Pramāṇa · Search · About · API

Ṛgvedasaṃhitābhāṣya

Commentary on Rigveda (Ṛgvedasaṃhitā)

Language
Sanskrit
Author
Udgīthācārya
Extent
227 passages, 16,351 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · The Rig-veda With The Commentary Of Udgitha Acharya; ed. Vishva Bandhu Shastri; Vishveshvaranand Vedic… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.4

. [madhūnāṃ]...mṛṣṭānāṃ ghṛtānnānāmavayavabhūtaiḥ svāṃśālakṣaṇaiḥ| tasmādvayamapi śreyo'rthamagnimārādhayāmaḥ ||
. [ madhūnāṃ ] ... sṛṣṭānāṃ ghṛtānnānāmavayavabhūtaiḥ svāṃśālakṣaṇaiḥ | tatsāddhyamapi śreyo'rthamagnimārādhayāmaḥ ||

1.5

sapta svasṛ-sapta jihvā jvālākhyāḥ| kālī karālītyevamādyāḥ| svasṛ rbhaginībhūtāḥ| tadagnerjātatvāt svayaṃkāriṇīrvā| aruṣīḥ ārocanāḥ| vāvaśānāḥ vāvaśyamāna atyarthaṃ śabdyamānaḥ stotṛbhirhūyamāna ityarthaḥ| vidvān sarvajñedānīḥ | madhvaḥ madhusvādasya mṛṣṭasya haviṣaḥ pūrṇā iti śeṣaḥ| ujjabhāra ūrdhvaṃ harati| dṛśe darśanāya sarvasya| uddhṛtya ca yattatra haviṣiṣiktaṃ udakaṃ rasībhūtaṃ havirityarthaḥ| tat antaḥ madhye| yeme niyacchati sthāpayati| kasyāntaryeme| antarikṣe ākāśe sthitasya pūṣṇaḥ| kuta etadavagamyate†| ṛgante tasya śravaṇāt| āhutyādhāratvācca| purājāḥ pūrvamādisarge prajāpaterjātaḥ| kimarthamādityasyāntaryeme icchankarttuṃ kāmayamānaḥ| kiṃ vavriṃ rūpaṃ| kīdṛśaṃ sāmarthyāddīptaṃ| kasya pūṣaṇasya pūṣṇaḥ| tacca dīptaṃ rūpamavidat vindati| tena ca havīrasena dīptarūpaḥ pūṣāvaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| atha-‘mūrdhā bhuvo bhavati naktamagnistatassūryo jāyate prātarudyan’‡ iti mantrāntare darśanādādityātmanā yadāgniḥ stūyate tadaiva-
sapta svasṝ-sapta jihvā jvālākhyāḥ| kālī karālītyevamādyāḥ| svasṝ rbhaginībhūtāḥ | tadagnerjātatvāt svayaṃsāriṇīrvā | aruṣīḥ ārocanāḥ | vāvaśānaḥ vāvaśyamāna atyarthaṃ śabdyamānaḥ stotṛbhirhūyamāna ityarthaḥ | vidvān sarvajedagniḥ | madhvaḥ madhusvādasya sṛṣṭasya haviṣaḥ pūrṇā iti śeṣaḥ | ujjabhāra ūrdhvaṃ harati | dṛśe darśanāya sarvasya | uddhṛtya ca yattatra haviṣvikaṃ udakaṃ rasībhūtaṃ havirityarthaḥ| tat antataḥ madhye| yeme niyacchati sthāpayati | kasyāntaryeme | antarikṣe ākāśe sthitasya pūṣṇaḥ | kuta etadavagamyate† | ṛgante tasya śravaṇāt | āhutyādhāratvācca | purājāḥ pūrvamādisarge prajāpaterjātaḥ| kimarthamādityasyāntaryeme icchankarttuṃ kāmayamānaḥ| kiṃ vatriṃ rūpaṃ | kīdṛśaṃ sāmarthyāddīptaṃ | kasya pūṣaṇasya pūṣṇaḥ| tacca dīptaṃ rūpamavidat vindati | tena ca havīrasena dīptarūpaḥ pūṣāvaśyaṃ bhavatītyarthaḥ | atha-‘mūrdhā bhuvo bhavati naktamagnistatassūryo jāyate prātarudyan’‡ iti mantrāntare darśanādādityātmanā yadāgniḥ stūyate tadaiva-
marthayojanā kāryā| sapta raśmīn svayaṃ satrīn? ārocanān kāmayamānaḥ stūyamāno stotṛbhiḥ vidvānagnirmadhva udakasya bhaumasya pūrṇānudakavelāyāmūrdhvaṃ harati | ādityātmanā sthitaḥ darśanāya prakāśanāya sarvasya | hṛtvā ca udakandyāvāpṛthivyormadhye sa niyacchati | antarikṣe vidyudātmanā sthitvā | icchantrūpaṃ labhate varṣāsu pūṣṇassakāśāt svabhūtaṃ vā ||

1.6

sapta maryyā0-sapta maryādā vyavasthitā alaṃghanīyāḥ-‘steyaṃ gurutalpārohaṇaṃ brahmahatyāṃ bhrūṇahatyāṃ surāpānaṃ duṣkṛtasya karmaṇaḥ punaḥ punassevā pātake'nṛtodyam iti| kavayo medhāvinaḥ| kavayo hiraṇyagarbhaprabhṛtayaḥ medhāvinaḥ| tatakṣuḥ takṣatiḥ karotikarmā kṛtavantaḥ | tāsāmmaryādānāmamadhye ekāṃ it icchabdo'pyarthe ekāmapi maryādāmabhigacchan| aṃhuraḥ aṃhasvān pāpavān bhavati | yastvagnyanugrahāṇāṃ ha skaṃbhabhūto bhavati skaṃbhavadāśrayabhūto bhavatītyarthaḥ| paratrāpi upamasya sarvasya jagataḥ upanimāturagneḥ| nīḷe sthāne agnilokākhye| pathāṃ vṛṣṭilakṣaṇānāmapāmudakānāṃ | visarge visarjane antarikṣe| dharuṇeṣūdakeṣu meghodarāgateṣu vidyudātmanā vā | tasthau tiṣṭhati ||

1.7

asacca sa0-asaccāvyākṛtaṃ vastu | sacca vyākṛtaṃ | parame vyoman vyomani kāraṇātmanākāśe sthitaṃ | tatsarvamagnireva tanmūlatvādyāgasya yāgamūlatvācca sarvasya | dakṣasya ca prajāpateḥ | janman janmani utpattau nimittamagnireva uktenaiva nyāyena | aditeḥ pṛthivyāḥ | upasthe upasthāne upari| agnireva sthitaḥ | ādhipatyenamātra?etavatyarthaḥ ? vṛṣabhaśca dhenuścānyacca sarvandravyamasmākamagnireva bhavati tadātṛtvāttat kāryaṃ kartṛdv↠||

2.1

ayaṃ sa ya0-a[yaṃ] so'gnirasmābhirāhūtaḥ yāgārthasyāgnerabhiṣṭau yāge kṛte sati| śarman śaraṇe ramijjryaiṣṭhebhirvṛddhābhirvā | parivītaḥ parivṛtaḥ pariveṣṭitaḥ| paryeti sarvato gacchati| yatra yatra gantavyaṃ tatra tatrāpratihatagatirgacchatītyarthaḥ| vibhāvā vividhadīptaḥ|

