Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 12

Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 12

Language
Sanskrit

12.1

devān pratigamanamārgāt pitṛyāṇe pathi jahi | ahaṃ tu devayāne pathi sthitaḥ| ato mā māñjighāṃsīrityabhiprāyaḥ | na ca kevalaṃ māṃ kintarhi | cakṣuṣmate paśyate | śṛṇvate ca sarvamapratihatasarvendriyavijñānāyetyarthaḥ | te tubhyaṃ mṛtyave | bravīmi kathayāmi | tvāmabhyarthayāmītyarthaḥ | kiṃ ucyate | naḥ asmākaṃ | prajāṃ duhitṛdauhitrādikāṃ | mā rīriṣaḥ mā hiṃsīḥ | mā uta mā ca | vīrān putrapautrādīn puṃso hiṃsīḥ ||

12.2

mṛtyo svabhūtaṃ padaṃ | padyate'sminniti padaṃ pitṛyāṇaḥ taṃ yopayantaḥ vimohayantaḥ parivarjayanta ityarthaḥ | yat yasmāt | eta gatavanto yūyaṃ devayānena pathā yasmānmṛtyo svabhūtaṃ pitṛyāṇaprāpakaṃ karma parityajya devayānaprāpte karmaṇi pravṛttāḥ | drāghīyo dīrghataraṃ prakṛṣṭataraṃ ca vyādhyādirahitaṃ | āyuḥ jīvitaṃ | dadhānāḥ dhārayantaḥ prāpnuvanta ityarthaḥ | āpyāyamānāḥ pravardhamānāśca | prajayā putraloli kalathā ? |
dhanena vā gavā ca hiraṇyādikena janmāntarasañcitaduritakṣayācchuddhā bhavata | vartamānajanmoparitaduritakṣayācca | pūtā bhavata yūyaṃ | he yajñiyāsaḥ yajñasaṃpādino yajamānāḥ ||

12.3

śmaśānakarma kṛtvānantaramime jīvāḥ vimṛtairāvavṛtrannityetāṃ paṭhantaḥ savyaṃ bāhuṃ pratyāvartamānāḥ prenyanapekṣamāṇā ? | ime mṛtasya saṃbandhino jīvā vayaṃ putrapautrādayaḥ vyāvavṛtran | prasavyaṃ vyāvṛttāssaṃskurmaḥ tyakṣemeṇa ? parāṅmukhībhūtā ityarthaḥ | mṛtaiḥ pañcamyarthe tṛtīyā | imā mṛtebhyaḥ pitṛbhyaḥ sūtañca abhūt | bhūtā saṃvṛttā | bhadrā kalyāṇī kṣemakārī | devahūtiḥ devasya yamasya hūtirāhvānaṃ yatra sā devahūtiḥ | śmaśānakriyā pitṛmedhākhyā | idānīṃ | prāñcaḥ prāñcikāra prakṛṣṭayāgatyāgāntarā bhūtvā | agāma gṛhān prati gacchāmo vayaṃ| kimarthaṃ | nṛtaye | nṛtī gātravikṣepe | svakarmaṇi gātravikṣepārthaṃ svakarmānuṣṭhānāyetyarthaḥ| hasāya hasanāya ca | hasanena cātra tatpūrvakrīḍā lakṣyate| putrapautrādibhiḥ saha krīḍanāya cetyarthaḥ | drāghīyaḥ dīrghataraṃ prakṛṣṭataraṃ ca vyādhyādirahitaṃ | āyurjīvitaṃ | dadhānāḥ ātmani dhārayantaḥ prāptavanta ityarthaḥ ||

12.4

stutiḥ pādaiḥ madhyamaṃ paridhiṃ paridadhāti | śāntikarmaṇi caturthena pādenātmānamuttarato'gneḥ kṛtvā | imaṃ madhyamaṃ paridhiṃ jīvebhyaḥ | ṣaṣṭhyarthe caturthī | mṛtyormadhya ityadhyāhāryaṃ | putrapautrādijīvānāṃ mṛtyośca madhye tiraskaraṇārthaṃ dadhāmi sthāpayāmi | kimarthaṃ | eṣāmmṛtānāṃ pitṝṇām | arthaṃ etaṃ | arterarthaḥ| gatirihocyate | gatimetāṃ maraṇākhyāṃ | aparaḥ anyo'pi putrādijīvaḥ kṣipramaprāpte kāle | mā gāt mā prāpat | ityanena prayojanena sarvathā putrādijīvāḥ | kiyantaṃ kālaṃ |
śataṃ śaradāḥ | kīdṛśāḥ | purūcīḥ bahvaścanāḥ svakāryairārtavairūśītoṣṇavarṣādibhiḥ nāgatetaḥ bahubhiḥ prāṇibhiranugatā vāntardadhatāmantardadhātu| cāntarhitaṃ ca kurvantu mṛtyuṃ | kena | parvatena pāṣāṇena ||

