Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 14

Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 14

Language
Sanskrit

14.1

prajāpatirvā āpi vātayeti | he śāntikarma prajāpate vā | bhadraṃ kalyāṇamanarthaśāntilakṣaṇaṃ dharmārthakāmādilakṣaṇaṃ ca | naḥ asmākaṃ saṃbandhi | manaḥ | manasā'tra mana ādisarvakaraṇānāmadhiṣṭhāta[1]bhoktṛpuruṣo lakṣyate | tasya sukhaduḥkhaphalasaṃbandhānmana ādi sarvakaraṇānāmadhiṣṭhātāraṃ sukhaduḥkhaphalasya bhoktāraṃ puruṣamityarthaḥ | api vātaya | apiratra dhātvarthānuvādī | gamaya prāpayetyarthaḥ ||
agni mahamīḷe | īḷastutau | staumi | kīdṛśaṃ | bhujāṃ havirbhujāṃ devānāṃ madhye | yaviṣṭhaṃ yuvatamīṃ | agnihotrādikamārthamahanyahani jāyamānatvādatiśayena yuvānamityarthaḥ | athavā bhujāṃ bhoktavyānāmāhutīnāṃ miśrayitṛtamaṃ | itareṣāṃ devānāṃ taṃ duḥkhatvādatiśayenāttāramityarthaḥ | śāsā anuśāsanena hetunā | mitraṃ yasmādidaṃ kartavyamidanna kartavyamiti sarvamanuśāsti tasmāt sarvasya snigdhabhūtaścetyarthaḥ | durdharītuṃ durdharaṃ ca durnivāraṃ śatrubhiryuddhakāle | athavā grāmadāhe vanadāhe ca | kiñca yasyāgne ssaṃbandhi dharman karmaṇi agnihotrādike | svaḥ sarvadevajātaṃ divam ādityaṃ vā | enīḥ devān pratigacchantya āhutayaḥ | saparyanti sthitikaraṇadvāreṇa paricaranti sevante | athavā svaḥ svaryantītyarthaḥ | enayossāmānādhikaraṇyaṃ | svariti cāyamatra sarvaparyāyaḥ nipāta svaḥ sarve devāḥ | enīḥ ātmānaṃ pratigaraṇāya guntī [gantrī]rāhutī stutīśca | saparyanti paricaranti | sevante upajīvantītyarthaḥ | kimiva | māturūdhaḥ | luptopamametat | yathā māturgorūdhaḥ kṣīropasaṃhārasthānaṃ vatsā upajīvanti | evaṃ tamagnimīḷa iti saṃbandhaḥ kāryaḥ ||
cakṛṣe prathamasya sthāne yaḥ—madhyamaḥ | karoteḥ kriyāsāmānyavacanatvāt | karotiścātra stutikriyāyāṃ vartate | atyarthaṃ stūyata ityarthaḥ| girā stutilakṣaṇayā vācā | sa indraḥ | śruto vikhyātaḥ | kuha ka sthāne sthitaḥ| adya śrūyate | kasmin vā yajamānajane ijyatvena stutyatvena sthito'dya śrūyate | kimiva | mitro na mitra iva | āditya iva | snigdha iva vetyarthaḥ ||

14.2

yamagniṃ | āsāṃ upāsanena stutibhirhavirbhiṃśca sevanena | kṛpanīḷaṃ karmasthānaṃ | sarvakarmādhāramityarthaḥ| bhāsāketuṃ jvālālakṣaṇaṃ | eta[d]dīptipatākaṃ | dīpteḥ kartāraṃ vā | śarīreṇa vīryeṇa ca | stotāro yaṣṭāraśca | yacchabdaśrutestacchabdo'dhyāhāryaḥ | so'gni bhrājate dīpyate | sarvatra karmārthe | kīdṛśaḥ | śreṇidan jvālā... ||
atrāpi pūrvoktena nyāyenottaro'rddharcaḥ pūrvaṃ vyākhyeyaḥ | ya indraḥ| mitro na āditya iva | snigdha iva vā | yajamānajaneṣu vā snigdhajaneṣu | yaḥ kīrtiṃ vā | ā cakre ābhimukhyena karoti | kīdṛśaṃ yaśaḥ | asāmi āmaryādayā asamāpta manantamityarthaḥ | sa ihāsmadyajñe | śruto vikhyāta indraḥ | asme asmābhiḥ | stave adya stūyate | vajrī vajrāyudhaḥ | ṛcīṣamaḥ | ṛca stutau | ṛcā stutyā samaḥ | yadvāva indra
te śataṃ śataṃ bhūmīrūta syuḥ | na tvā vajrin sahasraṃ sūryā anujātamaṣṭa rodasī | ityādikayā atistutyāpi samānaguṇa ityarthaḥ ||

