Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 6

Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 6

Language
Sanskrit

6.1

yamīvacanametat | o ityayannipāta āṅupasargasyārthe | vavṛtyāmityanena ca kriyāpadena saṃbadhyate | cinnipātaḥ pūjārthe | cit pūjitamiṣṭaṃ śreṣṭhaṃ vetyarthaḥ | sakhāyaṃ garbhavāsādārabhya sakhībhūtaṃ yamaṃ | sakhyā sakhyāya strīpuruṣasaṃparkajanitamitratvāyetyarthaḥ | o vavṛtyāṃ āvarttayāmi | ābhimukhyena sthitvā lajjāṃ parityajya saṃbhogaṃ karomītyarthaḥ | tiraḥ antarhitaṃ anyajanāprakāśaṃ vijanaṃ | puru cit bahu vistīrṇañce-
tyarthaḥ | arṇavaṃ samudraikadeśaṃ avāntaradvīpaṃ | jaganvān gatavatī satī | [ dharmasya ] tvaritā gatirityanena nyāyena | kāmasyāpi tvaritagatitvāt | api caṃ bhaviṣyataḥ putrasya pitustavārthāya | napātaṃ apatyaṃ garbharakṣaṇaṃ | kīdṛśaṃ | prataraṃ sarvaguṇopetamityarthaḥ | ā dadhīta dadha ? vidhātā garbhādhāne hi tasyādhikāra ityevamucyate | uktañca mantrāntare garbhādhānāditvaṃ—
ka ā dadhātu | ucyate | adhi kṣami adhi pṛthivyāṃ māturupari udara ityarthaḥ | kiṃ kurvannādadhātu | garbhaṃ daṃpatī ityāvayoranurūpatāmāvayoranurūpasyāpatyajananārthaṃ ratyarthaṃ saṃbandhaṃ karotvityarthaḥ |

6.2

yamyaivamukte sātmānaṃ parokṣīṃ† ityarthaḥ | te tava yamyāḥ | na sakhā na garbhavāsalakṣaṇena sakhībhūto yamaḥ | sakhyaṃ sakhitvaṃ yattvayoktaṃ strīpuruṣasaṃparkalakṣaṇam | etanna vaṣṭi na kāmayate necchati | kasmāt kāraṇāt | yat yasmāt | salakṣmā samānalakṣaṇā ekayonirujatvalakṣaṇā | viṣurūpā bhaginī sakhyaṃ vaṣṭi etatsalakṣaṇā yadviṣurūpā ca | bhavāti bhavati yamī bhavati | samānayonijatvādyasmānme bhaginī bhavasi tvaṃ tasmāttvānna kāmaye'hamityarthaḥ || ocit sakhāyaṃ sakhyā vavṛttyāṃ piturnapātamādadhīta vedhā adhi kṣami pratarandhīdhyāna ityanayorvacanayoryuktaṃ prativacanaṃ-na te sakhyādayaḥ lokapālāḥ | kīdṛśā vīrāḥ | 'vīro vīrayatyamitrān vetervā syādgatikarmaṇo vīrayatervā’‡ iti nirvacanādvividhamīrayitāraśśatrūṇām | uruvistīrṇaṃ vijanañcāvāntaradvīpaṃ gūḍhasaṃbhogasthānaṃ tvayābhipretaṃ| parikhyan sarvataḥ avyavadhānena paśyanti | tasmādatra na kaścidduṣkaraṃ kriyamāṇaṃ paśyatītyetanmāsaṃsthāstvaṃ | uktañca manunā-
manyante vai pāpakṛto na kaścit paśyatīti naḥ | tāṃśca devāḥ prapaśyanti svaścaivāntarapūruṣaḥ || iti evaṃ pratyākhyāyatī pratyuvāca yamī |

