Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 10

Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 10

Language
Sanskrit

10.1

pareyivāṃsaṃ upasargavyatyayo'tra sāmarthyāt kāryaḥ| liṭ cātra varttamāne | paryāgacchantaṃ | lokaṃ pālatvāt kṛtākṛtapratyavekṣaṇārthametanmantrapadaṃ dvitīyābahuvacanāntaṃ | yāskamaharṣiṇātra vākyārthasāmande [-mānyāhe]vatiryagjātaviśeṣaṇārthamaddhyāhṛtaṃ | pravataḥ pragatādhamādisamarthapuruṣārthasambandhāt prakṛṣṭagā manuṣyajātāvityarthaḥ | udvataḥ udgatāśca devajātaḥ sarvato gatatvā ca bahubhyaḥ mitā anupramitītyarthaḥ | ṣaṣṭhyarthe caturthyeṣā | bahūnāmaparimitānāmeteṣāmeva prāṇināṃ | panthāṃ panthāna mārge śubhāśubhakarmapravṛttilakṣaṇaṃ vā| anupaspaśānaṃ svasthānaṃ†| spaśirbandhanārthaḥ | vibabhrantaṃ | śubhāśubhakarmapravṛttilakṣaṇamārgapakṣe nirūpayantamityarthaḥ | jīvilakṣaṇamārgennirudhyantamityarthaḥ | vaivasvataṃ vivasvataḥ putraṃ | saṃgamanaṃ svarge prati samyaggamayitāraṃ | janānāṃ | yamaṃ rājānaṃ sarvasyeśvaraṃ | haviṣā duvasya paricara | he madīyāntarātman yajamāna vā ||
ye pitaraḥ| agninā dagdhāḥ agninā bhasmīkṛtāḥ| śmaśānakarma prāptāḥ ityarthaḥ | ye cā'nagnidagdhāḥ śmaśānakarma na prāptāḥ| madhye divaḥ | svadhayā'nnena svakarmaphalalakṣaṇena | mādayante tṛpyanti| tebhiḥ taiḥ pitṛbhiḥ saha saṃbhūya | svarāṭ svakarmaphalopabhogena dīpyamānaḥ| asunītiṃ asūnāṃ prāṇānāṃ viṣayeṣu netāraṃ svabhogāpanāyāya pravartayitāramasmat pitrantarātmānaṃ | etāṃ tanvaṃ etaddevatāśarīraṃ | yathāvaśaṃ yathākāmaṃ | yathābhilāṣitamityarthaṃ | kalpayasva samarthayasva | gābhayasvetyarthaḥ| agnirèva pūrvokto veditavyaḥ | pūrvamantrentasyamaprakṛtatvāt ?|
uttaraṃ sūktammainamagna iti caturdaśarcamagnidevataṃ| śmaśānakarmaṇi viniyuktaṃ | yāmāyano damano dadarśa ||
putro bravīti ṛtvigvā | enamasmat pitaraṃ | asmadyājyaṃ vā| pretasaṃskārārthe tvayyāhitaṃ ? he agne | mā vi dahaḥ vividhadagdhamanantarammā kārṣīḥ| mābhiśocaḥ| mā santi tapaḥ ? abhisantaptamandagda ca mā kārṣīrityarthaḥ | tvacaṃ api dagdhamabhi | mā śarīraṃ ca mā vikṣipa | kintarhi karavāṇi | ucyate | yadā yasminkāle | śṛtaṃ pakvaṃ sudagdhaṃ | kṛṇavaḥ kariṣyasi | he jātavedaḥ | atha īṃ tadaiva | enaṃ pra hiṇutāt pragamaya | pitṛbhyaḥ pitṝṇāṃ sakāśaṃ pitṛlokamityarthaḥ ||