12.5

yathā yena prakāreṇa | ahānyahorātrāṇi | anupūrvaṃ anukrameṇa | bhavanti parivartante | yathā ca ṛtavaḥ śaradādayaḥ | ṛtubhissaha yanti gacchanti | sādhu śobhanaṃ aviparyāsena | evaṃ yathā pūrvaṃ[pūrva]kālīnaṃ | aparaḥ arvākkulīno 'smat kulīnaḥ | na jahāti na parityajati pūrvamaraṇena | evamanenoktena prakāreṇa he dhātaḥ| āyūṃṣi jīvitāni| kalpaya samarthaya kuru | eṣāmasmat kulīnānām ||

12.6

tvaṣṭṛdevateyaṃ | tvaṣṭretyanivāsādityā sūryāpyucyante?| atra punaḥ śmaśānakarmasambandhādagnirucyate | anayā''naḍuhe carmaṇyamātyānārohayaṃti śāntikarmaṇi | amātyaśabdena svajana ucyate | he mṛtasya svajanāḥ putrapautrādayaḥ ānaḍuhe carmaṇyārohata | āyurjīvitaṃ | jarasaṃ vṛṇānāḥ śāntikarmāṅgabhūta magniṃ prārthayamānāḥ | evañcārohata | anupūrvaṃ jyeṣṭhakrameṇa varṇānukrameṇa vetyarthaḥ | yatamānāḥ prayatamānāḥ saṃyatamānāḥ sampatmānā vā paraspareṇa saṃgacchamānā vetyarthaḥ | yati stha yāvanto bhavatha yūyaṃ tāvantassarva evetyarthaḥ | iha carmaṇi karmaṇi vā ārūḍhānāṃ ca sakāntvaṣṭāgniḥ ? | sujanimā śobhanajanmā | sajoṣāḥ samānaprītiḥ samānaveno vā | dīrghamāyurjīvitaṃ | karati karotu | jīvase cirajīvanāya | vaḥ yuṣmākam ||

12.7

anayarcā sarpiṣā akṣiṇī añjānā nārīḥ īkṣate śmaśānakarmā-
ntaraṃ | imā mṛtasya sambandhinyo nārīḥ nāryaḥ| avidhavāḥ jīvadbhartṛkāḥ| supatnīḥ śobhanabhāryāḥ asatītvādidoṣarahitāḥ | ā añjanena | āṅ īṣadarthe | tāḥ īṣadañjanena ghṛtātmakenākṣiṇī sve sve aṅkati? śeṣaḥ | saṃviśantu | saṃveśanamatra sāmarthyāt gamanaṃ | śmaśānāt gṛhān prati gacchantvityarthaḥ | anaśravaḥ aśruvarjitāḥ arudantya ityarthaḥ | anamīvāḥ arogāḥ mānasaduḥkhavarjitā ityarthaḥ | suratnāḥ | ratnamiti dhananāma | śobhanaparidhānādidhanāḥ sukheṣā? ityarthaḥ | ārohantu praviśantvityarthaḥ| janayaḥ janayantyapatyāmiti janayornāryaḥ | yoniṃ svagṛhaṃ | agre prathamaṃ ' puṣṭyeḥ [paśyeyuḥ] ||

12.8

anayarcā citito mṛtasya patnīmutthāpayati devaraḥ | vayasyo vā jarad gṛhadāso vā | ut īrṣva | īrttirgatyarthaḥ | udgaccha uttiṣṭha citita ityarthaḥ | he nāri mṛtasya patni | utthāya ca tvaṃ gatāsumutkrāntaprāṇametaṃ patimupaśeṣe upasvapiṣi | etasya mṛtasya pate [tyuḥ ssamīpe pārśve niṣadyasya ityarthaḥ | sā tvañjīvalokamabhi ehi | jīvānāṃ putrapautrādīnāṃ lokaṃ sthānaṃ gṛhaṃ prati āgaccha | kasmādevamucyase | yasmāt hastagrābhyasya pāṇigrahītuḥ | didhiṣoḥ garbhādhātuḥ sambandhi | idañjanitvaṃ janma | imāṃ deheṣūtpattiṃ gatamityarthaḥ | abhisambabhūtha abhisambhūtāsi?tvamadhyavasāyamātreṇaiva yasmāttvaṃ patilokaṃ prāptavatī tasmādevaṃ bravīmītyarthaḥ ||

