Rigveda 19
Ṛgvedasaṃhitābhāṣya 19
- Language
- Sanskrit
19.1
he jarita stotaḥ ! asadastita vidyate| [me] memendrasya| su śobhana ūrjitaḥ| sa abhivegaḥ| ovijī bhayacalanayoḥ| arthinaṃ prati manaso'bhicalanamabhigamanaṃ vṛttiviśeṣaḥ| yat yena vegena manovṛttyā| sunvate madarthaṃ somābhiṣavaṃ kurvate | yajamānāya yajvane| śikṣaṃ dadāmi prārthitamarthaṃ| kiñcānāśīḥ [dāṃ| āśīḥ] prārthanocyate 'nyatra| iha sāmarthyāt prārthitaṃ havirucyate | prārthitaṃ havirmahyamadadatamadhikṛtaṃ puruṣaṃ | athavāśīririti somādhiśrayaṇaṃ dadhyucyate | tasya dātāramasomayājinamityarthaḥ | ahamasmi bhavāmi | prahaṃtā prakarṣeṇa hiṃsitā | satyadhrutaṃ | dhvarati hiṃsārthaḥ | satyasya ca hiṃsitāramanṛtavādinañcetyarthaḥ | vṛjināyaṃtaṃ kuṭiliṃ ca kartumicchantaṃ | paravañcanaparañcetyarthaḥ | āhurmahāntamapi hiṃsitāsmyaham ||
19.2
icchabda evārthaḥ | uttarārdhasyādāvahaṃ śabdena saha saṃbandhayitavyaḥ | yadi yadāhaṃ | yudhaye yuddhārthaṃ | saṃnayāni adevayan devān yaṣṭumanicchataḥ devaśatrūnayajvanaḥ | tanvā svaśarīreṇa | śūśujānān | śuceścakārasya jakāraśchāndasaḥ | śośucānānātmabharitvāt puṣṭyā dīptyā ca yuktān puṣṭānityarthaḥ | tadāhameva ava amā ātmanā hetukartṛtvena yajamānaṃ vādhiṣṭhāya | te tava yajamānasya svabhūtaṃ | tumraṃ pīvānaṃ | vṛṣabhaṃ | dhenurvṛṣabha iti śruteḥ | dhenuṃ gāṃ | pacāni madarthe pacāmīti | prāptadurasaṃ | sutamabhiṣutaṃ | pañcadaśaṃ somaṃ pūrvapakṣāparapakṣasaṃbandhipañcadaśasaṃkhyāyuktatithisaṃbandhena varṇavṛddhihrāsayogāt pañcadaśassomaḥ | taṃ ca madarthamahaṃ niṣiñcaṃ daśāpavitre droṇakalaśe camasapātre vā | siñcāmi prakṣipāmītyarthaḥ ||
19.3
madvyatiriktaṃ puruṣamahanna veda jānāmi | yaḥ puruṣa iti evaṃ bravīti vakti | adevayūn devānakāmayamānānadevāddiṣo'surādīn samaraṇe saṃgrāme | jaghanvān hatavānahamiti | matto'nyassaṃsaṃgrāme śatrūṇāṃ hantā nāstītyarthaḥ | kiñca | yadā yasmin kāle | avākhyat | uttamasya sthāne prathamaḥ | yadāvākhyat avākṛtyaṃ nyakkṛtyamamṛtavat paśyāmi | samaraṇaṃ saṃgrāmaṃ | kīdṛśaṃ ṛghāvat | dvitīyāyā | lugatra draṣṭavyaḥ | ṛghāvantaṃ hiṃsāvantaṃ parasparamatikrūramityarthaḥ | āt tadā | iddha iti padapūraṇau | me mama svabhūtā | vṛṣabhakarmāṇi darpitavṛṣabhasyeva vikrāntāni śatruvadhavanti nirbhayaṃceṣṭitāni | prabruvanti prakathayanti vidvatsaṃghāḥ varṇayanti ||
19.4
śarīraśāstrāstrabalataḥ parimāṇataścāparijñāteṣu | vṛjaneṣu
saṃgrāmeṣu | āsaṃ upaviśāmi yuddhārthamupatiṣṭhāmītyarthaḥ | tadā | viśve sarve| sato māṃ prati prāptāḥ| maghavānaḥ havirdhanena tapodhanena ca dhanavanta ṛṣayaḥ | me mamendrasya samīpe | āsannupaviśanti vīryavṛddhyarthamāstuvantastiṣṭhantītyarthaḥ | kiñca | jināmi vā jānāmyeva nātra saṃśayaḥ| iti padapūraṇaḥ | kṣeme jagatpālananimitte | ā santaṃ | āṅatrābhītyetasya sthāne | sarvamabhibhavantamityarthaḥ | ābhuṃ mahāntaṃ śatruṃ yastu mahataḥ nyūnaṃ | taṃ pra kṣiṇāṃ prahinasmi prakṣipāmi | parvate girau | pādagṛhya pāde gṛhītvā ||
19.5