2.2

yo bhānubhiḥ-yaścāgnirvibhāvā vividhadīptiḥ| ṛtāvā ca satyavānudakavān yajñavān vā| ajasraścānupa[kṣī]ṇaḥ ahiṃsito vā| kenacidanabhibhūta ityarthaḥ| bhānubhirdevaibhiḥ dīptibhirdānādiguṇayuktābhiḥ stutyābhiḥ pratigantribhirvā| vibhāti vividhandīptyate| yaḥ yaśca| ā vivāya ābhimukhyena gacchati| sakhyā sakhyāni sakhibhiḥ karttavyāni havirvahanādīni karmāṇi kartumiti śeṣaḥ| kasyārthāya sakhibhūtānāṃ yajamānānāmarthāya | kathaṃ gacchati aparihvṛtaḥ aparihiṃsitaḥ aparibhrānta ityarthaḥ| kimiva| atyo na aśva iva| kīdṛśo 'śvaḥ| saptiḥ sadā sarpaṇasamarthaḥ| yathā sata[ta]gamanasamartho 'śvaḥ aparibhrānto gacchati evaṃ so'[ya]magnirasmābhirāhūto† yāgārthamiti pūrvavadvākyaparisamāptiḥ kāryā |

2.3

īśe yo vi0-gandhyaśvāgniriśeṣu? īṣṭe| viśvasyāḥ sarvasyāḥ| devavīteḥ devāśanasya haviṣaḥ| īśe īṣṭe ca| yaḥ viśvāyuḥ sarvatrāpratihatagamanaḥ sarvajīvino vā| uṣaso vyuṣṭau vivāsane| ādityātmanā sthitassannagnirudayenoṣasaṃ vivāsayatītyataḥ evamucyate| yasmiṃścāhiṃsitā yajñarathaḥ asurarākṣasādiśanrubalaiḥ |

2.4

śūṣebhirvṛ0-so'gniruktalakṣaṇaḥ śūṣebhirbalairhavirlakṣaṇaiḥ balanimittairhavirbhirityarthaḥ | vṛdhaḥ vardhitassan | juṣāṇaḥ sevyamānaśca | arkaiḥ mantraiḥ yajvabhistutibhiścaśastraiścetyarthaḥ | devānannena accha āptuṃ | raghupatvā laghupatanaḥ śīghragamanaḥ | jigāti gacchati | gatvā cāhvānāntaraṃ | mandraḥ stutyaḥ | hotā homakārī | yajiṣṭhaḥ yaṣṭṛtamaḥ | sammiślaḥ sammiśraḥ saṃprayuktaḥ sarvairguṇairdevairvā | juhvākhyena pātreṇa havirājighartti ākṣārayati | devān prati haviḥ devebhyo dadātītyarthaḥ |

2.5

tamukṣābhi0-jātavedasaṃ juhvamāhvātāraṃ dātāraṃ vā manuṣyādi balānām| athavā sahānāṃ śatrūṇāmabhibhavitṝṇāṃ sahāyānāṃ vā devānāṃ yāgārthamāhvātāraṃ | viprāsaḥ medhāvinaḥ stotāraḥ | matibhiḥ stutibhiḥ | ā gṛṇanti ādareṇa stuvanti | tamagnimukṣāṃ bhogānāmutstrāviṇaṃ dātāraṃ | rejamānaṃ jvālātmanā kaṃpamānaṃ vā etaṃ indramiva† | gīrbhiḥ stutibhiḥ | namobhirannaiśca | ā kṛṇudhvaṃ asmadabhimukhaṃ yūyamapi kuruta he ṛtvijaḥ |

2.6

saṃ yasmin vi0-yasmiṃstvayyagnau saṃ saṃgatāni svatvenāvasthitānītyarthaḥ | viśvā sarvāṇi | vasūni dhanāni | vājena annena balena vā saha aśvāśca yasmiṃstvayyagnau svatvenāvasthitāḥ | kīdṛśā aśvāḥ | saptīvantasarpaṇavantaḥ satatagamanasamarthā ityarthaḥ | evaiḥ kāmaissarvaissahitāḥ | sa tvaṃ he indra parameśvarāgne | asme asmākamarthāya | ūtīḥ kīdṛśaḥ vātatamāḥ durlabhatvaṃ gatatamāḥ | āṃteduṣprāpā ityarthaḥ | arvācīnāḥ arvāgañcanāḥ asmadabhimukhāḥ | ā kṛṇuṣva ādareṇa kuru | sarvān kāmānasmabhyandehītyarthaḥ |

2.7

adhā hyagne0-athati hetu nirdeśe | hīti pratinirdeśe | atha yasmāta he agne| mahattvena svena| niṣadya upaviśya vedyante| jajñāno jāyamānaḥjvalan| sadyaḥ tasyāmeva velāyāṃ | havyaḥ havanāī: āhutiprakṣepārhaḥ | babhūtha bhavasi | hi tasmāt | tante tava | svabhūtaṃ ketaṃ prajñānaṃ jvālāṃ | anu āyanna homārthaḥ manugacchanti dīpte tvayi havīṃṣi juhatītyarthaḥ | devāsaḥ haviṣo dātāraḥ ṛtvigyajamānāḥ | adha anantaraṃ | vardhanta vardhante ca putrādivṛddhyā yujyante cetyarthaḥ | prathamāsaḥ kriyābhirjanavidyādiguṇaiśca bhavantīti śeṣaḥ | ūmāḥ tvayā rakṣitāssantaḥ |

3.1

svasti no di0-svasti avināśaṃ asmabhyandivassakāśāt | pṛthivyāśca | dyupṛthivyantarikṣanivāsibhyassakāśādityarthaḥ | kīdṛśaṃ svasti ucyate | viśvāyuḥ sarvānnaসহিতṃ | he agne deva dhehi | kimarthaṃ yajathāya devayāgārthaṃ | sarvopadravarahitāssarvānnayuktāśca santastathāsmān kurviti vākyārthaḥ| kiñca sacemahi sevemahi ārādhayema tvāṃ sadetyetadāśāsmahe vayaṃ | kena | urubhiḥ bahubhiḥ | śaṃsaiḥ stutibhiḥ | etajjñātvā he dasma tava svabhūtaiḥ prajñānai ruruṣya rakṣa pālanopāyaparijñānai ruruṣya rakṣa no'smān |

3.2

imā agne0- he agne imā matayaḥ stutayaḥ | tubhyantvadarthaṃ jātāḥ [ asma ] dādistotṛmukhādutpannāḥ | uccaritā ityarthaḥ | gobhiraśvaiśca sahitaṃ rādhaḥ dhanaṃ hiraṇyādikamabhigṛṇanti | abhiṣṭuvanti | aho śobhanamasmadanurūpamiti praśaṃsanti | kadā ucyate | yadā yasmin kāle | te tava | svakaṃ bhogaṃ bhogārhandhanaṃ martto'smadādiko manuṣyo'nvānaṭ tvatto dānānantaraṃ prāpnoti labhate tadetyarthaḥ | etad jñātvā he vaso praśasyavasumanvāsavasubhūta vā svena tejasā sarvaisyācchādayitarvā | sujāta sujanman śobhanakarmārthamutpanna vā | dadhānaḥ asmabhyandaddhanaṃ matibhiḥ stutibhistvayā dattandhanaṃ sthāpayeti śeṣaḥ | asmatstutyanurūpamasmabhyandhanaṃ dehītyabhiprāyaḥ |