6.3

gheti nipāto'pyarthe'tra | ye amūtāsaḥ devāḥ prajāpatyādayaḥ te'pyuśanti | kāmayante | yadagamyatvena tvayābhipretaṃ | etat tyajasaṃ tyajyate parasmai pradīyata iti | tyajasaṃ duhitṛbhaginyādistrījātaṃ śāstreṇāgamyatvenoktaṃ | ekasya cinmartyasya | ekasyāpi manuṣyasya prajāpatyāderduhitṛtvabhaginītvāditvena saṃbandhi duhitṛtvabhaginītvādinā saṃbandhena svasaṃbandhyapi sadityarthaḥ | yataḥ prajāpatyādayo'pi devā svaduhitṛbhaginyādistrījātantyajasaṃ viśeṣeṇa kāmayante | ataḥ te tava yamasya | manaḥ manasi | asme asmākaṃ saṃbandhini | ni dhāyi nidhīyatāṃ | mama cittamanucittante astu | ahantvāṃ kāmaye tvaṃ māmapi kāmayasvetyarthaḥ | janyuḥ janyuriti luptopamaṃ | janyuriva | yathā janayitā prajāpatiḥ patirbhūtvā svaduhitustanvamāviṣṭavān sambhogena | evantvamapi patirbhūtvā mama tanvaṃ śarīraṃ sambhogena| viviśyāḥ| vi āśaye āha-

6.4

yadagamyāgamanaṃ purā pūrve prajāpatiḥ kṛtavān | tejoviśeṣaṇayuktatvāt | vayaṃ na cakṛma na kurmaḥ | aparadaurbalyāt | kacchabdaḥ kadetyasyārthe | kaddha nūnaṃ kadhapriyāṃ iti yathāha | nipāto vā | nipātārthe nūnamiti | padapūraṇo niścayārtho vā | niścayena | ṛtā ṛtaṃ satyaṃ vadanto bruvantassantaḥ | anṛtamasatyaṃ | rapema vadema | uditavanto vayaṃ na kadācidapītyarthaḥ | agamyāgamanaṃ na kurma iti niścitametat | nānṛtaṃ brūma ityabhiprāyaḥ | kiñca gandharvaḥ gavāṃ raśmināmudakānāṃ vā raśmibhi-
rāhūtānāṃ maṇḍale dhārayitādityaḥ | apsu | āpa ityantarikṣanāma | antarikṣe ākāśe sthita iti śeṣaḥ | saptamī śruteḥ | apyā adbhissaṃskṛtā appūrvandattā ityarthaḥ | yoṣā ca strī saraṇyūśca tvaṣṭurduhitetyarthaḥ | sā naḥ | dvivacanasya sthāne vyatyayenedaṃ bahuvacanaṃ | nau āvayoḥ | nābhirhananaṃ tadubhayamāvayorindhanaṃ śarīrasahananena hetustāvāvayormātāpitrau ityarthaḥ | tataḥ kimucyate | paramamutkṛṣṭamubhayakulaviśuddhaṃ | tat | jāmi janmābhijane | nau āvayoḥ | abhijanavatāñcāgamyāgamanamananyarūpatvādayuktaṃ kartuṃ | tasmādetanna karomītyabhiprāyaḥ || evaṃ yamena pratyākhyātā satī yamī punarāhottarābhiranantarābhistisṛbhiḥ ||

6.5

nu nipāta evārthe | eva | garbhāvasyāyāmevetyarthaḥ | [nau] āvāṃ | daṃpatī jāyāpatī | kaḥ kṛtavān | ekodare sahavāsasya tat kṛtatvāt | janitā sarvasya janayitā | devastvaṣṭā prajāpatiḥ | savitā sarvasya prasavitā śubhāśubhasyābhyanujñātetyarthaḥ | viśvarūpaḥ sarvātmaka ityarthaḥ| yata evamataḥ nakiḥ na kecit | pra minanti prahiṃsanti lopayanti | asya prajāpatervratāni karmāṇi yad [ne] neha prajāpatinā kṛtaṃ śubhamaśubhaṃ vā tat pramāṇamavaśyakarttavyaṃ | tasmād garbhāvasthāya mevāvayoḥ prajāpatikṛte daṃpatitve sati saṃbhogaṃ kurvityabhiprāyaḥ | kiñca veda jānāti | nau āvayoḥ | asya dvitīyārthe ṣaṣṭhyeṣā | idaṃ daṃpatitvaṃ māturudare sahavāsajanitaṃ pṛthivī uta api dyauḥ trayo'pi lokāḥ jānanti| naitad gūhinaṃ śakyata ityabhiprāyaḥ ||