na māmindraṃ | vṛjane saṃgrāme| yuddhārthamupasthitaṃ santaṃ | vārayante nivārayituṃ śaknuvanti śatravaḥ | nāpi parvatāsaḥ himavadādayo girayaḥ atibhākṣamāḥ ?| yat karmāhaṃ | manasye manasā kartumicchāmi tat karma manasāpyudvāhyāścantayituṃ na śaknuvantītyarthaḥ | kiñca| mamendrasya | svanāt | stanikaśabdāt | saṃgrāmakāle huṃkāraśabdādvā | kradhukarṇo nāmāsuro 'thavā kradhukarṇo mandaśravaṇendriyaḥ | badhira sthāvarapipīlikaputtikādirapi | bhayāte bibheti| kiñca | eva it evameva| kradhukarṇavanmama bhayādanu dyūna pratidanamityarthaḥ| kiraṇaḥ | antarṇītamatyarthametat padaṃ | kiraṇavān raśmivānādityaḥ | samejāt samyak kaṃpate calati | niyamena prayātītyarthaḥ ||
19.6
darśa avaśyamahaṃ punaḥ dṛṣṭavānasmītyarthaḥ | atrāsmiñjagati | śrutapān śrutasya pakvasya somādikasya haviṣaḥ apahṛtya pātṝn | anindrān indreṇeśvareṇa mayā varjitānanīśvarānvā | bāhukṣadaḥ mahā balatvādāyudhena vinā bāhubhyāmeva hiṃsitṝn | śarave śaruśśaraḥ | tṛtīyārthe caturthī | madīyena śareṇa | nu kṣipraṃ | patthamānān pāsyamānān asurān | kiñca | ghṛṣuṃ vā | samuccayārtho 'tra vā śabdaḥ | mahāntañca māṃ | ye surā[n] ni[niduḥ]nindanti | sakhāyaṃ bhaktānāṃ sakhivat priyahitasya karttāraṃ | adhi u nu eṣu | adhītyuparibhāve | u iti padapūraṇaḥ | nu iti kṣiprārthaḥ| vavṛtcurityetena saṃbandhayitavyaḥ| adhi eṣāmindrinditṝṇāmupari pavayaḥ| paviriti vajranāma| bahuvacanasāmarthyādvajrādīnyāyudhānītyarthaḥ| nu kṣipraṃ | vavṛtcurvarttante patantītyarthaḥ ||
19.7
a̱bhūvaukṣiḥ| madhyamapuruṣeṇa prathamapuruṣeṇa ca indrasyocyamānatvādanayaścendraṃ? stauti vasukaḥ| abhūḥ u aukṣīḥ | u ityayamevārthe | aukṣirityumāttatvānnāmapadmetat | he indra abhūḥ bhavasi | tvameva | aukṣiḥ ukṣitā sektā vṛṣṭeḥ kṣaritā varṣitā tvameva bhavasi nānya ityarthaḥ | kiñca | vi āyuḥ ānaṭ | madhyamapuruṣeṇa prakrāntatvādekavākyatāyai yuṣmacchabdena samānārtho bhavacchabdaḥ | sarvatrānadityādau parokṣanirdeśe pratyakṣīkaraṇārthamadhyāharttavyaḥ | vi iti vaividhye | u iti cārthe | āyuriti jīvitamucyate | ānaḍiti vyāptikarmā |† vividhañcāyurbhagavānindraḥ prāpnoti | ā mahābhūtasaṃplavācca jīvatītyarthaḥ | darṣat nu| dṛ vidāraṇe | sibbahulaṃ | nu iti kṣiprārthe | śatruṃ vajreṇa vidārayati ca kṣipraṃ bhavānindraḥ| pūrvaḥ jagatsthiterindrādhīnatvātsarvasmājjagataḥ pūrvajātaśca | bhavānindra ityarthaḥ | aparaḥ nu darṣat | apara śabdo'nyavacanaḥ| nu iti pratiṣedhe| anyo na vidārayitā bhavantāmindraṃ bhavāneva sarvaṃ śatrujātaṃ hinastītyarthaḥ| kiñca| yo bhavānindra asya trailokyasya | pāre parataḥ paramasakṣmavāyurūpeṇa samaṣṭivyaṣṭisṛṣṭikāraṇātmanā sthitveti śeṣaḥ | viviṣa vyāpnoti sarvataḥ | taṃ bhavantamindraṃ na paribhūtaḥ abhibhavituṃ na śaknuta ityarthaḥ | dve avike sāmarthyād dyāvāpṛthivyau | kīdṛśyau | pavaste | pṛṃ gatāvityasya dhātorauṇādike astapratyaye paratataḥ ||
19.8