3.3

agniṃ manye0-agnimanmanye jāne'haṃ | pitaraṃ tat kāryakartṛtvāditi uttaratrāpyayameva nyāyaḥ | agnimevāpiśca jñātiṃ | atroktavyatiriktāmmātrādikā mmanye | agnimeva bhrātarañca manye | sadamit sadaiva | sarvakālamevā visaṃvādinaṃ sakhāyañca manye | agneragneḥ svabhūta manīkammukhamāhavanīyākhyaṃ | bṛhato mahataḥ anantaguṇasya | saparyaṃ paricarāmyabhipretārthasiddhaye stutibhirhavirbhiścārādhayāmi | kimiva divi śuklaṃ yajñaṃ mametaddivisthaṃ śukraṃ śociṣmaddīptimadyajātaṃ yaṣṭavyaṃ maṇḍalaṃ sūryasya saṃbandhi yathābhipretārthasiddhaye kaścidārādhayetyevam |

3.4

sidhrā agne0-he agne sidhrāḥ siddhā niṣpannā dhiyaḥ prajñā kāryāstu | asme asmākaṃ saṃbandhinyaḥ | sanutrīḥ saṃbhaktayastava tvadarthamasmābhiḥ stutayaḥ kṛtā iti jñāpitamityabhiprāyaḥ | yammāntrāyase pālayasi karmavaiguṇyāt | yasya mama karma saguṇaṃ karoṣītyarthaḥ | dama ā yajñagṛhe maryādayāvāsthitaḥ | nityahotā satataṃ homakārī devānāmāhvātā vāsan | so'hantava prasādā[t]tvat sāyujyaṃ gatassan | ṛtāvā yajñavān satyavānudakavān vā syāmiti śeṣaḥ | rohidaśvo rohitsaṃjñakāśvāvāṃśca syāṃ | purukṣurvarddhānnaśca bahustutiśabdaśca vā syāṃ | kiñca | dyubhiḥ dīptaiḥ|
ahabhiḥ ahobhiḥ sāmarthyāt katipayairapi | asmai mahyaṃ | vāmaṃ vananīyaṃ phalandṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā'stu |

3.5

dyubhirhitaṃ0-yattadoraddhyāhāraḥ kriyate pūrvottarayormantrayoḥ| yantvāmagniṃ hitammitramiva prayogaṃ hitakāriṇaṃ snigdhamiva sarvakāryeṣu prayoktavyaṃ | pratnaṃ purāṇaṃ ṛtvijaṃ | agnivai devānāṃ hotāsīditi vacanāt | athavā ṛtāvṛtau devānāṃ yaṣṭāraṃ | adhvarasya yajñasya | jāraṃ jarayitāraṃ parisamāpayitāraṃ | bāhubhyāmāyavo manuṣyā ṛtvigyajamānā'hobhiśca divaseṣvityarthaḥ | vikṣu viśo manuṣyāstadākāreṣu deveṣvityarthaḥ | hotāraṃ āhvātāraṃ | ni āsādayanto niyamena sāditavantaśca devānāṃ yāgārthamāhvātārannirūpitavantaścetyarthaḥ |

3.6

svayaṃ yaja0-sa tvaṃ he devāgne ātmanaiva yajasva | divi dīptimati vedisthāne sthitāndevānmānuṣahotrā ? devayāgamākārṣīḥ | yataste tad saṃbandhi devayāgakarma kiṃ kṛṇavat karoti | pākaḥ paktavyaprajñaḥ| apracetāḥ aprajñāno mānuṣo hotā tvayānadhiṣṭhito na kiñcidapi jānātītyarthaḥ | kiñca yathā yena prakāreṇāyajaḥ yajasī tvandeva ṛtubhiḥ ṛtudevatābhiḥ saha yāgākālairvā | devān eva evaṃ yajasva | tanvaṃ svamātmānamityarthaḥ | he sujāta śobhana janman śobhana devayāgakarmārthamutpanna vā |

3.7

bhavā no a0-he agne naḥ asmākaṃ | avitā bhava dṛṣṭabhayebhyo rakṣitā bhūyāstvaṃ | uta api ca | gopāḥ adṛṣṭabhayebhyo gopāyitā bhūyāḥ bhava | vayaskṛt vayasātra jīvitaṃ vakṣyate| jīvitasya ca samagrasya kartā bhūyāḥ|
uta no vayodhāḥ vayaso'nnasya ca dātā bhūyāḥ| rāsva ca dehi ca| devebhyo naḥ asmākaṃ svabhūtāṃ| havyadātiṃ haviṣo dattiṃ| he sumahā suṣṭhu mahat su pūjayā | trāsva pālaya| utāpi naḥ asmākaṃ svabhūtāstanvaḥ śarīrāṇi| aprayucchan apramādyan ||
uttaraṃ sūktaṃ praketuneti navarcantvāṣṭrastriśirā dadarśa| asyādyābhiṣṣaḍbhi ṛgbhiragnintuṣṭāva| ātmanastrāṇārthamantyena tṛcenendramabhituṣṭāva| svaptānte ? kila abhavatsa hi devānāṃ purodhāḥ priyakāmyayā asurāṇāṃ svasuḥ putrastriśirā viśvarūpadhṛk tasmai dadarśa| prahintvindro deveṣu vibudhaissruraiḥ so'sya vajreṇa tānyāśu śirāṃsi trīṇi cicchide| tasya yat somapānantu mukhaṃ so'bhūt kāpiñjalaḥ kalaviṃkassurāpānamannādantittiro'bhavat | taṃ vāgabhyavadattīvrā brahmahāsi śatakrato prapannaṃ hatavān yastvaṃ viśvarūpaṃ parāṅmukhaṃ tamabhyaṣiñcat sūktena ṛṣirapa iti svayaṃ sindhudvīpo'panutyarthantasyāślīlasya pāpmanām |

4.1

pra ketunā0-ketunā prajñānena | bṛhatā-mahatā sarvavastuviṣayeṇa yukta iti śeṣaḥ | prayāti pragacchatyagniḥ ka ā rodasī āṅtra pratyarthe dyāvāpṛthivyau gatvā vṛṣabhaḥ vṛṣabha ivāroravīti | devayāgakāle | pṛthivyāmatyarthaṃ śabdaṃ karoti devāhvānakāle | divi antān avasānān| upamān sannikṛṣṭāṃśca pradeśān | jvālātmanādityātmanā vā sthitaḥ | udānaṭ ūrdhvaṃ vyāpnoti ||

4.2

sumoda ga0-yā nirmumoda modate satatamāptakā mattvāt vṛṣabha iva ca | kakudmānagnividyudādityātmanā sthitaḥ | āhavanīyādyādhārameghamaṇḍalairunnatatva ? sāmānyā varṣitā| kakudmāṃśca jvālābhiḥ tadvadunnatā-
bhiḥ| asnemā praśastaśca| vatsaśca naktoṣasoḥ| sāyaṃprātarāhutyupajīvanāt| uktaścāyamartho mantrāntare-‘naktoṣāsā samanasā virūpe dhāpayete śiśumekaṃ samīcī’ iti | śimīvān havirvahanadevāhvānādikarmavāṃśca| arāvīt devāhvānādiśabdaṃ saprayojanaṃ karoti| so'gniḥ devatāta| yajñe udyatāni udyamān karmārthamutsāhān|kṛṇvan kurvan| sveṣvātmīyeṣu| kṣayeṣu nivāseṣu| āhavanīyādyādhāreṣu sthitaḥ| prathamaḥ sarvasmādanyasmādyāgasādhanāt pūrvaṃ| jigāti gacchati| karma prati yāgakarmaṇi vyāpiyata ityarthaḥ ||