6.6

ko veda| ko jānāti anumānena | asya etat | dvitīyāsthāne vyatyayena ṣaṣṭhyeṣā | etadagamyāgamanaṃ | prathamasyāhnaḥ saṃbandhi | prathame'hani yat kriyate tadanumānamaśritya na kaścidapi jñātuṃ śaknotītyarthaḥ|
ka īṃ ko vā| dadarśa pratyakṣataḥ paśyati | na kaścidapītyarthaḥ | atha dṛṣṭaṃ kathañcidetena kenacidāvābhyāṃ kriyamāṇamathanantat | kaḥ | iha loke| pra vocat prabravīti prakhyāpayati | na kaścidapītyarthaḥ | atha mitrāvaruṇau jānītaḥ paśyataḥ | yat bṛhanmahat | mitrasya varuṇasya ca | dhāma janma abhijanaḥ | abhijanavatāṃ vā katvaṃ paravyasanaṃ pratyayuktamiti prajñātenāpi pratyakṣataḥ paśyati| atha dṛṣṭaṃ kathañcinnāpi pratyākhyāpayataḥ ityābhiprāyaḥ | evamavasthite vastuni | kadu bravaḥ | kacchabdo'tra kiṃ śabdārthe | u śabdaśca vā śabdārthe | kiṃ vā bravīṣi tvaṃ | he āhanaḥ | āhantaḥ maryādayā hiṃsitaḥ | vīcyādinarakeṇa nṝn manuṣyān svakṛtaśubhāśubhakarmāpekṣayā manuṣyādiprāṇināṃ narakapātanena svargaprāpaṇena vā nigrahānugrahayoḥ kartturityarthaḥ| yata evameto† nirvicāre ||

6.7

yamasya tava | kāma icchā | māṃ mayi yamyāṃ yamīṃ prati| ā agan āgacchatu | mamopari tava yamasya saṃbhogecchā jāyatāmityarthaḥ | kimarthaṃ ucyate | samāne ekaśabdaparyāyo'tra samānaśabdaḥ | samānabandhū samānassantubhau lokāvanusañcaratīti ca yathā samāna ekasmin yonau saṃbhogasthāne śayyākhye | sahaśeyyāya saha śayanāya | anantaraśca pūrṇamanorathā satī | jāyā iva patye | yathā bhāryā patyurarthāya parayā brīyogādgīsvigdhā satī svaṃ śarīraṃ ratikole prakāśayati | evaṃ tanvaṃ śarīramātmīyaṃ riricyāṃ| [saṃbhogā]dikāle tavāhaṃ prakāśayeyamityarthaḥ| kiñca | vicit | vṛheva| cinniyātaḥ padapūraṇaḥ| vi vṛheva vṛhū udyamane| dharmārthakāmān vividhamudyacchāvaḥ| avasannānuṣṭhānenopakṣiyāva ityarthaḥ | kimiva | rathyā iva cakrā | yathā rathasyāvayavabhūte cakre rathamut kṣipataḥ ? ||
evaṃ yama āhottarābhistisṛbhiranantarābhiḥ ||