yacaṃ vayasī hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na | iti vacanāt sarvasya jagataḥ sthitihetubhūtā yā gāvaḥ | yavaṃ madvṛṣṭijanitayavādiyāsamityarthaḥ | bhakṣayantīti parayā prītyā dṛśyamānāśca | tā gāvaḥ | havā vāhanadohanārthaṃ āhvānāharhāḥ | iditi padapūraṇaḥ | aryasyādhikāraṃ pratyaganmyaḥ | abhitaḥ sarvataḥ | sarvābhyo digbhya ityarthaḥ | saṃ āyan | samityekībhāve |† ekībhūya yūthaśaḥ āgacchantyaḥ | hanyahani? grahāt pratitṛptāssatyaḥ āgatāsvāsu goṣu | kiyadapi kṣīraṃ yathā surūpaṃ| svapatiḥ svāsāṃ svāsāṃ gavāṃ svāmī | chandayāte dogdhuṃ kāmayate | madarthaṃ dogdhītyarthaḥ | indrāya gāva āśiraṃ duhe vajriṇe madhu | yatsīmupahvare vidat ‡ iti vacanāt | athavā gāvaḥ svādhikāraṃ pratigantryaḥ prajā brāhmaṇādyāḥ | yavaṃ madvṛṣṭijanitaṃ yavādyannaṃ | prayutāḥ pramiśritāḥ paraspareṇa sahabhūtāḥ| akṣan adanti | tāḥ gavākhyāḥ| ahamaryaḥ sarvasya svāmī | avaśyaṃ parayā prītyā paśyāmi | sahagopāḥ prajāpālanaprajāpatinā sahitāḥ | carantīḥ madvṛṣṭijanitayavādyannaṃ bhakṣayanti | mayā parayā prītyā dṛśyamānāśca gosaṃjñāḥ prajā āhvatavyāḥ mat paricaryārthamamitvāt prajīvinasya māmeveśvaramārādhayantītyarthaḥ | kiyadapi stutijātaṃ havirjātañca | āsu prajāsu sthitaṃ | svapati ātmīyapatiḥ | prajāpatiḥ | chandayāte kāmayate | prārthanayā vātra kaṃpūrvako lābho lakṣyate| atistokaṃ labhate ityarthaḥ ||
19.9
puruṣa evedaṃ sarvaṃ |§ sarvaṃ khalvidaṃ brahma |¶ ityādi vacanāt kāraṇātmanaḥ sarvātmakatvāt ahameva samyak jñānayogāt kāraṇātmarūpeṇa sthitvā sthāvarajaṃgamalakṣaṇaṃ yadyadvipāccatuṣpādādikañca sarvamutpādayāmi iti kāraṇātmarūpeṇātmānamindra stauti | janānāṃ sarvaprāṇināṃ | yadattavyaṃ yavasaṃ yavādyannañca tasya sarvasya yavasasya
yavādyannasya ca vayameva samyagattāro dvipadacatuṣpadādīnāṃ kāryarūpeṇa sthitvāhamave kāraṇarūpeṇa sthitvā sarvasya yavādikānnasryāttā| ka sthitassan attā tvamucyate| uru abje antaḥ| uru vistareṇa| aja gatikṣepaṇayoḥ| antariti sānnidhyavacanaḥ| vistīrṇasya janasya gamanasya jagato madhye sthitassan attāsmītyarthaḥ| anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatiṃ| iti vacanānmokṣasya duṣprāptavāt| atrāsminneva janmani| avasātāraṃ saṃsārāntasya kartāraṃ mokṣaṃ gamayitāraṃ māmeva| icchāt ārādhayituṃ icchati| kaḥ| yogīndra eva saṃsārasāgarāduddharttā nānya iti parayā bhaktyā yo'yamārādhayati yogena tamahamasminneva janmani saṃsārānmocayāmītyarthaḥ| atho api ca| ayuktamayoginaṃ| yunajat| uttamasya sthāne prathamo'yaṃ| yunajyātmanā saṃsārānmocayāmītyarthaḥ | vavanvān saṃbhajannahaṃ yadi kāmayeyamityarthaḥ||†
19.10
atra icchan evārthaḥ| satyaśabdāparo draṣṭavyāḥ?| u iti padapūraṇaḥ| atrāsminme mama stotraṃ| maṃsase jānīhi tvaṃ| satyamit uktaṃ yathārthameva kathitaṃ mayā| nārthavādarūpeṇādhyāropitaḥ guṇametat stotramityarthaḥ | kiñca| dvipacca manuṣyajātikaṃ catuṣpācca gavādikaṃ| sāmarthyādanyadapi bahupādekapādādikaṃ sthāvarajaṃgamaṃ yattattat sarvamahameva| saṃsṛjāni utpādayānīti jānīhi tvaṃ| kiñca| strībhiḥ strīsadṛśaiḥ balapauruṣanayavarjitaiḥ puruṣaissaha| yaḥ puruṣaḥ śūrammanyaḥ| atrāsmiñjagati| vṛṣaṇamudakaṃ vṛṣṭerāyudhavṛṣṭervā varṣitāraṃ māṃ parityajyeti śeṣaḥ| pṛtanyāt pṛtanyamiti pṛtanāṃ saṃgrāmaṃ yuddhaṃ kartumicchati| tasyāsya īdṛśasya puruṣasya svabhūtaṃ| vedo dhanamayuddhaḥ yuddhavarjitaḥ| tena tādṛśena puruṣeṇa saha ayodhyā sannahaṃ balādapahṛtya | vi bhajāni svasainikebhya stotṛbhyo yaṣṭṛbhyaśca dadāmītyarthaḥ ||