4.3

ā yo mūrddhā0-yo'gniḥ| mūrdhānaṃ mūrdhavat pradhānabhūtamagninirmanthanapradeśaṃ| pitroḥ agnermātāpitṛbhūtayoraraṇyoravayavaṃ| ārabdha āṅīṣadarthe| rabhirhiṃsārthaḥ| īṣadvinasti| nirmanthanakāle dāhena dagdhuṃ samartho'pi sanna dahatītyarthaḥ| yañcāgnimadhvare yajñe| ni dadhire niyamena dhārayanti yaṣṭāraḥ| yaścāgniḥ sūraḥ sūryo'pyekasya sataḥ| agnividyudādityātmanāgnerevābhidhāvasthānāt|arṇaḥ atrttā ca gantā cāhavirādāya devān prati sarvatra vā| tasyāsyāgneḥ svabhūtāstanvaḥ mūrttayaḥ| agnividyudādityalakṣaṇā jvālālakṣaṇā vā| āhavanīyādilakṣaṇā vā| kīdṛśyaḥ| aruṣīrārocanāḥ|aśvabudhnāḥ aśanabandhanāḥ| havirāhārāsthi† ityarthaḥ|juṣanta sevante bhakṣayanti sarvayajamānahavīṃṣītyarthaḥ| kvāvasthitāssevante| ucyate§| ṛtasya yajñasya sambandhini yonau sthāne vedyākhye| kiṃguṇaviśiṣṭe|patman patmani patanti gacchanti upaviśantyatra devatā iti patma| tatra devatāsane vedisthāna ityarthaḥ| athavā tanva iti dvitīyāntametat| yathoktā mūrttīssevante sarve yajamānā stutibhirhavirbhiśca ||

4.4

uṣauṣo0-uṣa iti ṣaṣṭhyarthasaṃbodhanavibhaktireṣā | uṣaśśabdena cātra sāmarthyāt sāyaṃprātassandhthe ucyete | he vaso svena
jyotiṣā sarvasyācchādayitaḥ| vasu man vā sarvasya vasubhūta vā praśasya vā agne | upaḥ sa sāyaṃsandhyāyā upasaḥ prātassandhyāyāścāgraṃ pūrvaṃ | hi yasmāt | eṣi gacchasi vipriyamāṇaḥ| tvaṃ yamayorekasmādādityāt| tanve svāyai | pañcamyarthe caturthī | tanva svāyā svasmāccharīrāt ||

4.5

bhuvaścakṣuḥ0-bhuvaḥ bhavasi|cakṣuḥ| kasya|mahaḥ mahataḥ|ṛtasya yajñasya| gopā gopayitā ca|bhuvaḥ bhavasi ca|tvameva varuṇaḥ ādityaḥ| kadā | yat yadā | ṛtāya udakārthaṃ bhaumarasalakṣaṇasyodakasyādānārthaṃ pṛthivīṃ prati veṣi gacchasi | tadā bhuvaḥ bhavasi ca| tvamevāpāṃ vṛṣṭilakṣaṇānāmapāṃ | napāt meghaḥ| kathaṃ| adbhyo hi megho jāyate | medhāttvaṃ vidyudrūpe jāyase| he jātavedaḥ bhuvaḥ bhavasi ca dūtastvamekasya yasya yajamānasya havirjujoṣaḥ sevasa bhakṣayāsa tasya ||

4.6

bhuvo yajña0-bhuvaḥ bhavasi tvaṃ| yajñasya rajasaśca| āditya janma | mūrddhā bhuvo bhavati naktamagnistatassūryo jāyate prātarudyan | stomena hi divi devāso agni majījanañchaktibhī rodasiprām | tamū akṛṇvantredhā bhuve kaṃ sa oṣadhīḥ pacati viśvarūpāḥ ||† ityādiṣu| bhuvaścakṣurmaha ṛtasya gopā bhuvo varuṇo yadṛtāya ve[ṣi] |§ netā prāpayitā| ito lokān| agnirvāda ito vṛṣṭiṃ samīrayatīti śruteḥ |¶ ka netā | ucyate | yatra yasminnantarikṣe loke | niyudbhiśśivābhiḥ | niyutsaṃjñakābhiraśvajātibhissakhyādibhissaṃbaddhaṃ vāyuṃ|sacase haviṣodakena ca sevase | tatrāntarikṣe netāsi| divi dyuloke ca| mūrdhānaṃ śirovat pradhānabhūtaṃ|dadhiṣe havirnayanadvāreṇa dhārayasi| kaṃ svarṣāṃ svariti
dyaurucyate | divassanitāraṃ saṃbhaktāramādityaṃ | jihvāsthānīyāñca jvālāṃ | he agne karoṣi | havyavāhaṃ haviṣāṃ vodūm̐ ||

4.7

atretihāsaḥ | tritamṛṣimanucaramindraḥ kilovāca | āyudhāni vetsi tvaṃ | triśiraso vadhe me sāhāyyaṃ kurviti | sa evamuktastrito yajñe bhāgaṃ vavre svavīryyavṛddhyarthaṃ | tasmai pāṇiprakṣālanārthamudakaṃ yajñabhāgamindro dattavān | tena yajñabhāgena vṛddhavīryyastrita indreṇa triśirasā saha yuddhāṃtaṃ ? hatvā tasya svabhūtā gāva ājahāra | sa punarujjīvito bahutaraṃ balaṃ prāpyendramayodhayat | taṃ vajreṇa nirbhinnavānindrassaparāṅmukhīkṛtaḥ | tasya trīṇi śirāṃsi ciccheda vajreṇendraḥ mahāntaṃ śatrujayanimittaṃ siṃhanādaṃ kurvanniti | etad bhāvi vastu svapnānte 'nena tṛcena dadarśa | yastrailokyasyādhipatiḥ tasyāsyendrasya | kratunā triśiraso mama vadhe sāhāyyakaraṇakarmaṇā nimittena | evaiḥ kāmairyajñabhāgecchābhiśca codyamānastrita ṛṣirindrasya sakhā | vavre vṛtavān prārthitavān kila svapnānte | antarmadhye | kasya sāmarthyādyajñasya | icchandhītiṃ dattiṃ bhāgaṃ | kuta icchan | pituḥ sarvasya jagataḥ pātuḥ | parasya prakṛṣṭasyendrasya sakāśāt | labdhena ca tena yajñabhāgena ṇena ? | sacasyamānaḥ sevyamānassarvairyajamānaiḥ | pitroḥ sarvasya mātāpitṛbhūtayordyāvāpṛthivyoḥ | upasthe samīpe sāmarthyādyajñe | jāmi yogyamindrasyānurūpaṃ sāmarthyāt || kiñcānyat-
mayā svapne dṛṣṭassa eva pūrvoktastritaḥ | pitryāṇi pitātra kilāgnirucyate | sarvasya sa tāni pitryāṇyāgneyānyāyudhāni | vidvān
śatruvadhāya prayoktuṃ sarve hartuśca jānan | indreṣita indreṇa triśirasā saha yuddhārthaṃ preṣitassan | āptyaḥ ataḥ putraḥ | abhi ayudhyat ābhimukhyena yuddhaṃ saṃprahṛtavān kila | triśīrṣāṇaṃ triśirasaṃ māṃ| saptaraśmīn śatruniya[mana]ārthaṃ sapta pragrahahastaṃ | athavā sapta raśmiraudityaḥ| tatsadṛśaṃ| ka raśmivanmamaśrita ? saptacchandaskaṃ vābhiyuddhaya ca| jaghanvān hatavān kila | sāmarthyāt samūrcchitaṃ kṛtavānityarthaḥ | kṛtvā ca tvāṣṭrasya cit | cidapyarthe | tvaṣṭuḥ putrasya mama cānyasya vāsurasya svabhūtā gāḥ nissasṛje ni[sṛṣṭa]vān kila niṣkālitavānityarthaḥ ||