10.2

yamaḥ | naḥ asmākaṃ prajānāṃ | gātuṃ śubhāśubhakarmanimittāṃ sugatiṃ durgatiñca | prathamaḥ anyasmāt sarvasmāt jñātuḥ pūrve | viveda jānāti | eṣā gavyūtiḥ| eṣā ya[ā] śubhāśubhakarmajanitasugatidurgatiśca| nā'pabhartavai| atiśayajñānayogādya[masya] na kenacidapahartumapanetuṃ svavijñānenābhibhavituṃ śakyata ityarthaḥ | kiñca | yatra yasmin svarge | naḥ asmākaṃ | pūrve pitaraḥ pitāmahādayaḥ | parā īyuḥ āptakāmatvāt svaputradārānanavekṣamāṇāḥ parāṅmukhāgatāḥ | enā anena yajñena hetunā | jajñānāḥ saṃskāradvāreṇa punarjāyamānāssaṃskarimasukhāḥ ? āhutīstutīśca | svāḥ svabhūtāḥ | anu āhuti saṃskārānantaraṃ saṃskṛtāssantaḥ ityarthaḥ | tadapyasmat pitṛgatisthāna yama eva tatvato jānāti nānya iti pūrvāttaṃ ? sarvaḥ ||
śṛtaṃ pakvaṃ | yadā karasi kariṣyasi | he jātavedaḥ | athemenaṃ pari dehi samarpaya pitṛbhyaḥ pitṛlokaṃ prāpayetyarthaḥ | kasmādevamucyase| yataḥ yadā | gacchāti prāpnoti | asunītiṃ asūnāṃ prāṇānāṃ dehāntaranetāraṃ pitṛpatiṃ yamaṃ | etāṃ ca pitṛtāṃ | athānantaraṃ | devānāṃ vaśanīḥ vaśānāṃ kāmānāmātmānnam ? prati netā | bhavāti bhaviṣyati | devabhogānāṃ bhoktā saṃpatsyata ityarthaḥ ||

10.3

mātalī sārathirindrasya | kavyaiḥ kavyanāmabhiḥ pitṛbhissaha| vavṛdhānaḥ sarvapradhānayā vṛdhyā varddhamānaḥ āste | yamaprasādāditi vākyaśeṣaḥ | yamaścāṃgirobhissaha sadā varddhamāna āste| bṛhaspati ṛkvabhiḥ| ṛkvano devaviśeṣāḥ | ṛkvabhirmadhyasthānairdevagaṇaissaha sadā vavṛdhāno varddhamāna āste | yamaprasādāt | kiñca yāṃśca pitṝn devā vavṛdhuḥ varddhayanti svenopakāreṇa | ye ca pitaro devān svenopakāreṇa varddhayanti | yacchabdasaṃbandhāttacchabdo'ddhyāhāryaḥ | teṣāṃ pitṝṇāṃ madhye eke pitaraḥ svāhāmadanti | svāhākārapradānena haviṣā tṛpyanti | yamena saha svadhayānye madanti | svadhākārapradānena haviṣaike tṛpyanti yamena saha ||
ye ca pitaraḥ ca | ihāsmat samīpe vartante | ye ceha na santi | yām̐śca pitṝn vidma sannikṛṣṭatvājjānīmo vayaṃ| yān u ca na yānapi ca na | pravidma viprakṛṣṭatvācca vijānīmo vayaṃ | yati te yat saṃkhyāyutāśca te pitaraḥ tān sarvān yathoktān | tvaṃ vettha tvameva jānāsi| he jātavedaḥ utpannasarvaviṣayavastujñāna | yata evamataḥ teṣāṃ yatsaṃkhyāyuktānāṃ pitṝṇāṃ | svadhābhirannairddhātavyatvena hetubhūtaiḥ | imaṃ yajñaṃ| sukṛtaṃ sādhukṛtamapi guṇavadbhiranuṣṭhitaṃ | juṣasva prītyā parigṛhāṇa ||
sūryaṃ svakāraṇaṃ | cakṣustava saṃbandhiṃ | gacchatu prāpnotu | vātaṃ gacchatvātmā | tava śarīrāntargato vāyuḥ anyāni ca vāgādīnīndriyāṇyanyādideveṣu svakāraṇeṣu līyantāṃ | pradarśanārthatvāt sūryacakṣurvātātmagrahaṇasya | dyāṃ | ca caśabdo'tra vikalpārthe | divaṃ vā gaccha prāpnuhi | devaśarīre svakarmānurūpaṃ phalamupabhoktuṃ | pṛthivīṃ ca | pṛthivīṃ vā gaccha | dharmaṇā svakarmaṇā | apo vā gaccha | āpa ityantarikṣanāma | antarikṣaṃ vā prāpnuhi | tatrāntarikṣe | te tava | karmaphalaṃ hitaṃ svasthāpitaṃ | oṣadhīṣu prati tiṣṭha | śarīraiḥ | bahuvacanasāmarthyāt śarīrāvayavairityarthaḥ | athavā oṣadhī lomāni vanaspatiṃ keśāṃ† iti vacanāt | oṣadhivanaspatiṣu śarīrajalomakeśātmanā pratitiṣṭhetyarthaḥ| anyadapi śrutyantare yadṛdṛṣṭamapsu līhvataṃ ca retaścetyādiṃ† tatsarvamatra draṣṭavyaṃ ||

