Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 11

Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 11

Language
Sanskrit

11.1

duhitre ṣaṣṭhyarthe caturthī| svasyā duhituḥ saraṇyū nāmnaḥ | vahatuṃ vahanaṃ vivāhaṃ karotītyetena hetunā saparivārārthamidaṃ | viśvaṃ sarvaṃ | bhuvanaṃ bhūtajātaṃ saṃ eti | bhūte laṭ samāgamat sā ca pari udyamānā parītyeṣa udityasya sthāne bhūte laṭ | udūḍhā satī | yamasya yamyāśca | mātā jananī saraṇyūḥ| mahaḥ mahataḥ| vivasvato jāyā bhāryā| tasmādvivasvato yamaṃ ca yamīṃ ca janayitvā tyaktvā ca | nanāśa savarṇāmanyāṃ pratinidhāyāśva rūpaṃ kṛtvā uttarān kurūn prati naṣṭā ||

11.2

amṛtāṃ amṛtadharmāṇaṃ tāṃ duhitaraṃ saraṇyūṃ | martyebhyaḥ| manuṣyebhyaḥ| apāgūhan apa gūhtivantaḥ saṃvṛtāṃ kṛtavantaḥ | apanītavanto devāḥ āśvaṃ rūpaṃ kṛtavatīmuttareṣu kuruṣu nāśitavanta ityarthaḥ | kṛttvī kṛtvā cānyāṃ tat sarvaṇāmadaduḥ dattavanto vivasvate | sā ca tena saṃbhaktā satī| uta api | aśvinau abharat garbhabhūtau svodare dhāritavatī janitavatītyarthaḥ | yattadāśvaṃ rūpamasyāḥ | āsīt abhūt | tena rūpeṇa ajahāt | ukāraḥ samuccaye | ityuktavatī ca vivasvata eva sakāśe dvau mithunau duhitṛputrau yamī yamau saraṇyūḥ ||

11.3

... ... ... ... ... | anaṣṭapaśuḥ | bhuvanasya bhūtajātasya | gopā goptā rakṣitā | pracyāvaca ? sa eva pūṣā tvāṃ etebhyaḥ pitṛlokasthebhyaḥ| paridadat paridadātu | pitṛbhyaḥ athavā sa ityupariṣṭānnirdekṣyamāṇo'gnirucyate | pracyāvitaḥ pūṣṇā so'gnistvāmetebhyaḥ paridadātu pitṛbhyo devebhyaśca | suvidyatriyebhyaḥ sudhanebhyaḥ ||

11.4

āyurvāyuḥ | vakāralopena paryāyāntaraṃ vā | kīdṛśo vāyuḥ | ucyate | viśvāyuḥ sarvagataḥ | paripāsāti paripātu sarvato rakṣatu | pūṣānujñayā| tvā tvāṃ | pramitaṃ yajamānaṃ pūṣā svayameva tvā pātu rakṣatu| prapathe prakṛṣṭe pathi svargamārge | purastāt sthita iti śeṣaḥ | yatra āsate tiṣṭhanti | sukṛtaḥ puṇyakarmāṇaḥ | yatra vā te sukṛto yayuḥ gatāḥ | tatra sthāne tvāṃ devassavitā pūṣānujñayā dadhātu sthāpayatu ||

11.5

pūṣā imāḥ prācyādyāḥ | āśāḥ diśaḥ | anu veda anu pūrveṇa jānāti | sarvāḥ kṣemyapathopetā akṣemyapathopetāśca | evaṃ sati sa pūṣā asmān pramite yajamāno bravīti putramukhena ṛtviṅmukhena vā | abhayatamena atiśayena bhayavarjitena | pathā neṣat nayatu | kathaṃ | svastidāḥ avināśasya dātā san | āghṛṇiḥ agatadīptiḥ | sarvavīraḥ sarvaiḥ parivārakavīrairupetaḥ | aprayucchan apramādyan | pura etu asmākaṃ purastād gacchatu | prajānan asmad bhaktāṃ vijānan ||

11.6

antarikṣe gaganasādhanabhūtānāṃ pathāṃ madhye yaḥ prakṛṣṭaḥ panthāḥ tatra prapathe| ajaniṣṭa jātaḥ| sukṛtināṃ sugatiprāpaṇārthamavasthita ityarthaḥ| pūṣādevaḥ | divaśca pathā madhye yaḥ prakṛṣṭaḥ panthāḥ tasmin prapathe pūṣā prakṛṣṭe pathi sukṛtināṃ sugatiprāpaṇārthe ajaniṣṭa | evaṃ prapathe pṛthivyāścājaniṣṭa pūṣā yata īdṛśo'sāvataḥ dyāvā pṛthivyau | priyatame sarvasyeṣatame | sadhasthe sarvasya sahāvasthānabhūte | abhi prati | ācarati ca | parā carati ca | sukṛtināmasmadādīnāṃ sukṛtaphalopabhogādhiṣṭhān pradarśanārthaṃ āgacchati ca pṛthivīṃprati | parā gacchati divaṃ prati | anenedaṃ karma kṛtaṃ | asya karmaṇa idaṃ phalaṃ iti prajānan | ya īdṛśaḥ so'smān prati prakṛṣṭena pathā nayatu | sukṛtaphalopabhogāyetyāśīryojyā ||