14.3

arya svāmī sarvasyā^[ra]naḥ ? viśāṃ yajamāna[|nāṃ] manuṣyāṇāṃ ca | gātuḥ viśiṣṭagatiragniḥ | kiñca | yat yadā | dīdyānaḥ dīpyamānaḥ | eti ūrdhvaṃ gacchati | tadā prānad prakarṣeṇena vyāpnoti | tejasā kiṃ ni[di]vaḥ ? dyulokasya antān paryantān | kavirmedhāvī | abhramantrāntarikṣopalakṣaṇaṃ | atropalakṣitamantarikṣañca vyāpnotītyarthaḥ ||
ya indraḥ | mahaḥ mahataḥ | śavasaḥ balasya senākhyasya | patiḥ svāmī | kīdṛśaḥ | asāmi ā maryādayā asamāptaḥ | anantaguṇa ityarthaḥ | mahaḥ mahataḥ | nṛmṇasya śārīrasya ca balasya ||

14.4

juṣat sevamānaḥ | bhakṣayannityarthaḥ | havyā havīṃṣi | mānuṣasya yajamānamanuṣyasya | svabhūte yajñe | ūrdhvaḥ tasthau tiṣṭhati | ūrdhvajjvalatītyarthaḥ ||
he vajrivaḥ vajrin indra | yastvaṃ devaḥ sa tvaṃ | yujānaḥ sva rathe ayuñjan | aśvā aśvau | kīdṛśau | vātaya devasya | dhunī jalena javena vā kaṃpayitārau abhibhavitārau | vātādapi balavattarau vetyarthaḥ | śīghratarau | syantā gacchantau | pathā svargamārgeṇa | kīdṛśena | virūtmatā virocanavatā vividhadītiyuktena | sṛjānaḥ adhvana utpādayan | svarathanemā rathamārgān | stoṣi stūyase satataṃ śreyo'rthibhiḥ ||

14.5

yacchabdasaṃbandhāduttaro'rddharcaḥ pūrvaṃ vyākhyāyate | yayoraṇvayoḥ | yantā gantuṃ pravṛttayornniyantā nivārayitā | na devaḥ | nāpi martyo manuṣyaḥ | nakiḥ na kaścit | vidāyyaḥ vettā balasya javanta miti śeṣaḥ | tvaṃ he indra | tyā cit tāvapi tādṛśāvapītyarthaḥ | tasya balena javena ca yuktāviti śeṣaḥ | aśvā ātmīyāvaśvau | ṛjrā ṛjugāminau | ā agāḥ ā gacchasi | tmanā sārathinirapekṣa ityarthaḥ | kimarthaṃ prati gacchāni | ucyate | vahadhyai vāhanāya | abhipretadeśaprāpaṇāya niyamanāya vetyarthaḥ ||

14.6

yajñe nirvṛtte atha anantaraṃ | gamantā svasthānaṃ prati gacchantau | uśanāḥ| dvitīyārthe prathamaiṣā | uśanasañca tvatsakhaṃ tvāṃ cendraṃ | vāṃ yuvāṃ saṃvṛttau santau | pṛcchate kṛtārthamātmānaṃ manyamānaḥ paritoṣāt pṛcchati | sarvo yajamānaḥ anenocyamānaprakāreṇa | kadardī kimarthau| kenārthenārthinau santau | naḥ asmākaṃ svabhūtaṃ | ā gṛhaṃ | āṅatra pratītyasyārthe | gṛhaṃ prati martyalokaṃ prati | ā jagmathuḥ āgatavantau sthaḥ | parākāt dūrāt | kuto dūrāt | divaḥ ca gmaḥ ca | dyutaśca pṛthivītaścetyarthaḥ | yuvayoḥ kṛtārthatvāditrāgamanamasmadanugrahārthameva na svārthamiti bruvan pṛcchatītyarthaḥ ||