19.11
yasya mamendrasya kāraṇātmarūpeṇāvasthitasya sataḥ | anakṣā akṣivarjitā darśanahīnā acetanetyarthaḥ | duhitā prakṛtyākhyā | jātu āsa | sarvamokṣapakṣe mahāpralaye vā sāmarthyānmayyeva līnā yadi bhavati | kaḥ puruṣo matto'nyaḥ | tāṃ mama duhitaraṃ prakṛtyākhyāṃ mayyeva līnāṃ | vidvān sarvajña ityarthaḥ | abhimanyāte ātmanyāśrayapradānenābhi pūjayāmi | kṣīrodakavanmayā sahaikībhūtāṃ tattvato jānāmīva nānya ityabhiprāyaḥ | kiñca | kataro vā matto'nyaḥ puruṣaḥ | meniṃ vajraṃ | taṃ śatruṃ prati | mucāte muñcati | svayamevamutthāpyedānīṃ prativakti | yaḥ puruṣaḥ | īmenaṃ śatruṃ prati | vahāte prativahati prāpnoti dhanārthaṃ gacchati | yo vā puruṣaḥ | īmenaṃ śatruṃ | vareyāt yuddhāya varayitumicchati | yuddhaṃ prārthayata ityarthaḥ | sa cāhameva nānya ityarthaḥ ||
19.12
kiyatī kiṃparimāṇā | yoṣā strījātiḥ | maryataḥ manuṣyadharmān saṃbhogādidharmāmicchataḥ puruṣasya | vadhūyoḥ vadhukāmasya strīkāmasyetyarthaḥ | pariprītā parikṛṣṭā anuraktā vaśavartinītyarthaḥ | panyasā stotreṇa | vāryeṇa varaṇīyena śobhanena sarvaguṇagrāhiṇā | stutasyāpi satā itiśeṣaḥ | sarvaguṇopetasyāpi sata ityarthaḥ | mama punarīśvarasya sarvātmakasya sarvasya niyanturantaryāmirūpeṇāvasthitasya indrasya sāvevastī ? prakṛtyādikā pariprītā anuvarttā vaśavartinītyabhiprāyaḥ | kiñca | bhadrā [kalyā]ṇī sarvaguṇopetā | supeśāḥ surūpā ca bhavati | yat yā | vadhūḥ strī draupadīdamayantyādikā sā svayamātmanaiva yaṃ mitraṃ snigdhaṃ patimarjunaṃ nalādikaṃ | vanute svayaṃvaradharmeṇa prārthayate | jane cit parajanamadhyasthitaṃ | sa ca priyamāṇo varanaraḥ ahamevetyabhiprāyaḥ | rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva | iti mantraliṃṅgāt sarvātmakatvāt ||
19.13
anayā vāsuka stautīndraṃ | atra sāmarthyādudakanirdeśapratinirdeśārthau dvitīyānto yacchabdo 'dhyāhāryaḥ | yadudakaṃ bhaumarasalakṣaṇaṃ maṇḍale saṃbhṛtaṃ paripakvaṃ vā | pattaḥ pādai raśmyākhyaiḥ | jagāra | jigartti rgirati karmā vā gṛhṇāti | pṛthivīpatiḥ madhyasthānamindraṃ prati nigirati vādityaḥ | tamudakamindraḥ | pratyañcamātmānaṃ pratyañcitaṃ gatam | atti bhakṣayati upayuṃkte svīkarotītyarthaḥ | svīkṛtya ca śīrṣṇā antarikṣalokasya śirobhūtena vidyudātmanā sthitvā pṛthivīnivāsino lokasya | śiraḥ prati dadhau nidadhāti pratikṣipati | varūthaṃ varaṇīyaṃ vṛṣṭyudakaṃ | na kevalaṃ śiraḥ prati nidadhāti | kiṃ tarhi | āsīnaḥ upaviṣṭaḥ | ka | upasi upasthe svasamīpe sthāne 'ntarikṣe | ūrdhvāmapi vṛṣṭiṃ | kṣiṇāti | kṣi hiṃsāyāṃ | hinasti kṣipatītyarthaḥ | kiñca | nyaṅ nīcairañcitassanna vāyvātmanā tiryaṅgatiḥ sannityarthaḥ | uttānāmanu eti ānupūrvyeṇa gacchati | bhūmiṃ | athavā tenendro kṣitañca sattad vṛṣṭyudakaṃ nyaṅ | liṃgavyatyayo 'tra kartavyaḥ | nyaṅ nīcairañcitassan uttānāmanveti | yathā nimnāmanveti anugacchati bhūmiṃ |