12.9

anayarcā catmaruvasthāpati? kṣatriyaścedyajamānaḥ | citisthasya mṛtasya hastāddhanurādadānaḥ| kimarthaṃ | asmai asmākaṃ | kṣatrāya kṣatratvāya prajāpālanakṣatriyatvāya| varcase aiśvaryalakṣaṇadīptaye ca| balayapārīrāya? ca senālakṣaṇāya ca | ādadāna iti lakṣaṇārthe śānañchantaprayogāt ? sākāṃkṣatvāt bravīmīti śeṣaḥ | kiṃ bravīmi | ucyate | atraiva rāṣṭre
śmaśāne vā | saptamīnirdeśāt sthitveti śeṣaḥ | tvañca yajamāna ihaiva rāṣṭre śmaśāne vā sthitvā | vayaṃ suvīrāḥ śobhanaputrāśca tvadīyāḥ ete sarve evaṃ samudgitāssantataḥ anena dhanuṣā tena viśvāsasarvāḥ | spṛdhaḥ samiti abhimātīrjayama abhibhavemetyāśāsmahe ||

12.10

ata uttarāścatasraḥ pṛthivīdevatāḥ | asthikuṃbhamanayā bhūmau nidadhāti | he asthikuṃbha ! asmābhirbhūbhau nidhīyamānastvaṃ | upasarpa upagaccha anupraviśa | mātaraṃ sarvasya mātṛbhūtāṃ | bhūmimetāṃ uruvyacasaṃ pṛthivīmapi | vividhamañcanaṃ gamanaṃ vyāvacaḥ taduru vistīrṇaṃ yasya asāvuruvyacāḥ | tāmuru vyacasaṃvistīrṇavividhapūjanāścetyarthaḥ | pṛthivīṃ vistīrṇī | suśevāṃ susukhāṃ | upasarpayantaṃ ca santam | ūrṇamradā ūrṇeva mṛdvī sukumārā | yuvatiḥ yauvanānvitā | dakṣiṇāvate| dvitīyārthe caturthyaiṣā | dakṣiṇāvantandattadakṣiṇanvāmasthikuṃbha rūpava[nta] ntvā yajamānam | eṣā pṛthivī | pātu rakṣatu | kutaḥ | nirṛteḥ mṛtyudevatāyāḥ | upasthāt samīpasthānāt ||

12.11

pṛthivi ! mā nibādhathāḥ mā saṃpīḍayetyarthaḥ | kiñca | sūpāya[na]| sūpagamana| sūpasarpetyarthaḥ | asmai asyāsthikuṃbhasyārthāya bhava tvaṃ | sūpavañcanā | vañcū pralaṃbhane | pralaṃbhanaṃ pratāraṇaṃ | tena cātra tat pūrvakaṃ pratiṣṭhāpanaṃ lakṣyate | sūpapralaṃbhanā supratiṣṭhā ca bhava ityarthaḥ | kiñca | mātā putraṃ bālakaṃ | yathā vastrāntenācchādayati | evamenarmāsthakumbhaṃ | he bhūme ! abhyūrṇuhi ābhimukhyenācchādaya ||

12.12

pāṃsubhiḥ pracchādyottarāmenāṃ paṭhati || ut śvaṃcamānā ūrdhvaṃ gacchanti | asthikuṃbhamavaṣṭabhyāpīḍayantītyarthaḥ | pṛthivī su tiṣṭhatu su pratiṣṭhitā bhavatu | kiñca pārthivāḥ pāṃsavaḥ | sahasrammitaḥ | sahasramiti tṛtīyārthe prathamā| mita iti ca bahuvacanasya sthāne ekavacanaṃ | sahasreṇa sammitāḥ bahusaṃkhyāyuktāḥ anantā ityarthaḥ| upa hi śrayantāṃ | hi nipātaḥ pādapūraṇe'tra | upa śrayantāmasthikuṃbhamāśrayantu saṃparivārya tiṣṭhantvityarthaḥ | kiñca te pāṃsavaḥ | gṛhāsaḥ asthikuṃbhasya gṛhabhūtāḥ | ghṛtaścutaḥ ghṛtasyodakasya sarpiṣo v↠kṣārayitāraḥ asthikuṃbhasyopari srāvitāraḥ| bhavantu bhavantvityarthaḥ | kiṃca viśvāhā sarvadā | asmai asyāsthibhūtasya | śaraṇāḥ santu āśrayabhūtā bhavantu | atra āsmiṃlloke ||