4.9

samūrcchaya saṃjñāṃ pratilabhya utthāya yuddhārthe | bhūri ita bahviva pūrvatulyamatiriktarakhetyarthaḥ [ 0riktaṃ vetya0 ?] | ojaḥ balaṃ | inakṣantaṃ vyāpnuvantaṃ kurvantāmityarthaḥ | manyamānaṃ śūraṃ balavantaṃ vātmānañcintayantaṃ | athavā manyatirdīptikarmā krodhakarmā vā | dīpyamānaṃ krudhyantaṃ vā | athavā manyata ityarccantikarmasu pāṭhāt | indraṃ stuvantaṃ māṃ tvāṣṭraṃ | satpatiḥ satāṃ pātā śobhano vā trailokyasya svāmī | avābhinat vajreṇa vidāritavān kila | vidārya ca | tvāṣṭrasya cit | cicchabdaḥ kilārthe | tvaṣṭuḥ putrasya mama kila viśvarūpasya | gonāṃ gavāṃ svāmina iti śeṣaḥ | ācakrāṇaḥ ākārādiśabdaṃ kurvvityarthaḥ | trīṇi śīrṣāṇi śirāṃsi | parā varkū parāṅmukhasya vṛkṇavān kila| īdṛśaṃ bhāvi vastu svapnānte dṛṣṭavānanena tṛcena viśvarūpaḥ ||
etasmiṃśca vastuni paṃ? bhūte sati indrasya brahmahatyāpanodanamuttaraṃ† sūktamāpo hi ṣṭetyabdevataṃ khailikyā saha daśarcaṃ tvāṣṭrastriśirā āṃbarīṣassindhudvīpo vā dadarśa ||
navamaṃ sūktam |

5.1

yā yūyaṃ snānapānasamyag [kṛ]karaṇādināprakāreṇa sarvasya jagataḥ| mayobhuva stha sukhasya bhāvayitryo bhavatha| tānaḥ asmān | ūrje annāya| dadhātana dhatta | annaprāptiyogyānasmān kuruta| annamasmabhyandattetyarthaḥ| mahe mahate ca | raṇāya ramaṇīyāya | cakṣase darśanāya | jñānāya jñānaprāptiyogyāñcāsmān kurutetyarthaḥ | manattvaṃ jñānasya sarvaviṣayatvāt svargāpavargaramaṇīyaphalaprāptiśca ramaṇīyatvaṃ jñānasya ||

5.2

yaḥ | vaḥ yuṣmākaṃ svabhūtaḥ | śivatamaḥ atiśayena śivaḥ sukha[ tamaḥ ] | rasaḥ guṇo mṛṣṭaḥ khādurbalārogyakaraśca | tasya rasasyaikadeśaṃ taṃ vā rasaṃ| bhājayata sevayata| naḥ [asmān| iha] asmin loke | kimiva | uśatīḥ iva mātaraḥ| yathā uśatīḥ kāmayamānā stanyaṃ rasaṃ mātaraḥ pareṇa hārddena yuktāḥ ||

5.3

tasmai pāpāya śatrave vā tasya pāpasya śatrorvārthāya yasya pāpasya śatrorvārthāya vināśāya | jinvatha prīṇayatha | tasya yathā he āpaḥ [ putrapau ] trādivṛddhijenena prayojayathetyarthaḥ | naḥ asmān ||

5.4

śaṃ sukhaṃ | naḥ asmākaṃ | bhavantu pāpānodanadvāreṇa| devīrāpaḥ | abhiṣṭaye abhyeṣaṇāya ca | bhavantu prārthitamarthaṃ yacchantu cetyarthaḥ | athavā abhiṣṭaye yāgāya ca yajñāṃgabhāvāya bhavantvityarthaḥ | pītaye pānāya ca bhavantu | snānapānādikriyābhinirvṛttaye cāvyavacchedena bhavantvityarthaḥ | kiñca śaṃ śamanamutpannānāṃ rogāṇāmupaśamañca | yoḥ yāvanañca pṛthagbhāvamutpatsyamānānāṃ bhayānāmapanayañca kurvantya [ntu] iti śeṣaḥ | naḥ asmākaṃ | abhi upari | sravantu pāvanārthaṃ sicyamānāḥ |

5.5

īśānā īśvarāḥ | vāryāṇāṃ vāriprabhavānāṃ vrīhiyavādīnāṃ varaṇīyānāṃ | kṣayantīḥ īśvaranivāsayitrīrvā viśiṣṭāṃ gatiṃ gamayitrīrveti | carṣaṇīnāṃ manuṣyāṇāṃ | apadu [ apsu ? ] yācāmi bheṣajaṃ | bheṣajamiti sukhanāmavyādheḥ| pāpasya vāpanodakaṃ vastu | tadahaṃ prārthaye ||
abdevatyā vai [ khai ] likyeṣā | sasruṣī śravaṇaśīlaḥ nimnānusāriṇyaḥ tadapasaḥ | tadeva śravaṇaśīlatvaṃ nimnānusāritvamapaḥ karma yā sāntāḥ | divā naktañca ahani rātrau ca sasruṣīḥ | vareṇyakratuḥ snānapānapāvanādivaraṇīyakarmaṇaḥ ahandevīrāpaḥ | āhuve āhvayāmi | avase ātmano rakṣaṇārthaṃ tarpaṇārthaṃ vā ||
uttaraṃ yamayamyoḥ saṃvādasūktam|ociditi caturdaśarcam|saṃvādeṣu tu sarveṣu sa ṛpiryasya vākyaṃ | tata ucyate tena vākyena yassa syāddevatā tatra | atretihāsamācakṣate | yamī kila yamaṃ samudrasya madhye kaścidavāntaradvīpaṃ ramyaṃ ramaṇāya nītvā kāmitavatī | sa ca yamastāṃ bhaginītvāt pratyākhyātavāniti |

6.1

yamīvacanametat | o ityayannipāta āṅupasargasyārthe | vavṛtyāmityanena ca kriyāpadena saṃbadhyate | cinnipātaḥ pūjārthe | cit pūjitamiṣṭaṃ śreṣṭhaṃ vetyarthaḥ | sakhāyaṃ garbhavāsādārabhya sakhībhūtaṃ yamaṃ | sakhyā sakhyāya strīpuruṣasaṃparkajanitamitratvāyetyarthaḥ | o vavṛtyāṃ āvarttayāmi | ābhimukhyena sthitvā lajjāṃ parityajya saṃbhogaṃ karomītyarthaḥ | tiraḥ antarhitaṃ anyajanāprakāśaṃ vijanaṃ | puru cit bahu vistīrṇañce-
tyarthaḥ | arṇavaṃ samudraikadeśaṃ avāntaradvīpaṃ | jaganvān gatavatī satī | [ dharmasya ] tvaritā gatirityanena nyāyena | kāmasyāpi tvaritagatitvāt | api caṃ bhaviṣyataḥ putrasya pitustavārthāya | napātaṃ apatyaṃ garbharakṣaṇaṃ | kīdṛśaṃ | prataraṃ sarvaguṇopetamityarthaḥ | ā dadhīta dadha ? vidhātā garbhādhāne hi tasyādhikāra ityevamucyate | uktañca mantrāntare garbhādhānāditvaṃ—
ka ā dadhātu | ucyate | adhi kṣami adhi pṛthivyāṃ māturupari udara ityarthaḥ | kiṃ kurvannādadhātu | garbhaṃ daṃpatī ityāvayoranurūpatāmāvayoranurūpasyāpatyajananārthaṃ ratyarthaṃ saṃbandhaṃ karotvityarthaḥ |