athavā ādityātmanā indra stūyate | tadaṃśatvāditi | asya pādairaśvākhyaiḥ bhaumarasalakṣaṇamudakaṃ girati gṛhṇāti vādityaḥ | gṛhītvā ca pratyañcamātmānaṃ pratigatam | atti bhakṣayati svīkaroti maṇḍale sthāpayatītyarthaḥ | avasthāpya ca paripakkassan varṣāsu māsāsu śīrṣṇā śira sthānīyena raśmijālena sarvalokasya | śiraḥ prati dadhau dadhāti kṣipratītyarthaḥ | varūthaṃ varaṇīyaṃ vṛṣṭyudakaṃ | kiñcāsīna upaviṣṭaḥ | ka | upasi upasthe svasamīpe sthāne maṇḍale divi vā | ūrdhvāṃ svadīptiṃ raśmijālalakṣaṇāṃ | kṣiṇāti hinasti ālokakaraṇāya vyāpnotītyarthaḥ | kiñca | nyaṅ raśmijālarūpeṇa nīcairañcitā gantā san | uttānāṃ bhūmimanveti anugacchati tiryagūrdhvamadhaśca sarvaraśmijālenālokakaraṇāya vyāpnotītyarthaḥ ||
19.14
vidyudātmanendra stūyate | bṛhan mahāvidyudvṛkṣarūpaḥ indraḥ| acchāyaḥ chāyārahitaḥ| tamovarjita ityarthaḥ | apalāśaḥ parṇarahitaśca | athavāpalāśaḥ parāśadanavarjitaḥ vināśarahita ityarthaḥ | arvā arttā sarvatra gāmī vetyarthaḥ | tasthau tiṣṭhati | viṣitaḥ vimuktaḥ nirālaṃbana ityarthaḥ | mahāvṛṣṭipradānadvāreṇa sarvasya jagato nirmātā ca | atti bhakṣayati ca havīṃṣi | athavā 'danena vināśaṃ lakṣyate | duṣkṛto vināśayati | vibhāgaḥ meghasya garbhabhūtaśca anarthānāṃ garitā vā | kiñca | anyasyā ādityākhyāyā devamātuḥ| vatsamapatyamindraṃ vidyunmayaṃ | rihatī āsvādayantī upajīvantī vardhantī pūjayantī stuvantī vā | mimāya nirmimīte varṣāsu meghajātiḥ | kayā bhuvā kenāvibhāvenābhiprāyeṇa | bhaktyā bhayena vetyarthaḥ| ni dadhe svodare nidadhāti ca | dhenuḥ| dhenurddhayatervā dhinotervā| sarvasya vṛṣṭyudakaṃ pāyayitrī vṛṣṭyudakena prīṇayitrī vetyarthaḥ | ūdhaḥ udakādhāratvādudakasthānīyamindraṃ vidyudrūpaṃ |
athavādityātmane[ndra]stūyate tadaṃgatvādādityasya | bṛhanmahānādityo vṛkṣaḥ | acchāyaḥ chāyārahitaḥ tamorahita ityarthaḥ | apalāśaḥ parṇarahitaśca | athavāpalāśaḥ parāśadanāt parāśadanarahitaścetyarthaḥ | arttā sarvatra gāmī dyulokagāmī vetyarthaḥ | tasthau tiṣṭhati ca | kathaṃ | viṣitaṃ vimuktaḥ nirālaṃbana ityarthaḥ | mātā nirmātā ca sarvasya vṛṣṭidvāreṇa | atti bhakṣayati ca havīṃṣi | athavā'danenātra vināśaṃ lakṣyate | duṣkṛto vināśayatītyarthaḥ | garbhabhūtaśca divaḥ trailokya ? vāntarvartitvāt | athavā garbho gṛhṇātyarthe | giratyanarthāniti vā|† bhaumān rasān raśmibhiḥ gṛhṇāti girati vetyarthaḥ | kiñcānyasyāḥ devamāturaditeḥ | vatsamapatyamādityaṃ | rihatī āsvādayantī upajīvantī stuvantī vā | mimāya nirmimīte | pūrvasyāṃ diśyahanyahani utpādayantītyarthaḥ | kayā bhuvā kenāvibhāvena bhaktyā bhayādvetyarthaḥ | ni dadhe svodare nidadhāti ca | dhenuriva ūdhaḥ |
athavā dhenusthānīyā dyaurudakasyādhāratvāt kṣaritṛtvācca ūdha sthānīyamādityaṃ ||
19.15