6.8

etat tvayā na mantavyaṃ na kaścit paśyatīti | na kṣaṇamātramapi caravyāpāravirahitāṃstiṣṭhanti | na ca ni miṣanti | pramādarahitāḥ prayato na | yo yat karoti śubhamaśubhaṃ vā tat satataṃnirīkṣante cetyarthaḥ| ete devānāṃ svabhūtāḥ spaśaḥ carāḥ| ahaśca rātriścobhe [ca] sandhye ityevamādayo manunā nirdiṣṭāḥ | iha loke ye caranti | itaścetaśca kṛtākṛtapratyavekṣaṇārthamāparibhramante | etaj jñātvā mayā saha pracchannapāpakaraṇacintāṃ parityajya | man mattaḥ | anyena tvadanurūpeṇa | āhanaḥ asabhyabhāṣaṇena samāhanti duḥkhayitri | yāhi maithunaṃ gaccha | tūyaṃ kṣipraṃ | gatvā ca tena saha vi vṛha udyaccha asannānuṣṭhānotkṣipa dharmarthakāmān | kimiva | rathyā iva cakrā | yathā rathasyāvayavabhūte cakre rathamudyacchataḥ evaṃ | kiñca ||

6.9

spaśaḥ sāmānyenoktāḥ | viśeṣata ucyante | rātrībhissaha ahobhiśca saha divā ca saha pṛthivyā neṣṭiyuktau ? ubhau sandhyākālau samānabandhū | samāna eko bandhurjñātirādityo janakatvādayoḥ tābhyāñca saha | asmai lokāya śubhāśubhakāriṇe | daśasye[t] dāśyet dāśati dadāti | kaḥ sāmarthyāllokapālajanāḥ | kiṃ dadāti sāmarthyāt kṛtākṛta pratyavekṣaṇārthaṃ dṛṣṭiṃ sūryasya ca saṃbandhi cakṣuḥ | muhurunmimīyāt | pratikṣaṇamunminoticotkaroti na paricchinnattītyarthaḥ | etaj jñātvā yamī bibhṛyāt | yamī dhārayatu patitve parigṛhṇātvityarthaḥ | kaṃ | yamasya mama | ajāmi abhrātaramityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati ahaṃ tāvadayogya eva patitvena parigrahītuṃ | tava bhrātṛtvāt | yo'pi mayā bhrātṛtvenābhyupagataḥ so'pyayogya ityabhiprāyaḥ | kiṃ ca ||

6.10

gheti padapūraṇe nipātaḥ | ā gacchān | āgamiṣyanti | tā tāni | uttarā uttarāṇi | yugāni kālāḥ | kaliyugānte | nedānīṃ varttanta ityabhiprāyaḥ | yatra yeṣu kāleṣu | jāmayaḥ bhaginyaḥ | kṛṇavan kariṣyanti | ajāmi jāmi bhatṛtvena nāsti yasya tad jāmi bhaginyā ayogyaṃ maithunalakṣaṇaṃ karma | etajjñātvā upa barbṛhi vibhakterbhakārasya chāndaso'yaṃ bakāraḥ| śayyastasya samīpe dhāra[ya] bāhumātmīyaṃ vṛṣabhāya dastva yonau reto varṣati tasyārthāya | taṃ pariṇvaktumityarthaḥ | tañcānyamicchasva kāmayasva | he subhage patiṃ manmattaḥ | ahamayogyastava bhrātṛtvādityarthaḥ ||

6.11

sā luptasaptamīvibhaktikā | yacchabdaśrutestacchabdo'dhyāhāryaḥ| kiṃ sa bhrātā | asat bhavati na bhavatītyabhiprāyaḥ | yat yasyāṃ bhaginyāṃ satyāṃ bhrātaraṃ nirṛtirduḥkhannigacchāt niyamena gacchati prāpnoti | bhrātṛbhaginyośca parasparaḥ prītiryena kenacidupāyenāvaśyaṃ kāryetyabhiprāyaḥ | kāmamūtā kāmamohitā satī | athavā mūṅ bandhane| kāmena baddhā gṛhītā vaśīkṛtā satī | bahu nānā pralapāmi | etaj jñātvā tanvā svaśarīreṇa | me mama | tanuṃ śarīraṃ | saṃ pipṛgdhi saṃvarddhaya saṃbhogena saṃśleṣaya saṃbhuṅkṣva māmityarthaḥ ||