6.2

yamyaivamukte sātmānaṃ parokṣīṃ† ityarthaḥ | te tava yamyāḥ | na sakhā na garbhavāsalakṣaṇena sakhībhūto yamaḥ | sakhyaṃ sakhitvaṃ yattvayoktaṃ strīpuruṣasaṃparkalakṣaṇam | etanna vaṣṭi na kāmayate necchati | kasmāt kāraṇāt | yat yasmāt | salakṣmā samānalakṣaṇā ekayonirujatvalakṣaṇā | viṣurūpā bhaginī sakhyaṃ vaṣṭi etatsalakṣaṇā yadviṣurūpā ca | bhavāti bhavati yamī bhavati | samānayonijatvādyasmānme bhaginī bhavasi tvaṃ tasmāttvānna kāmaye'hamityarthaḥ || ocit sakhāyaṃ sakhyā vavṛttyāṃ piturnapātamādadhīta vedhā adhi kṣami pratarandhīdhyāna ityanayorvacanayoryuktaṃ prativacanaṃ-na te sakhyādayaḥ lokapālāḥ | kīdṛśā vīrāḥ | 'vīro vīrayatyamitrān vetervā syādgatikarmaṇo vīrayatervā’‡ iti nirvacanādvividhamīrayitāraśśatrūṇām | uruvistīrṇaṃ vijanañcāvāntaradvīpaṃ gūḍhasaṃbhogasthānaṃ tvayābhipretaṃ| parikhyan sarvataḥ avyavadhānena paśyanti | tasmādatra na kaścidduṣkaraṃ kriyamāṇaṃ paśyatītyetanmāsaṃsthāstvaṃ | uktañca manunā-
manyante vai pāpakṛto na kaścit paśyatīti naḥ | tāṃśca devāḥ prapaśyanti svaścaivāntarapūruṣaḥ || iti evaṃ pratyākhyāyatī pratyuvāca yamī |

6.3

gheti nipāto'pyarthe'tra | ye amūtāsaḥ devāḥ prajāpatyādayaḥ te'pyuśanti | kāmayante | yadagamyatvena tvayābhipretaṃ | etat tyajasaṃ tyajyate parasmai pradīyata iti | tyajasaṃ duhitṛbhaginyādistrījātaṃ śāstreṇāgamyatvenoktaṃ | ekasya cinmartyasya | ekasyāpi manuṣyasya prajāpatyāderduhitṛtvabhaginītvāditvena saṃbandhi duhitṛtvabhaginītvādinā saṃbandhena svasaṃbandhyapi sadityarthaḥ | yataḥ prajāpatyādayo'pi devā svaduhitṛbhaginyādistrījātantyajasaṃ viśeṣeṇa kāmayante | ataḥ te tava yamasya | manaḥ manasi | asme asmākaṃ saṃbandhini | ni dhāyi nidhīyatāṃ | mama cittamanucittante astu | ahantvāṃ kāmaye tvaṃ māmapi kāmayasvetyarthaḥ | janyuḥ janyuriti luptopamaṃ | janyuriva | yathā janayitā prajāpatiḥ patirbhūtvā svaduhitustanvamāviṣṭavān sambhogena | evantvamapi patirbhūtvā mama tanvaṃ śarīraṃ sambhogena| viviśyāḥ| vi āśaye āha-

6.4

yadagamyāgamanaṃ purā pūrve prajāpatiḥ kṛtavān | tejoviśeṣaṇayuktatvāt | vayaṃ na cakṛma na kurmaḥ | aparadaurbalyāt | kacchabdaḥ kadetyasyārthe | kaddha nūnaṃ kadhapriyāṃ iti yathāha | nipāto vā | nipātārthe nūnamiti | padapūraṇo niścayārtho vā | niścayena | ṛtā ṛtaṃ satyaṃ vadanto bruvantassantaḥ | anṛtamasatyaṃ | rapema vadema | uditavanto vayaṃ na kadācidapītyarthaḥ | agamyāgamanaṃ na kurma iti niścitametat | nānṛtaṃ brūma ityabhiprāyaḥ | kiñca gandharvaḥ gavāṃ raśmināmudakānāṃ vā raśmibhi-
rāhūtānāṃ maṇḍale dhārayitādityaḥ | apsu | āpa ityantarikṣanāma | antarikṣe ākāśe sthita iti śeṣaḥ | saptamī śruteḥ | apyā adbhissaṃskṛtā appūrvandattā ityarthaḥ | yoṣā ca strī saraṇyūśca tvaṣṭurduhitetyarthaḥ | sā naḥ | dvivacanasya sthāne vyatyayenedaṃ bahuvacanaṃ | nau āvayoḥ | nābhirhananaṃ tadubhayamāvayorindhanaṃ śarīrasahananena hetustāvāvayormātāpitrau ityarthaḥ | tataḥ kimucyate | paramamutkṛṣṭamubhayakulaviśuddhaṃ | tat | jāmi janmābhijane | nau āvayoḥ | abhijanavatāñcāgamyāgamanamananyarūpatvādayuktaṃ kartuṃ | tasmādetanna karomītyabhiprāyaḥ || evaṃ yamena pratyākhyātā satī yamī punarāhottarābhiranantarābhistisṛbhiḥ ||

6.5

nu nipāta evārthe | eva | garbhāvasyāyāmevetyarthaḥ | [nau] āvāṃ | daṃpatī jāyāpatī | kaḥ kṛtavān | ekodare sahavāsasya tat kṛtatvāt | janitā sarvasya janayitā | devastvaṣṭā prajāpatiḥ | savitā sarvasya prasavitā śubhāśubhasyābhyanujñātetyarthaḥ | viśvarūpaḥ sarvātmaka ityarthaḥ| yata evamataḥ nakiḥ na kecit | pra minanti prahiṃsanti lopayanti | asya prajāpatervratāni karmāṇi yad [ne] neha prajāpatinā kṛtaṃ śubhamaśubhaṃ vā tat pramāṇamavaśyakarttavyaṃ | tasmād garbhāvasthāya mevāvayoḥ prajāpatikṛte daṃpatitve sati saṃbhogaṃ kurvityabhiprāyaḥ | kiñca veda jānāti | nau āvayoḥ | asya dvitīyārthe ṣaṣṭhyeṣā | idaṃ daṃpatitvaṃ māturudare sahavāsajanitaṃ pṛthivī uta api dyauḥ trayo'pi lokāḥ jānanti| naitad gūhinaṃ śakyata ityabhiprāyaḥ ||