prajāpatyātmanendra stūyate | sapta ṛṣayo viśvāmitrādayaḥ | vīrāsaḥ prajāpateḥ putrāḥ | adharāt prajāpateradhaḥ kāyāt | udāyan utpanna indra ityarthaḥ | aṣṭau ye vasavaḥ | ke | uttarāttāt uttarāt prādeśāt | samajagmiran susañjagnira ityarthaḥ | nava bhṛgavaḥ| sthivimanta sthivihalajaṃbhāyā ? cātra karṣaṇamupalakṣyate| kṛṣipranta ityarthaḥ | paścātāt pṛṣṭhataḥ | āyan āgā utpannā ityarthaḥ | daśa aṃgirasaḥ | prāk agrataḥ utpannāḥ santa iti śeṣaḥ | sānu samucchritaṃ pradeśaṃ | vi tiranti vivardhayanti | aśvaḥ aśanavato dyulokasya ||
19.16
daśānāmaṅgirasāṃ madhye | ekaṃ pradhānaṃ | kapilaṃ kapilanāmānamṛṣiṃ | samānaṃ sāmarthyena tulyaṃ | kena | sāmarthyāt prajāpatinā| atra hinvantiśabdāt pūrvo yacchabdo'dhyāhāryaḥ | tacchabdaśca garbhaśabdāt pūrvo draṣṭavyaḥ | yaṃ hinvanti gamayanti prerayanti | te cāṃgiraso'vaśiṣṭāḥ| kimarthaṃ| kratave yajñādijagataprarvatanakarmaṇe | prajñānāya vā | samyakjñānalakṣaṇāya | pāryāya pāraṃ prāpaṇīyāya parisamāpayitavyā yajñā yajñādikarmopadeśanāya samyak jñānopadeśanāya vetyarthaḥ | taṃ prajāpatergarbhaṃ | mātā prakṛtiḥ | sudhitaṃ suhitaṃ susthāpitaṃ prajāpatinā | vakṣaṇāsu | vakṣaṇā iti nadya ucyante | tābhiścātra prakṛtisthāḥ sūkṣmā āpo lakṣyante | prakṛtisthaḥ susūkṣmaḥ saraḥ svaṣvityarthaḥ | avenantaṃ garbhavāsamakāmayamānaṃ tuṣayantīti | samyak jñānādupadeṣṭuṃ yogyo'yamiti prītā satī | bibharti dhārayati prajāpatiniyogāt ||
19.17
pīvānaṃ sthūlaṃ medoyuktaṃ | meṣamapacanta prajāpatirūpasyendrasyārthāya ktavantaḥ| paśuyāgaṃ kṛtavanta ityarthaḥ| vīrāḥ prajāpateḥ putrāḥ aṃgirasaḥ | ruśca | nyuptāḥ nikṣiptā santaḥ dvayorekatarasyānugatā bhavantyevaṃ prajāpatenu āsan anugatā bhūtāḥ aṃgirasaḥ| kiñca | dvā aṃgirasāmeva madhye au kaucidaṃgirasau | dhanuṃ dhanuśabdo'tra dhanuḥśabdaparyāyaḥ | dhanaśabdaryāyo vā| dhanuryathā vadhasādhanamevamajñānādivadhasādhanaṃ | dhanavat tisādhanaṃ vā| kapilāmityarthaḥ | bṛhatīṃ | bṛha vṛddhau| prajāpatyādeśāt rdhayitrīṃ prakṛtiṃ vardhayitrīmucyate | apsvantaḥ prakṛtisthānāṃ paramahūmānāmapāṃ madhye | pavitravantāḥ| mantraḥ pavitramucyate | dhyānasādhanavamantravantau | carataḥ paricaritaḥ prajāpatyādeśādārādhayataḥ | vadhyānenātmānaṃ saṃskurvantau ||
19.18
vikośanāsaḥ prajāpatiṃ pitaraṃ vividhamāhvayantaḥ | viṣvañcaḥ ā gatayaḥ pūjanā vā | āyan āgatāḥ | prajāpatessakāśādutpannā rthaḥ| ke aṃgirasaḥ sarvāḥ prajā vā utpādya | pacāti prajāpatyartheḥ | ṣu havīṃṣi pacati | nemaḥ aṃgirasāṃ sarvaprajānāṃ vārdhaḥ | na hi pakṣat cati | ardhaḥ tadetatsarvaṃ kena tava kathitamiti cet | ucyate | devaḥ savitā sarvasya prasavitrādityaḥ | prajāpatirvā | me mama | sarvaṃ yathoktam | āha kathitavān | kiñca | drughnaḥ ita dārvaṇaḥ rannaḥ sarpirannaśca | agnirapi vanavat havirvahanadvāreṇa prajāpatiṃ te saṃbhajate ||
19.19
apaśyamāgamenāṣeṇa vā jñānena sārthāddhā dṛṣṭavān ahamasmi vasukaḥ prajāpatirūpamindraṃ | kiṃ kurvantaṃ dṛṣṭavānasi | ucyate | grāmaṃ bhūtasaṃghātaṃ | vahamānaṃ prāpayantaṃ sṛjantamityarthaḥ | kutaḥ | ārāt upādānakāraṇāt prakṛtita ityarthaḥ | kiñcānyat kurvantamapaśyam | acakrayā svadhayā annena | vartamānamātmasthitiśca kurvantamapaśyantaṃ | uktañca mantrāntare-ānīdavātaṃ svadhayā tadekamiti | kiñca | pra siṣakti prakarṣeṇa sevate | aryaḥ aryeśvaraḥ prajāpatiḥ | yugā yugāni yāgakālān | yajamānajanānāṃ kāryatvena saṃbandhinaḥ | kiñca | sadyaḥ samāne'hani | śikṣa śikṣāni | śikṣaṃ śnathateriti vacanāt |† śnathitṝṇi tāḍayitṝṇi hiṃsitṝṇi asurakṣādiśatruvṛndāni | pra minānaḥ prakarṣeṇa hiṃsan | navīyān śarīreṇa balapauruṣanayādibhiśca navataro bhavatīti śeṣaḥ ||
