakṣaṇaiḥ| tasmādvayamapi śreyo'rthamagnimārādhayāmaḥ ||
. [ madhūnāṃ ] ... sṛṣṭānāṃ ghṛtānnānāmavayavabhūtaiḥ svāṃśālakṣaṇaiḥ | tatsāddhyamapi śreyo'rthamagnimārādhayāmaḥ ||

1.5

sapta svasṛ-sapta jihvā jvālākhyāḥ| kālī karālītyevamādyāḥ| svasṛ rbhaginībhūtāḥ| tadagnerjātatvāt svayaṃkāriṇīrvā| aruṣīḥ ārocanāḥ| vāvaśānāḥ vāvaśyamāna atyarthaṃ śabdyamānaḥ stotṛbhirhūyamāna ityarthaḥ| vidvān sarvajñedānīḥ | madhvaḥ madhusvādasya mṛṣṭasya haviṣaḥ pūrṇā iti śeṣaḥ| ujjabhāra ūrdhvaṃ harati| dṛśe darśanāya sarvasya| uddhṛtya ca yattatra haviṣiṣiktaṃ udakaṃ rasībhūtaṃ havirityarthaḥ| tat antaḥ madhye| yeme niyacchati sthāpayati| kasyāntaryeme| antarikṣe ākāśe sthitasya pūṣṇaḥ| kuta etadavagamyate†| ṛgante tasya śravaṇāt| āhutyādhāratvācca| purājāḥ pūrvamādisarge prajāpaterjātaḥ| kimarthamādityasyāntaryeme icchankarttuṃ kāmayamānaḥ| kiṃ vavriṃ rūpaṃ| kīdṛśaṃ sāmarthyāddīptaṃ| kasya pūṣaṇasya pūṣṇaḥ| tacca dīptaṃ rūpamavidat vindati| tena ca havīrasena dīptarūpaḥ pūṣāvaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| atha-‘mūrdhā bhuvo bhavati naktamagnistatassūryo jāyate prātarudyan’‡ iti mantrāntare darśanādādityātmanā yadāgniḥ stūyate tadaiva-
sapta svasṝ-sapta jihvā jvālākhyāḥ| kālī karālītyevamādyāḥ| svasṝ rbhaginībhūtāḥ | tadagnerjātatvāt svayaṃsāriṇīrvā | aruṣīḥ ārocanāḥ | vāvaśānaḥ vāvaśyamāna atyarthaṃ śabdyamānaḥ stotṛbhirhūyamāna ityarthaḥ | vidvān sarvajedagniḥ | madhvaḥ madhusvādasya sṛṣṭasya haviṣaḥ pūrṇā iti śeṣaḥ | ujjabhāra ūrdhvaṃ harati | dṛśe darśanāya sarvasya | uddhṛtya ca yattatra haviṣvikaṃ udakaṃ rasībhūtaṃ havirityarthaḥ| tat antataḥ madhye| yeme niyacchati sthāpayati | kasyāntaryeme | antarikṣe ākāśe sthitasya pūṣṇaḥ | kuta etadavagamyate† | ṛgante tasya śravaṇāt | āhutyādhāratvācca | purājāḥ pūrvamādisarge prajāpaterjātaḥ| kimarthamādityasyāntaryeme icchankarttuṃ kāmayamānaḥ| kiṃ vatriṃ rūpaṃ | kīdṛśaṃ sāmarthyāddīptaṃ | kasya pūṣaṇasya pūṣṇaḥ| tacca dīptaṃ rūpamavidat vindati | tena ca havīrasena dīptarūpaḥ pūṣāvaśyaṃ bhavatītyarthaḥ | atha-‘mūrdhā bhuvo bhavati naktamagnistatassūryo jāyate prātarudyan’‡ iti mantrāntare darśanādādityātmanā yadāgniḥ stūyate tadaiva-
marthayojanā kāryā| sapta raśmīn svayaṃ satrīn? ārocanān kāmayamānaḥ stūyamāno stotṛbhiḥ vidvānagnirmadhva udakasya bhaumasya pūrṇānudakavelāyāmūrdhvaṃ harati | ādityātmanā sthitaḥ darśanāya prakāśanāya sarvasya | hṛtvā ca udakandyāvāpṛthivyormadhye sa niyacchati | antarikṣe vidyudātmanā sthitvā | icchantrūpaṃ labhate varṣāsu pūṣṇassakāśāt svabhūtaṃ vā ||

1.6

sapta maryyā0-sapta maryādā vyavasthitā alaṃghanīyāḥ-‘steyaṃ gurutalpārohaṇaṃ brahmahatyāṃ bhrūṇahatyāṃ surāpānaṃ duṣkṛtasya karmaṇaḥ punaḥ punassevā pātake'nṛtodyam iti| kavayo medhāvinaḥ| kavayo hiraṇyagarbhaprabhṛtayaḥ medhāvinaḥ| tatakṣuḥ takṣatiḥ karotikarmā kṛtavantaḥ | tāsāmmaryādānāmamadhye ekāṃ it icchabdo'pyarthe ekāmapi maryādāmabhigacchan| aṃhuraḥ aṃhasvān pāpavān bhavati | yastvagnyanugrahāṇāṃ ha skaṃbhabhūto bhavati skaṃbhavadāśrayabhūto bhavatītyarthaḥ| paratrāpi upamasya sarvasya jagataḥ upanimāturagneḥ| nīḷe sthāne agnilokākhye| pathāṃ vṛṣṭilakṣaṇānāmapāmudakānāṃ | visarge visarjane antarikṣe| dharuṇeṣūdakeṣu meghodarāgateṣu vidyudātmanā vā | tasthau tiṣṭhati ||

1.7

asacca sa0-asaccāvyākṛtaṃ vastu | sacca vyākṛtaṃ | parame vyoman vyomani kāraṇātmanākāśe sthitaṃ | tatsarvamagnireva tanmūlatvādyāgasya yāgamūlatvācca sarvasya | dakṣasya ca prajāpateḥ | janman janmani utpattau nimittamagnireva uktenaiva nyāyena | aditeḥ pṛthivyāḥ | upasthe upasthāne upari| agnireva sthitaḥ | ādhipatyenamātra?etavatyarthaḥ ? vṛṣabhaśca dhenuścānyacca sarvandravyamasmākamagnireva bhavati tadātṛtvāttat kāryaṃ kartṛdv↠||