12.13

anayā'sthikuṃbhaṃ kapālenāpidadhāti | te tavāsthikuṃbhasyāpidhānatvenu ? saṃbandhinīṃ| pṛthivīṃ kapālalakṣaṇāṃ| ut stabhnāmi| stabhiskabhi pratibandhe | pratibadhnāmi | tvat pari | ṣaṣṭhyarthe'tra pañcamī | upariśabdasya ca ukāralopaḥ| ta[va]sthikuṃbhasya tavopari tava saṃbandhinā kapālena tvāmapidadhāmītyarthaḥ | kiñca imaṃ logaṃ‡ loṣṭaṃ kapālalakṣaṇaṃ | nidadhat asthikuṃbhasyopari sthāpayate | ahaṃ mo riṣaṃ mā hiṃsīrmama kenacit | kiṃca etāṃ mayā nihitāṃ | sthūṇāṃ kapālalakṣaṇaṃ[rṃ] | pitaraḥ pretā itare vā| dhārayantu niścalāṃ kurvantu | te tavāsthikuṃbhasya saṃbandhinīṃ | kiñca atra asyāṃ bhūmau | yamaḥ pitṛpatiḥ | sadanā dvitīyaikavacanasyāyaṃ chāndasa ākāraḥ | sadanaṃ sthānaṃ | te tavāsthikuṃbhasya | minotu paricchinattu anujānātvityarthaḥ ||

12.14

pratīcīne pratigate saṃprāpte | ahani asthisañcayanadivase | māmasthikuṃbharūpaṃ yajamānamā dadhuḥ tvayi bhūmāvāhitavantaḥ putrapautrādayo'dhi[kṛ]ta[vanta]āḥ |
kimihābhihitavantaḥ| iṣvāḥ parṇamiva| yathā kecidiṣukārāḥ iṣvāḥ saṃbandhi parṇaṃ vājākhyaṃ suśliṣṭamiṣā vā dadhati evametajjñātvā| pratīcīṃ tvāṃ pratigatāṃ prārthanādvāreṇa tvat karṇapathaṃ prāptāṃ| vācaṃ prārthanārūpām| eṣā tvā pātu nirṛterupasthāt | ucchvañcasva pṛthivi māni bādhathāḥ sūpāyanāsmai bhava sūpavañcanā| ityādīkāmacikratasatkāraṃ| jagrabha gṛhāṇa| kimiva| aśvaṃ raśanayā rajvā yathā kaścid gṛhṇīyāt evaṃ gṛhāṇa kartavyatvena| manasi kurvityarthaḥ| athavā mṛtasya putro bravīti| pratīcīne pratigate| adyāhani| māṃ mṛtasya putramā dadhu śmaśānakarmāṇi kartavye mahatādareṇa śliṣṭamāhitavantaḥ adhikṛtavanta ṛtvigādayaḥ smṛtikārā vā| kimiva dadhuḥ| iṣvāssaṃbandhi parṇaṃ vājākhyaṃ yathā kecidiṣukārāḥ parṇaṃ suśliṣṭamiṣā vā dadhati pevametajjñātvā pṛthivī| pratīcīṃ prārthanādvāreṇa tvatkarṇapathaṃ prāptāṃ| vācaṃ prārthanārūpāṃ| eṣā tvā pātu nirṛterupasthāt | ucchvañcasva pṛthivi mā ni bādhathāḥ| ityādīkāṃ jagrabha gṛhāṇa kartavyatvena| kimiva| aśvaṃ raśanayā yathā kaścid gṛhātyevaṃ|| [ ekonaviṃśaṃ sūktam ] uttaraṃ sūktaṃ ni varttadhvamityaṣṭacaṃ godevataṃ abdevataṃ vā| bhṛgurvāruṇi bhārgavaścyavano vā yāmāyano vā mathito dadarśa ||

Linked texts (1)