6.12

na vai | vai nipāta evārthe | u nipātaḥ padapūraṇaḥ | na vai [naiva] te tava | tanvā śarīreṇa | tanvaṃ śarīraṃ ātmīyaṃ | saṃ papṛcyāṃ samparddhayāmi | saṃbhogena saṃśleṣayāmi | naivāhaṃ tvāṃ saṃbhoktumicchāmītyarthaḥ| kasmāt kāraṇāt | yataḥ pāpaṃ pāpakāriṇaṃ taṃ puruṣamāhuḥ vadanti śiṣṭāḥ| yaḥ svasāraṃ bhaginīnnigacchāt niyamenopagacchati saṃbhuṃkta ityarthaḥ | etajjñātvā manmattaḥ | anyena anyatareṇa tvadyogyena puruṣeṇa saha | pramudaḥ praharṣān saṃbhogalakṣaṇān | kalpayasva samarthaya nivartayetyarthaḥ | te tava bhrātā he subhage | na vaṣṭi na kāmayate necchati kartuṃ | etanmaithunaṃ | tvayā saha necchāmītyarthaḥ ||

6.13

yamī yamaṃ kāmayamānā tena pratyākhyātā satī serṣyantamāha— bata iti nipātaḥ khedānukaṃpayoḥ| bataḥ khinno durbalaḥ| bata anukaṃpyaścāsi | bhavasi tvaṃ he yama ! na eva śabdassamuccaye| na ca te tava| manaḥmanogataṃ saṃkalpamityarthaḥ| hṛdayañca buddhigatamaddhyavasāyañcetyarthaḥ| avidāma vijānīmaḥ | kena kāraṇena | durbala iti athavā jñātantava daurbalyakāraṇaṃ | kimucyate | mattaḥ anyā kācit strī kila tvāṃ śayyāgataṃ ratikole | pari ṣvajāte pariṣvaṃkṣvate | kimiva | kakṣyā iva yuktaṃ | yathā kakṣyā rajjurātmanā yuktaṃ saṃbaddhaṃ gāḍhamaśvaṃ pariṣvajate | evaṃ libujā iva vṛkṣaṃ | yathā ca libujā vallī vṛkṣaṃ gāḍhaṃ pariṣvajate tadvacca | anyasyāṃ kasyāmapi striyāmāsaktatvāt durbalo'si | ata eva ca māṃ pariṣvaktunnecchasītyabhiprāyaḥ ||

6.14

serṣyamevamukte yamaḥ pratyācakṣāṇaḥ pratyuvāca | anyam u su | u śabda eva śabdārthe | suśabdo'bhipūjitārthe | anyamevābhipūjitaṃ kañcitvadyogyaṃ puruṣañca hayamiva pariṣvaṃkṣyase | libujeva vṛkṣaṃ vṛtatariva vṛkṣaṃ na māṃ bhrātṛtvakāraṇenāyogyatvād | anya u anyaśca tvadyogya eva tvāṃ pariṣvajāte pariṣvaṃkṣyate | nāhaṃ pariṣvaje bhrātṛtvāt | tasya vā | vā śabdassamuccayārthe | tasya ca tvadyogyasya manaścittamātmīyamiccha vaśīkartumiti śeṣaḥ | tasya ca tvaṃ vaśavarttinī bhavetyarthaḥ | savā tava sa ca puruṣastava vaśavarttī bhavatvityanuvarttate | adha atha parasparavaśaṃ kṛṇuṣva kurute | na saha saṃvidaṃ parasparasaṃbhogasukhasaṃvinti | subhadrāṃ su kalyāṇīṃ | ihalokaparalokāvirodhinīmityarthaḥ ||

Linked texts (1)