14.7

he indra | ā pṛkṣase naḥ | āṅatra maryādāyāṃ | maryādayā āttṛpterityarthaḥ | saṃparcayātmanā bhakṣayetyarthaḥ | asmākaṃ svabhūtaṃ | brahma annaṃ havirākhyaṃ | naḥ tṛtīyārthe ṣaṣṭhī | caturthī dvitī[yā]yāṃ vaiṣā | asmābhistubhyaṃ dātuṃ udyataṃ utkṣiptaṃ dattamityarthaḥ | bhakṣitavantaṃ ca santaṃ tvāṃ tat | yācāmahe prārthayāmahe | avaḥ annaṃ rakṣaṇaṃ vā yadutkṛṣṭaṃ iti śeṣaḥ | śuṣṇaṃ balañca yācāmahe | yat han hanti | amānuṣaṃ mānuṣādanyaṃ rākṣasādikaṃ balañcotkṛṣṭaṃ prārthayāmai ityarthaḥ | athavā na ityetad ava ityetena saṃbadhyate | evaṃ ca yojanā kartavyā | tattvā yācāmahe | naḥ asmākaṃ | avaḥ pālanaṃ | kīdṛśaṃ | ucyate | śuṣṇaṃ śuṣṇanāmānaṃ | yata han hatavān | amānuṣammānuṣāditarama suramityarthaḥ | śuṣṇamasuraṃ hatvā yena pālanena trailokyaṃ pālitavānasi | tat pālanamasmākaṃ tvāṃ yācāmaha iti vākyaśeṣaḥ ||

14.8

akarmā avidyamānakarmā niṣkriya ityarthaḥ | dasyuḥ| naḥ asmākam| abhi amantuḥ ābhimukhyena svarūpataḥ ajñātā | athavā avopasargasya vakāralopo'tra draṣṭavyaḥ | avamantuḥ | avamantā paribhāvitā |
anyavrataḥ śrutismṛtivihitakarmaṇo'nyakarmā pratiṣiddhakarmā | amānuṣaḥ mānuṣādanyaḥ manuṣyasaṃvyavahārād bāhyaḥ | rākṣasapravṛttirityarthaḥ | ya īdṛśaḥ | tasya dāsasya upakṣapayitavyasya | tvaṃ he amitrahan bhaktajanasya śatrūṇāṃ hantaḥ | vadhaḥ hantā san | daṃbhaya hindhi tamiti śeṣaḥ | athavā vadha iti vajranāma | tasya vajraṃ daṃbhaya gamaya | taṃ vajreṇa jahītyarthaḥ ||

14.9

tvaṃ naḥ asmān | he indra śūra | śūraiḥ marudbhissaha sāmarthyāt pālayeti śeṣaḥ | uta api | tvotāsaḥ tvayā ūtā rakṣitāssanto vayaṃ | barhaṇā parivṛddhena īpsitārthapradānena tvadīyena tava prasādayuktā syāmeti śeṣaḥ | kasmādevaṃ brūmaḥ | yasmāt purutr↠purubhyo bahubhya stotṛbhyo yaṣṭṛbhyaśca dattāssatyaḥ | te tava svabhūtāḥ | pūrtayaḥ īpsitārthapradānāni | vi navanta vi[vi]dhaṃ stuvanti tvāṃ | hetukartṛtvena | kimiti | kṣoṇayo yathā | kṣoṇiśabdo'tra manuṣyavacanaḥ | ṛtvigyajamānādimanuṣyāḥ yathā tvāṃ stuvantye[vaṃ] | etaduktaṃ bhavati | tvatto labdhadhanāssanto vayaṃ tvayā rakṣyamāṇāstvāṃ yajñeṣu stumaḥ | tasmādasmabhyaṃ dhanaṃ dehi rakṣita (?) vā'smāniti ||

14.10

he indra tvaṃ tān | [nṝn] narān marudādidevānmaruto vā kevalā[n] | codayaścodayasi prerayasi | kimarthaṃ | vṛtrahatye va ? vṛtrahananāya | asurāya śatruvadhāyetyarthaḥ | kīdṛśe saṅgrāme | asiḥ kṛpāṇaḥ | tena nirvṛttaḥ saṅgrāmaḥ kārpaṇaḥ | tasmin kārpaṇe saṅgrāme | he śūra vajrivaḥ vajrin|
kadā dayasa ucyate | guhā gūḍhāni guṇaiḥ saṃvṛtāni stotrāṇi| yadi yadā śṛṇoṣīti śeṣaḥ | kavīnāṃ medhāvināṃ | viśāṃ sāntarvyādimanuṣyāṇāṃ ?| nakṣatraśavasāṃ guṇagrahaṇadvāreṇa devān pratigantṛstutibalānāṃ svabhūtāni stotrāṇi | nakṣatraṃ nakṣatergatikarmaṇaḥ |† śava iti balanāma ||‡