10.4

imaṃ| he yama| prastaraṃ asmadīyavedistaraṇagarbhāsanaṃ prati | ā hi sīda | hīti padapūraṇaḥ| upaveṣṭumāgaccha | kiṃ kurvan | ucyate | aṃgirobhiḥ | aṃgiro nāmabhiḥ pitṛbhissaha [sa]n pathivinodanārthaṃ vicitrā kurvannityarthaḥ | agacchaṃ taṃ ca santa tvāṃ stutimantrāḥ kaviśastā medhāvibhi ṛṛgbhiḥ ā vahantu | śrotavyatvena nimittabhūtāḥ prāpayantu | āgatya ca ihāsmad yajñe | mādayasva tarpayātmānaṃ tṛpya vā ||
yasya yajamānasya yaḥ | ajaḥ anutpattidharmakaḥ nityaḥ antarapuruṣalakṣaṇaḥ | bhāgaḥ śarīrendriyādibhāgavyatiriktaḥ | taṃ bhāgaṃ | tapasā santāpanāṃgāragatena | tapasva santāpaya saṃskurvityarthaḥ | tameva bhāgaṃ | te tava | śociḥ dīptiḥ | tapatu saṃskarotu | tameva bhāgaṃ | te tavārcirapi jvālālakṣaṇaṃ saṃskarotu | saṃskṛtya ca yāḥ | te tava | śivāssukhāḥ prahlādinyaḥ | tanvaḥ mūrtayaḥ | he jātavedaḥ | tābhistanubhiḥ | vaha prāpaya | enaṃ yajamānaṃ | sukṛtāṃ śobhanakarmakāriṇāṃ pitṛṇāṃ | lokaṃ sthānaṃ | u iti | sukṛtaṃ lokaṃ |