6.6

ko veda| ko jānāti anumānena | asya etat | dvitīyāsthāne vyatyayena ṣaṣṭhyeṣā | etadagamyāgamanaṃ | prathamasyāhnaḥ saṃbandhi | prathame'hani yat kriyate tadanumānamaśritya na kaścidapi jñātuṃ śaknotītyarthaḥ|
ka īṃ ko vā| dadarśa pratyakṣataḥ paśyati | na kaścidapītyarthaḥ | atha dṛṣṭaṃ kathañcidetena kenacidāvābhyāṃ kriyamāṇamathanantat | kaḥ | iha loke| pra vocat prabravīti prakhyāpayati | na kaścidapītyarthaḥ | atha mitrāvaruṇau jānītaḥ paśyataḥ | yat bṛhanmahat | mitrasya varuṇasya ca | dhāma janma abhijanaḥ | abhijanavatāṃ vā katvaṃ paravyasanaṃ pratyayuktamiti prajñātenāpi pratyakṣataḥ paśyati| atha dṛṣṭaṃ kathañcinnāpi pratyākhyāpayataḥ ityābhiprāyaḥ | evamavasthite vastuni | kadu bravaḥ | kacchabdo'tra kiṃ śabdārthe | u śabdaśca vā śabdārthe | kiṃ vā bravīṣi tvaṃ | he āhanaḥ | āhantaḥ maryādayā hiṃsitaḥ | vīcyādinarakeṇa nṝn manuṣyān svakṛtaśubhāśubhakarmāpekṣayā manuṣyādiprāṇināṃ narakapātanena svargaprāpaṇena vā nigrahānugrahayoḥ kartturityarthaḥ| yata evameto† nirvicāre ||

6.7

yamasya tava | kāma icchā | māṃ mayi yamyāṃ yamīṃ prati| ā agan āgacchatu | mamopari tava yamasya saṃbhogecchā jāyatāmityarthaḥ | kimarthaṃ ucyate | samāne ekaśabdaparyāyo'tra samānaśabdaḥ | samānabandhū samānassantubhau lokāvanusañcaratīti ca yathā samāna ekasmin yonau saṃbhogasthāne śayyākhye | sahaśeyyāya saha śayanāya | anantaraśca pūrṇamanorathā satī | jāyā iva patye | yathā bhāryā patyurarthāya parayā brīyogādgīsvigdhā satī svaṃ śarīraṃ ratikole prakāśayati | evaṃ tanvaṃ śarīramātmīyaṃ riricyāṃ| [saṃbhogā]dikāle tavāhaṃ prakāśayeyamityarthaḥ| kiñca | vicit | vṛheva| cinniyātaḥ padapūraṇaḥ| vi vṛheva vṛhū udyamane| dharmārthakāmān vividhamudyacchāvaḥ| avasannānuṣṭhānenopakṣiyāva ityarthaḥ | kimiva | rathyā iva cakrā | yathā rathasyāvayavabhūte cakre rathamut kṣipataḥ ? ||
evaṃ yama āhottarābhistisṛbhiranantarābhiḥ ||

6.8

etat tvayā na mantavyaṃ na kaścit paśyatīti | na kṣaṇamātramapi caravyāpāravirahitāṃstiṣṭhanti | na ca ni miṣanti | pramādarahitāḥ prayato na | yo yat karoti śubhamaśubhaṃ vā tat satataṃnirīkṣante cetyarthaḥ| ete devānāṃ svabhūtāḥ spaśaḥ carāḥ| ahaśca rātriścobhe [ca] sandhye ityevamādayo manunā nirdiṣṭāḥ | iha loke ye caranti | itaścetaśca kṛtākṛtapratyavekṣaṇārthamāparibhramante | etaj jñātvā mayā saha pracchannapāpakaraṇacintāṃ parityajya | man mattaḥ | anyena tvadanurūpeṇa | āhanaḥ asabhyabhāṣaṇena samāhanti duḥkhayitri | yāhi maithunaṃ gaccha | tūyaṃ kṣipraṃ | gatvā ca tena saha vi vṛha udyaccha asannānuṣṭhānotkṣipa dharmarthakāmān | kimiva | rathyā iva cakrā | yathā rathasyāvayavabhūte cakre rathamudyacchataḥ evaṃ | kiñca ||

6.9

spaśaḥ sāmānyenoktāḥ | viśeṣata ucyante | rātrībhissaha ahobhiśca saha divā ca saha pṛthivyā neṣṭiyuktau ? ubhau sandhyākālau samānabandhū | samāna eko bandhurjñātirādityo janakatvādayoḥ tābhyāñca saha | asmai lokāya śubhāśubhakāriṇe | daśasye[t] dāśyet dāśati dadāti | kaḥ sāmarthyāllokapālajanāḥ | kiṃ dadāti sāmarthyāt kṛtākṛta pratyavekṣaṇārthaṃ dṛṣṭiṃ sūryasya ca saṃbandhi cakṣuḥ | muhurunmimīyāt | pratikṣaṇamunminoticotkaroti na paricchinnattītyarthaḥ | etaj jñātvā yamī bibhṛyāt | yamī dhārayatu patitve parigṛhṇātvityarthaḥ | kaṃ | yamasya mama | ajāmi abhrātaramityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati ahaṃ tāvadayogya eva patitvena parigrahītuṃ | tava bhrātṛtvāt | yo'pi mayā bhrātṛtvenābhyupagataḥ so'pyayogya ityabhiprāyaḥ | kiṃ ca ||

6.10

gheti padapūraṇe nipātaḥ | ā gacchān | āgamiṣyanti | tā tāni | uttarā uttarāṇi | yugāni kālāḥ | kaliyugānte | nedānīṃ varttanta ityabhiprāyaḥ | yatra yeṣu kāleṣu | jāmayaḥ bhaginyaḥ | kṛṇavan kariṣyanti | ajāmi jāmi bhatṛtvena nāsti yasya tad jāmi bhaginyā ayogyaṃ maithunalakṣaṇaṃ karma | etajjñātvā upa barbṛhi vibhakterbhakārasya chāndaso'yaṃ bakāraḥ| śayyastasya samīpe dhāra[ya] bāhumātmīyaṃ vṛṣabhāya dastva yonau reto varṣati tasyārthāya | taṃ pariṇvaktumityarthaḥ | tañcānyamicchasva kāmayasva | he subhage patiṃ manmattaḥ | ahamayogyastava bhrātṛtvādityarthaḥ ||

6.11

sā luptasaptamīvibhaktikā | yacchabdaśrutestacchabdo'dhyāhāryaḥ| kiṃ sa bhrātā | asat bhavati na bhavatītyabhiprāyaḥ | yat yasyāṃ bhaginyāṃ satyāṃ bhrātaraṃ nirṛtirduḥkhannigacchāt niyamena gacchati prāpnoti | bhrātṛbhaginyośca parasparaḥ prītiryena kenacidupāyenāvaśyaṃ kāryetyabhiprāyaḥ | kāmamūtā kāmamohitā satī | athavā mūṅ bandhane| kāmena baddhā gṛhītā vaśīkṛtā satī | bahu nānā pralapāmi | etaj jñātvā tanvā svaśarīreṇa | me mama | tanuṃ śarīraṃ | saṃ pipṛgdhi saṃvarddhaya saṃbhogena saṃśleṣaya saṃbhuṅkṣva māmityarthaḥ ||

6.12

na vai | vai nipāta evārthe | u nipātaḥ padapūraṇaḥ | na vai [naiva] te tava | tanvā śarīreṇa | tanvaṃ śarīraṃ ātmīyaṃ | saṃ papṛcyāṃ samparddhayāmi | saṃbhogena saṃśleṣayāmi | naivāhaṃ tvāṃ saṃbhoktumicchāmītyarthaḥ| kasmāt kāraṇāt | yataḥ pāpaṃ pāpakāriṇaṃ taṃ puruṣamāhuḥ vadanti śiṣṭāḥ| yaḥ svasāraṃ bhaginīnnigacchāt niyamenopagacchati saṃbhuṃkta ityarthaḥ | etajjñātvā manmattaḥ | anyena anyatareṇa tvadyogyena puruṣeṇa saha | pramudaḥ praharṣān saṃbhogalakṣaṇān | kalpayasva samarthaya nivartayetyarthaḥ | te tava bhrātā he subhage | na vaṣṭi na kāmayate necchati kartuṃ | etanmaithunaṃ | tvayā saha necchāmītyarthaḥ ||