14.11

he indra śūra vajrivaḥ | ākṣāṇe yoddhūn vyāpnuvati tairvyāpyamāne vā tvayi asādhāraṇatvenāvasthitāni | makṣu kṣiprāṇi avilaṃbitāni kṣiprakaraṇe yuktānītyarthaḥ | tā tāni | tāni sāmarthyāt karmāṇi | te tava svabhūtāni | kīdṛśasya | dānāmasaḥ dānakarmaṇaḥ | stotṛbhyo yaṣṭṛbhyaśca satatamabhīpsitārthapradāturityarthaḥ | kāni tāni | ucyate | yat ha | heti padapūraṇaḥ | yāni śuṣṇasyāsurasya | jātamapatyaṃ | viśvaṃ sarvaṃ | daṃbhaya hiṃsitavānasi | kṣaṇena sayāvabhiḥ sahayātṛbhiḥ saha[marudbhiḥ]| yānyevamādīni tava karmāṇi tāni sarvāṇyeva kṣiprakaraṇe yuktānītyarthaḥ ||

14.12

he indra śūra | asme asmākaṃ svabhūtāḥ | abhiṣṭayaḥ ābhimukhyeneṣṭayaḥ ijyāḥ | athavā 'bhiṣṭayaḥ abhīcchā īpsitārthaprārthanāḥ | vasvīḥ mahatyaḥ | akubhrayak§ sāmarthyāt kutsitāḥ| viphalā ityarthaḥ | śīghraṃ vayaṃ syāma |¶ mā bhūvan | kiṃ tarhi | vayaṃvayaṃ [dvirvaca]namiha tva[ra]pradarśanārthaṃ | te tava prasādāt | āsāṃ ijyānāṃ prārthanānāṃ vā janyatvena sambandhini | sumne sukhe 'vasthitāḥ śīghraṃ vayaṃ syāma| abhiṣṭijanye[na] dṛṣṭādṛṣṭasukhena saṃyutāḥ śīghraṃ vayaṃ bhavemetyāśāsmaha ityarthaḥ | he vajrivaḥ||

14.13

tā satyā ityubhayatrāpi prathamābahuvacanasya cchāndasa ākārādeśaḥ| stutinirdeśaviśeṣatvāt | asme asmākaṃ svabhūtāstāḥ| upaspṛśaḥ upagamya spṛśanti gṛhṇanti devatā guṇāniti upaspṛśa stutayaḥ| te tava prasādāt | he indra santu [bha]vantu satyā| tava sadguṇagrāhiṇya ityarthaḥ | ahiṃsantīstvāmahiṃsantyaśca bhavantu | [ satstuti ] tvādanudvejayantyaśca bhavantvityarthaḥ| vidyāma labhiṣyāmahe vayaṃ | yāsāṃ stutīnāṃ janyatvena saṃbandhinaḥ | bhujaḥ bhogān dṛṣṭādṛṣṭān | kimiva | dhenūnāṃ na | gavāṃ saṃbandhinaḥ kṣīrādibhogān kaścit gopatiryathā labhate | evaṃ he vajrivaḥ ||

14.14

ahastā hastavarjitā | apadī pādavarjitā | apuruṣavidhākarmātmalakṣaṇetyarthaḥ | kṣāḥ pṛthivī | yat yadā | vardhata dhanadhānyaprajādivṛddhyā vṛddhā| śacībhiḥ karmabhirvṛṣṭyādibhiḥ | vedyānāṃ veditavyānāṃ madhyamasthānadevatānāṃ tvatprabhṛtīnāṃ saṃbandhibhiḥ tadā | śuṣṇaṃ śuṣṇanāmānamasuraṃ | pari pradakṣiṇit pariveṣṭya pradakṣiṇaṃ | viśvāyave| tādarthye caturthyeṣā| sarvatrāpratihatagāminaḥ cakravartinaḥ urveroyasya rājño 'rthāya| ni śiśnathaḥ | nigṛhya tāḍitavānāsi | tvaṃ he indra ||

14.15

pibāpiba yāgakālo 'tipātaḥ | bhayādapi tvaritasya dvirvacanameta [t | i ] diti padapūraṇaḥ| he indra tvadyāgakālātipāto yāvanna bhavati tāvacchīghraṃ piba somamityarthaḥ | mā riṣaṇyaḥ yāgaka[lātikrama] janita doṣeṇa mā hiṃsīḥ asmān | he vasavāna vasunā dhanena vasubhirvā devaistadvan | vasuḥ san praśastaḥ san | praśastasya vasantaḥ karmavaiguṇyakaraṇena hiṃsitumayuktamityarthaḥ | uta trāyasva | api ca pramādajanitakarmavaiguṇyadoṣāt pālayasva | gṛṇata stuvataḥ | maghonaḥ havirdhanena dhanavataḥ| kṛdhi kuru | naḥ asmān ||
yajāmaha ityaindraṃ saptarcaṃ vimada eva dadarśa ||

Linked texts (1)