10.5

aṃgirobhissaha| gaccha | yajñiyebhiḥ yajñārhaiḥ | yajñasaṃpādibhirvā | virūpā eva vairūpāḥ| bahurūpairityarthaḥ| āgatya ca ihāsmadyajñe| [mādayasva] tarpayātmānaṃ tṛpya vā | te tava | tamityadhyāhāryaṃ | yaditi sāmarthyāt| tena cāhūtena sahāsmin yajñe|barhiṣi vedistaraṇe ā niṣadya maryādayopaviśya | haviṣā mādayasvetyarthaḥ ||
punaḥ he agne | avasṛja dehama [preraya?] pitṛbhyaḥ yuṣmābhissaha sthānādhikārabhogādibhissamāno'yamiti samarpayetyarthaḥ ?| upa vetu | kamavasṛjāni | yaste tubhyaṃ āhutaḥ | hu dānāskārārthe ? | maryādayā dattaḥ | saṃśvarati gacchati pitṝn prati | kena hetunā | ucyate | svadhābhirannaiḥ karmaphalalakṣaṇairbhoṃktavyatvena hetubhūtaitaḥ ? sukṛtaphalopabhogārthamityarthaḥ | tamadya sṛja | kiṃ ca | āyuḥ | haṃ ? | vasānaḥ ācchādayan sarvagatenājīvenādhiṣṭhitassannityarthaḥ | upa vetu karmaśeṣasamāpanāyopagacchatu | yajñamasthilakṣaṇaśśarīraśeṣaḥ | upagamya ca tava prasādāt | saṃgacchatāṃ saṃyujyatāṃ | tanvā yajñaśarīreṇa he jātavedaḥ ||

10.6

ye pitaro vā | naḥ asmākaṃ | pitaraḥ| kīdṛśāḥ | navagvāḥ māse
māse pitṛyajñe navā gatiḥ | na patite vā manaso gatirabhilāṣaḥ | bhṛgavaśca| somyāsaḥ somasaṃpādinaḥ| teṣāṃ sarveṣāmeva | vayam | sumatau śobhanāyāmanugrāhyabuddhau | yajñiyānāṃ yajñārhāṇāṃ yajñasaṃpādināṃ vā | api | bhadre bhandanīye bhājanavati vā | saumanase saumanasye prītāvityarthaḥ | syāma bhavemetyāśāsmahe | yamaprasādāditi yojyaṃ| taddevatvāvidhātāya mantrasya…………||
yadaṃgaṃ | te tava yajamānasya saṃbandhi | kṛṣṇaśśakunaḥ kākākhyaḥ | ātutoda īṣanmaryādayā ābhimukhyena vā tunnavān vyathitavān | pipīlaḥ pipīlikā vā sarpo vā | uta vā api vā | śvāpadaśca sṛgālakaḥ | tadaṃgamagniḥ viśvāt viśvasyāttāsa...||

10.9

agniṃ prahiṇomi | hi gatau | pragamayāmi | dūraṃ viprakṛṣṭadeśannītvā | dakṣiṇasyāndiśi catuṣpathādau nirasyāmītyarthaḥ | nirastaśca sannidhau yamarājñaḥ ṣaṣṭhī śrutessakāśāditi śeṣaḥ | prāṇānāṃ prāṇapate rvāntarapuruṣasya śarīrādviyogakaraṇasāmānyāttardharmādyamarājasya sakāśaṃ sa gacchatu | samānaśīlavyasaneṣu sakhyaṃ | yataḥ | ripravāhaḥ ripraṃ pāpaṃ tatsadṛśasya mṛtaśarīrasya voḍhā bhasmattāṃ prāpayitetyarthaḥ | ihaivāsmadgṛhe evāyaṃkravyāpāditaro'nyo havyavāhno jātavedāśśāntikarmārthamupāttaḥ | devebhyaḥ devān prati | havyamasmat prattaṃ | vahatu prāpayatu | prajānan deśakālakarmāṇi svabodhikāramasmadbhaktatāṃ vā vijānan ||

10.10

yo'gniḥ | kravyāt māṃsādaḥ | praviveśa praviṣṭavān | vaḥ yuṣmākaṃ | gṛhiṇāṃ gṛhaṃ | taṃ kravyādandevaṃ bahirniṣkālayāmītyarthaḥ | kimarthaṃ | pitṛyajñāya śmaśānakarmārthamityarthaḥ | kiṃ kenābhiprāyeṇa | paśyan harasīti cet | imamitaraṃ jātavedasaṃ havyavāhaṃ sa paśyan paryālocayan | kenābhiprāyeṇa paśyan dharmaṃ yajñaṃ śāntilakṣaṇaminvāt | invati vyāptau | vyāpnuyāt nirvarttayet | parama prakṛṣṭe | sadhasthe sahasthāne asmad gṛha ityenenābhiprāyeṇa taṃ harāmīti saṃbandhaḥ kāryaḥ ||