11.7

sarasvatīṃ madhyamasthānāṃ | devayantaḥ devān yaṣṭuṃ stotuñcecchantaḥ | hvante āhvayanti | karmāṅgabhāvāya | sarasvatīmadhvare yajñe| tāyamāne nirvartyamāne hvayanti karmāṃgabhāvārthaṃ sarasvatīṃ | sukṛtaḥ puṇyaphalapradānāya | ahvayanta āhvayaṃnti | yata evamataḥ sarasvatī | dāśuṣe havīṃṣi dattavate | yajamānāya mahyaṃ | vāryaṃ varaṇīyaṃ karmaphalaṃ | dāt dadātu ||

11.8

he sarasvati devi | yā tvaṃ sarathaṃ | kriyāviśeṣaṇametat | pitṛbhissaha samānena rathena | yayātha gacchasi | svadhābhirannairhavirlakṣaṇaiḥ | madantī tṛpyantī | sā tvamāsadya niṣadvopaviśya | asmin barhiṣi vedistaraṇe | mādayasva tarpayātmānaṃ tṛpya vā | havirbhiḥ tṛptā ca satī pratyupakārārthaṃ | anamīvā arogāḥ ārogyajananīḥ | iṣaḥ annāni | ā dhehi maryādayā yāvadarthaṃ dehi | asme asmabhyaṃ ||

11.9

sarasvatīṃ | yāṃ tvāṃ | pitaraḥ | havaṃte āhvayanti | dakṣiṇā havirādidānāni | yajñaṃ vāṃgabhāvāya? | abhinakṣamāṇāḥ abhigacchantaḥ vyāpnuvanto vā | sā tvaṃ sahasrārdhaṃ bahupūjanīyaṃ | bahutvānmmṛṣṭatvācca bahubhiḥ praśaṃsanīyaṃ upayojyaṃ cetyarthaḥ | iḷaḥ annasya | bhāgaṃ aṅgaṃ aṃśaṃ | rāyaḥ dhanasya poṣaṃ puṣṭiñca bahudhanaṃ cetyarthaḥ | iha asmin loke karmaṇi vā vartamāne asmāsu | dhehi dhāraya vā ||

11.10

satreṣu daśame'hanyanayā śuddhayarthaṃ prokṣaṇaṃ kriyate | āpassarvasya mātaraḥ mātṛvadanugrāhikāḥ | asmān śundhayantu prokṣaṇena śodhayantu | keneva ucyate | ghṛtena | luptopamametat padaṃ | ghṛteneva ghṛtaṃ sarvasya pāvanaśuddhyarthaṃ prāśanopadeśāt | taccāṃbho'jāyata iti | evamucyate | yathā ghṛtena sarvaṃ punanti āpo ghṛtavacca ghṛtena sarvasya pāvayitryaḥ| evaṃ naḥ asmān pāpāpanodādeva śodhayatu | kasmādevaṃ brūmaḥ | hi yasmāt | viśvaṃ sarvaṃ | ripraṃ pāpaṃ | pravahanti apanayanti | devīrdevya āpaḥ| ata evaṃ brūmaḥ | anantaraṃ ca ābhyaḥ āpādānabhūtādya | ut svargaṃ pratyūrdhvaṃ gacchāmi | śuciḥ san | āpūtaḥ maryādayā pūtaḥ ||

11.11

anayottarayā ca somavipruṣo juhoti| abhiṣūyamāna [ṇa]sya somasya | drapso rasaḥ| caskaṃda skannavānanugatavānyato'dhiṣavaṇacarmaṇaḥ| prathamānanu dyūna pradhānan yāgādivasāṃśca prati| imañcāparaṃ somābhiṣavagrāvalakṣaṇaṃ | yoniṃ somasya sthānaṃ kāraṇaṃ vā | anu prati skannavān| taṃ sarvaprakāramapi | samānaṃ sādhāraṇaṃ| yoniṃ sthānalakṣaṇaṃ sthānamuktalakṣaṇaṃ vā | sañcarantaṃ pratigatamityarthaḥ | drapsaṃ somarasaṃ vipruṅlakṣaṇaṃ | vacanavyatyayaḥ kāryaḥ | juhumaḥ | kathaṃ | anu anupūrvamityarthaḥ| kiyanto juhumaḥ| saptasaṃkhyākāḥ | vipru [d] homasya kartāraḥ yajamānādayaḥ adhvaryupurogāḥ | athavā'nyathā yojanaṃ kriyate | hutvā cānūpasargaśrutisaṃyogāttathā pravṛttidarśanāccāhavanīyapradeśādātīrthadeśamanulagnāḥ sarpāma iti vākyaśeṣaḥ|kiyanto vayamanulagnāḥ sarpāmaḥ|saptake vayaṃ hotrāḥ viprud homasya kartāraḥ yajamānādayaḥ adhvaryupurogāḥ ||