19.20
kāryakāraṇayorekatvopacārāt-ātmā vai putranāmāsīti vacanāccendarūpeṇāvasthitasya | me mama | pramarasya prakarṣeṇa śatrūṇāṃ mārayituḥ svabhūta? na ? gāvau śatranyajñāṃśca prati gantārau harī | yuktau svagṛhaṃ prati gamanāni yuktau | suṣṭhu abhi pūjitau | mo ṣu pra sedhīḥ pratyupasaṃhārakāraṇenāsmadyajñātmāpagamaya | kiṃ tarhi | muhuḥ inmamandhi punaḥ punarapīndraṃ stuhi māntarātmannityarthaḥ | yataḥ āpaḥ cit āpa eva vṛṣṭilakṣaṇāḥ | asyendrasya | vinaśanti | anekārthatvādudhātūnāṃ naśatiratra prāptyarthaḥ | prāpnuvan prāpnuvanti | arthaṃ gatiṃ | sūraśca sūryaśca prāpnotīti | kīdṛśaḥ | markaḥ | mṛju śuddhau [mā] rjayitā śodhayitā sarvasya | uparaḥ babhūvān uparasadṛśo bhavana meva ? śīghragatiḥ sannityarthaḥ | yasmāt gacchanna dūrāpaḥ tasmādyāvannāpnoti yajñāttāvacchīghraṃ punarapi stuhītyarthaḥ ||
19.21
yo'yamindrasya svabhūtaḥ | vajraḥ | purudhā bahudhā anekaprakāra-
magrataḥ pṛṣṭhataḥ pārśvataḥ madhyataḥ adhastādupariṣṭācca vṛṣṭyudakapratibandhakāsurameghādiśatruśarīreṣu | vivṛttaḥ patitaḥ antarikṣalokasya parastādādityamaṇḍale | śrava it | śrava ityannanāma | annahetutvāccādityamaṇḍalasthamudakamucyate | icchabdo'pyarthe | tacchabdaśruteryacchabdo'dhyāhāryaḥ | yadapyudakaṃ meghodaragatādudakādanyadasti tadapi | jarimāṇam praharanbhagavo jahīvirasyeti indrasya stotāro madhyamasthānā devagaṇā marudādayaḥ taranti | taratiratrā[ntarṇī]taṇītamatvartho draṣṭavyaḥ | vajraghātamantareṇendrasya pratāpenaivāntarikṣalokaṃ prati raśmibhiravatārayantītyarthaḥ | athavā jarimāṇaḥ tamasāṃ bhaumānāñca rasānāñjaritāro raśmayo varṣāsvavatārayanti | etaduktaṃ bhavati | meghodaragatamudakantat pratibandhakāñchatrūn vajreṇa hatvā bhūmau pātayantīndra ādityamaṇḍalasthamudakaṃ vajramantareṇājñayaiva kevalayā antarikṣalokaṃ prati raśmibhiravatārayantīti ||
19.22
vṛkṣe vṛkṣe | athāpi tāddhitena kṛtsnavannigamā bhavanti | vṛkṣavikāro dhanuratra vṛkṣa ityucyate | aiśvaryayogādindrasya saṃgrāmakāle bahubāhusthāne kadhanuṣṭve sati vīpsā [va] canamupapadyate | vṛkṣe vṛkṣe vṛkṣavikāre dhanuṣi dhanuṣīndrasya svabhūte | niyatā yamu [ba]ndhane | nibaddhā āropitā satī | mīmayat | mīmayatiḥ śabdakarmā | ‡ śabdaṃ karotyākṛṣyamāṇā satā gauḥ | athāpi tāddhitena kṛtsnavannigamā bhavanti | gavyā govikārasnāyumayī jyā gamayitrī vā śarāṇāṃ | tataśca jyāta: tato vā śabdakaraṇādanantaraṃ | vayaḥ pakṣisadṛśāḥ gantāro vā iṣavaḥ | pra patān prapatanti śatrūn prati | kīdṛśāḥ | puruṣādaḥ śatrupuruṣāṇāmattāraḥ mārayitāra ityarthaḥ | atha etā tasmācca kāraṇādidaṃ | viśvaṃ sarve | bhuvanaṃ bhūtajātaṃ | bhayāte indrāt bibheti | indrāya indrārthaṃ | sunvat somābhiṣavaṃ kurvadapi| ṛṣaye ca śikṣat ṛṣirdraṣṭā karmaṇāmṛtvik tasmai ca dakṣiṇāndadapi somayāgaṃ kurvadapi kimutānyadityarthaḥ ||