10.11

……tairasmābhiḥ saṃskṛtāni śucīni†| barhiṣi āsāditānīti śeṣaḥ | atha anantaraṃ ca | rayiṃ dhanaṃ | sarvavīraṃ sarvairvīraiḥ putraiḥ pautraiścopetaṃ | dadhātana dattāsmabhyaṃ ||
yo'gniḥ | kravyavāhanaḥ kravyasya pitryasya haviṣo voḍhā | pitṝn prati prāpayitā pitṝn | yakṣat yajati | ṛtāvṛdhaḥ ṛtasya yajñasya satyasya vā vardhayitṝn sa | havyāni havīṃṣi imāni yuṣmadarthe mayānītānīti prakathayatu devebhyaśca pitṛbhyaśca | ākāraḥ samuccayārthe | idū ca pādapūraṇau ||

10.12

he agne jātavedaḥ utpannasarvaviṣayavastujñāna| tvamasmābhirīlita stutaḥ | avāṭ ūḍhavānasi pitṝn prati prāpitavānasi | havyāni havīṃṣi | surabhīṇi sugandhīni | kṛtvī kṛtvā | pra adāḥ prattavāṃścāsi | pitṛbhyaḥ te ca pitarastvayā praktāni | svadhayā annena hetunā annametatsākamityabhiprāyeṇa | akṣan attavanto bhakṣitavantaḥ | athedāniṃ kṛtopakāraḥ san | addhi bhakṣaya tvaṃ he deva | prayatā prayatāni śucīni havīṃṣi ||
uśantamagniḥ ni dhīmahi ni hitavanto vayaṃ karmārthaṃ sthāpitavantaḥ kāmayamānāḥ | samidhīmahi sandīpitavantaśca vayaṃ karmārthaṃ yata evamataḥ | uśaṃtaṃ pitā gamanaṃ kāmayamānaḥ ā gantu kāmānā vaha antikaṃ prāpaya | kimarthaṃ | haviṣe asmat prattasya haviṣaḥ | attave adanāya ||

10.13

asthīnyabhyukṣya grahaṇa kāle'gnirucyate | yamasmat pitaraṃ | he agne | samadahaḥ samyag dagdhavānāsi | tamu tamevāsmatpitaraṃ nirvāpaya upaśamaya prahlādaya | punaḥ paścāt asthigrahaṇārthamabhyukṣaṇakāle kiṃ ca tava prasādāt prahlādakadravyaṃ | kiyāṃbu atra rohatu | kiyadvyaṃ bvatrāstīti kimapi yutamiśritamaṃbuneti kiyāṃbu śaivālaḥ| atrāsmin mat pitṛsaṃskārasthāne | rohatu utpadyatāṃ | pākadurvā paripakvā vṛddhā dūrvā cotpadyatāṃ | vi alkāśā vividhastavakā ||

10.14

agniprasādāttvamapi he śītike ! bahūnyāni santata pṛṣṭe śītikāvati śītavati hlādike| prahlāda hlādikāvati prahlādanavati | maṇḍūkyāsu ativṛṣṭipriyāsu | saṃ gamaḥ suṣṭhu saṃgacchasva | saṃgamya ca imamagnimatratyaṃ suharṣaya suṣṭhu hlādaya svasaṃyogena ||
uttaraṃ sūktaṃ tvaṣṭā duhitra iti caturdaśarcaṃ | yāmāyano devaśravā dadarśa | asyādye ṛcau saraṇyū devate | tataḥ parāścatasraḥ pauṣṇyaḥ | tata uttaraṃtṛcaṃ sārasvataṃ | abdevatāścatasro 'vaśiṣṭā viśvakarmeti purāṇe prasiddhaḥ ||

Linked texts (1)