11.12

yaste tatrābhiṣūyamāṇasya somasya | drapso rasaḥ | skaṃdati abhirṣavaṇa [adhiṣavaṇa] carmaṇaḥ anyatra gacchati | yaśca te | aṃśuḥ rasāditaraḥ | soma skandati | adhvaryupāṭhāt grāvacyuta ityadhyāhāryaṃ |
bāhucyuta ityasya vādhvaryorvetyanena saṃbandhaḥ kāryaḥ | grāvacyutaḥ abhiṣavapravṛttāt pracyutaḥ | kuto'nyatra skandati | dhiṣaṇāyā upasthāt upagamya yatra tiṣṭhati somaḥ | dhiṣaṇeti akāravakāralopena liṅgavacanavyatyayena cādhiṣavaṇaphalake ucyete | dhiṣaṇayorityadhvaryupāṭhādadhiṣavaṇayorupasthāt upagamya yatra tiṣṭhati somaḥ | sa tayorupasthāt upagamya yatra tiṣṭhati somaḥ | sa tayorupasthāt adhiṣavaṇayoravayavabhūtāt somāvasthānapradeśādanyato gacchatītyarthaḥ | adhvaryorbāhucyutaḥ asāvadhvaryussan bāhusambaddhābhyāṃ vā[pā]ṇibhyāṃ pracyutaḥ anyato gacchati | pari vā yaḥ pavitrāt | yassomaḥ pūyamāno daśāpavitrādvā sarvataḥ skandati | taṃ somaṃ te tava | somasyāvayavabhūtaṃ juhomyagnau prakṣipāmi | kathaṃ manasā saṃkalpamātreṇa | ājyahome somavipruddomaṃ manasā sandhārayetyarthaḥ | vaṣaṭkṛtaṃ svāhākārapradānena prayojya home somahomasampādanāya manasābhisandhānamātreṇa kṛtaṃ vaṣaṭkāraścetyarthaḥ ||

11.13

yaste tavābhiṣūyamāṇasya | drapso rasaḥ | skanno gato'nyatrādhiṣavaṇacarmaṇaḥ | yaśca te tavāṃśū rasāditaraḥ latāvayavaḥ | avaśca yaḥ avamaśca yaḥ svalpaśca yaḥ ityarthaḥ | paraśca yaḥ prabhūtaśca yaḥ ityarthaḥ | tamubhayaprakāramapyayaṃ devo bṛhaspatiḥ | srucā homamātreṇa saṃsiṃcatu samyakkṣārayatu agnau prakṣipatu | kimarthaṃ | rādhase dhanāya | asmākaṃ dṛṣṭādṛṣṭaphalāyatya ityarthaḥ ||

11.14

pratyakṣakṛteyamṛk | śuṃdhateti madhyamapuruṣabahuvacanenāpāmabhidhānāt | atassambodhyā kurutetyetat padamadhyāhriyate | he āpaḥ payasvatīroṣadhayaḥ paya udakaṃ vṛṣṭilakṣaṇaṃ yuṣmākamavayavabhūtaṃ tena tadvatīḥ vṛṣṭiyuktā oṣadhīḥ kuruta iti śeṣaḥ | kiñca | payasvat vṛṣṭyādyudakavat prāptaprārthitavṛṣṭyādyudakamityarthaḥ | māmakaṃ madīyaṃ | vacaḥ vṛṣṭiprārthanavacanaṃ stutivacanaṃ vā kuruta | apāṃ vṛṣṭilakṣaṇānāṃ sambandhipaya udakaṃ bhūmiṣṭhaṃ | payasvat vṛṣṭyudakasaṃyuktaṃ yathā kālaṃ kurute | tena codakena saha | mā māṃ | śuṃdhata śodhayata saṃskuruta || aṣṭādaśaṃ sūktam | uttaraṃ sūktaṃ paraṃmṛtyaviti caturdaśarcaṃ | yāmāyanaḥ saṃkurato dadarśa | tatrādyāścatasro mṛtyudevatāḥ|pañcamī dhātṛdevatā| śeṣāḥ pitṛmedhakarmāṇi paṭhitāḥ | tāsāṃ devatā prayogavaśājjñeyaḥ | tatra tatra yathā kathañcit śaunakenālasyenāśaktyā vā'nirūpitatvādahamatra yena mantreṇa yaddravyamabhidhīyate prādhānyena taddravyaṃ tasya mantrasya devatā ityanena nyāyenānyena vā yathāprāptaṃ devatāmabhivyañjayiṣyāmi |

Linked texts (1)