19.23
devānāṃ māne jagatsthitihetubhūtodakādhārabhūtatvāt sarvasmāt sarvantāvadeva te sṛṣṭā ityarthaḥ | ke ete | meghāḥ | kuta etadavagamyate | parasmin pāde teṣāmanvādeśāt | bhāṣye ca meghā eva mādhyamakā devagaṇā ityuktāḥ | vṛṣṭānāñca satāmeṣāṃ meghānāṃ | kṛntatrāt indravajreṇa vikarttanācchednāt | uparā udāyan | uparā meghāḥ | tātsthyādatra tacchabdenāpa ucyante | meghasthā āpa utpannāḥ | vṛṣṭibhāvena bhūmau patitā ityarthaḥ | patitāsu ca tāsvapsu indrādeśāt parjanyo vāyuraditya ityete trayaḥ varṣaśītoṣṇaistapanti santāpayanti pācayantītyarthaḥ | pṛthivīmatra tātsthyātācchabdyaṃ| pṛthivīsthā oṣadhīrityarthaḥ | [anūpāḥ] ānupūrvyeṇa vaptāraḥ praharitāraḥ prakṣiptāra ityarthaḥ | pācitāsu cauṣadhīṣu | dvā dvau vāyvādityau| būbūkaṃ bhūmisyamudakaṃ | vahataḥ ādityamaṇḍalaṃ prati vāhayataḥ | vāyuḥ śoṣayan ādityo raśmibhirādadānaḥ | kīdṛśamudakaṃ | purīṣaṃ prīṇayitṛ pūrayitṛ vā sarvasya bahvityarthaḥ ||
athavā devānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī | nirmāṇamapi suvṛṣṭergṛhyate | prathamaśabdo'pi pradhānavacanaḥ | tiṣṭhatirapi vyāpārārthaḥ | rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhava iti | yathā devānāṃ madhye ye prathamā utkṛṣṭā madhyamā devagaṇā indrasya svabhūtā marudādayaḥ | te | māne vṛṣṭinirmāṇe janane | atiṣṭhan vyāpriyanta ityarthaḥ | vyāpriyamāṇeṣu teṣu kṛntatrādeṣāṃ | karttṛkarmaṇoḥ kṛtiḥ |‡ ityevameṣā kartariṣaṣṭhī ebhirmādhyamakaiḥ devagaṇairyat kṛtaṃ | kṛntatraṃ vikartanaṃ meghānāṃ chedanaṃ tasmāt he kāryasmādekairvikartā ? tasmāt kāraṇādityarthaḥ| uparā meghāḥ| etiratrāntarṇītaṇyathaiḥ| kiṃ udagamayanti janayanti kiṃ sāmarthyādvṛṣṭilakṣaṇamudakaṃ| janite ca tasminnudake trayastapantīḥ tyādirardharco'vyātāthaiḥ ? ||
19.24
anayarcādityātmanendra stūyate | seti tacchandaśruterekavākyatārthai yacchabda uttarasminnardharce 'dhyāhāryaḥ | yacchandasaṃbandhācca sa eva pūrve vyākhyeyaḥ | yadraśmirūpeṇa gatvā | āviḥ kṛṇute prakaṭīkaroti | svaḥ sarvaṃ trailokyamādityaḥ | gūhate saṃvṛṇoti ca ādatte cetyarthaḥ | busamudakaṃ bhaumarasākhyaṃ | sa pātuḥ padanametasmai prayojanadvayā [yādityena] raśmidvāreṇa gamanamityarthaḥ | asya nirṇijaḥ sarvasya śodhayiturādityasya svabhūtānnānnenādityena kadācidapi | mucyate nirvādāt śrameṇa vā parityajyate | sā te tava māmāntarātmanaḥ ? | jīvātuḥ jīvikā jīvanaheturityarthaḥ | yata evamataḥ te tasya viddhi tasyāpyādityasya upakarturjānīhi stutyā yāgena ca pratyupakāraṃ | mā ca asmai asyādityasya svabhūtaṃ | tādṛktādṛśamupakṛtamapagūhaḥ apasaṃvṛtamapanītaṃ mā kārṣīrityarthaḥ ? | samarye mṛtyunā saha saṃgrāme vartamāne | prāṇināṃ hi sarvadaivaṃ mṛtyunā saha saṃgrāmaḥ | jīvasyeṣṭatvānmṛtyośca tadapakārāya sarvadā pravartamānatvāt ||
uttaraṃ sūktaṃ viśvo hyanya iti dvādaśarcamaindraṃ vasuka eva dadarśa |
Linked texts (1)
- Ṛgvedasaṃhitā — Sanskrit