6.13

yamī yamaṃ kāmayamānā tena pratyākhyātā satī serṣyantamāha— bata iti nipātaḥ khedānukaṃpayoḥ| bataḥ khinno durbalaḥ| bata anukaṃpyaścāsi | bhavasi tvaṃ he yama ! na eva śabdassamuccaye| na ca te tava| manaḥmanogataṃ saṃkalpamityarthaḥ| hṛdayañca buddhigatamaddhyavasāyañcetyarthaḥ| avidāma vijānīmaḥ | kena kāraṇena | durbala iti athavā jñātantava daurbalyakāraṇaṃ | kimucyate | mattaḥ anyā kācit strī kila tvāṃ śayyāgataṃ ratikole | pari ṣvajāte pariṣvaṃkṣvate | kimiva | kakṣyā iva yuktaṃ | yathā kakṣyā rajjurātmanā yuktaṃ saṃbaddhaṃ gāḍhamaśvaṃ pariṣvajate | evaṃ libujā iva vṛkṣaṃ | yathā ca libujā vallī vṛkṣaṃ gāḍhaṃ pariṣvajate tadvacca | anyasyāṃ kasyāmapi striyāmāsaktatvāt durbalo'si | ata eva ca māṃ pariṣvaktunnecchasītyabhiprāyaḥ ||

6.14

serṣyamevamukte yamaḥ pratyācakṣāṇaḥ pratyuvāca | anyam u su | u śabda eva śabdārthe | suśabdo'bhipūjitārthe | anyamevābhipūjitaṃ kañcitvadyogyaṃ puruṣañca hayamiva pariṣvaṃkṣyase | libujeva vṛkṣaṃ vṛtatariva vṛkṣaṃ na māṃ bhrātṛtvakāraṇenāyogyatvād | anya u anyaśca tvadyogya eva tvāṃ pariṣvajāte pariṣvaṃkṣyate | nāhaṃ pariṣvaje bhrātṛtvāt | tasya vā | vā śabdassamuccayārthe | tasya ca tvadyogyasya manaścittamātmīyamiccha vaśīkartumiti śeṣaḥ | tasya ca tvaṃ vaśavarttinī bhavetyarthaḥ | savā tava sa ca puruṣastava vaśavarttī bhavatvityanuvarttate | adha atha parasparavaśaṃ kṛṇuṣva kurute | na saha saṃvidaṃ parasparasaṃbhogasukhasaṃvinti | subhadrāṃ su kalyāṇīṃ | ihalokaparalokāvirodhinīmityarthaḥ ||

7.1

vṛṣā varṣikaḥ āhutyādhāratvena praṇādhikayā vṛṣṭerdātā agniḥ | vṛṣṇe yajñadvāreṇa stutīnāṃ haviṣāṃ vṛṣṭeśca varṣituryajamānasyārthāya | duduhe dogdhi pūrayati prakṣārayati | kathaṃ | dohasā dohanena maha[tā] prakṣāreṇa | kutaḥ | divaḥ sakāśāt | payāṃsi udakāni vṛṣṭilakṣaṇāni | kīdṛśo'gnirduduhe | yahvaḥ mahān | adābhyaḥ ahiṃsyaśca | kīdṛśasya yajamānasyārthāya duduhe | aditeḥ akṣīṇayāgakriyasya | kiñca | viśvaṃ sarvaṃ | so'gnirveda jānāti | kimiva | varuṇo yathā āditya iva | kena veda | dhiyā prajñayā ātmānurūpayā | īdṛśo'gnissa | yajñiyaḥ yajñārhaḥ | yajatu pūjayatu | yajñiyān yajñārhānṛtūn devatātmakān ||
rapat | rapa la[pa] vyaktāyāṃ vāci | rapitavatī agniguṇān vyaktamuktavatī manassamāgayogāt ? | gandharvīḥ vāk stutilakṣaṇā | apyā ca adbhiḥ saṃskṛtā ca yoṣaṇā | strī āhutilakṣaṇā | agniṃ samyaktarpitavatīti śeṣaḥ | nadasya | nad iti stotṛnāma | stoturmama saṃbandhinī | etajjñātvā idānīmapi nāde śabde stutilakṣaṇe samyakarttavyatvena nimittabhūte | paripātu calatvāditaścetaśca gacchan svasthāpanena sarvato rakṣatvagnirme mama svabhūta manaḥ | yenāhaṃ samāhitamatirbhūtvā samyak stutiṃ karomītyabhiprāyaḥ | kiñcānyat | iṣṭasya yajñasya madhye | aditiradīno'gniḥ | ni dhātu | dhanadānena śraddhājananena ca nityaṃ sthāpayatu | naḥ asmān | kiñca bhrātāpi | naḥ asmākaṃ sambandhī | jyeṣṭhaḥ prathamaḥ sarvaprayojaneṣu pradhānaḥ | vi vocati | yanmayoktaṃ tadeva viśeṣeṇa
vakti | etaduktaṃ bhavati | ahameva na kevalaṃ sarva evāsmat kulīno devayāgapriya iti ||

7.3

so cit [t ]yā pūrveṣvapi kāleṣu agneryāgārthamuditamati ? | saiba nu kṣipraṃ | bhadrā kalyāṇī | kṣumatī kṣuśabde stutiśabdavatī stutimatītyarthaḥ | athavā prātarutthitapakṣimanuṣyādiśabdavatī | yaśasvatī kīrttimatī dhanavatī vā | uṣā uvāsa uṣitavatītyarthaḥ| kimarthaṃ | manave sarvasya mantrajñāturagneryāgārthamityarthaḥ| svarvatī ādityavatī | ādityasya prabhāsamīpasthāvetyarthaḥ| kadā uditavatī | ucyeta | yat yadā | īṃ enaṃ | uśantaṃ stutiṃ haviśca kāmayamāna uśatāṃ yaṣṭuṃ kāmayamānānāṃ yajvanāṃ saṃbandhinamagniṃ | hotāraṃ āhvātāraṃ | tvena ? homakāriṇaṃ vā | anu kratuṃ | vidathāya yajñāya yāgārthaṃ | jījanan janitavantaḥ prajvālitavantaḥ ṛtvigyajamānaḥ tadoditavatīti saṃbandhaḥ ||

7.4

adha atha anantaraṃ | tyaṃ yājñau hūyate yajvabhirdevatārthaṃ taṃ | drapsaṃ dātṝccham ati bahulaṃ somaṃ | vibhvaṃ mahāntaṃ | vicakṣaṇaṃ vividhandraṣṭāraṃ sarvasya|viḥ pakṣī | ābharata āhṛtavān | iṣitaḥ preṣito'gninā | śyenaḥ | adhvare yajñe | kiñca | yadi yadā | viśaḥ manuṣyāḥ | vṛṇate prārthayante| dasmaṃ darśanīyaṃ śatrūṇāmupakṣapayitāraṃ vā | kīdṛśa[rāḥ] manuṣyāḥ āryāḥ abhigamanīyāḥ | māṃ bruvanto yajamānā ityarthaḥ | agniṃ hotāraṃ hotrā (?) padārthakāriṇaṃ āhvātāraṃ vā devānāṃ | adha atha | dhīḥ karma itikarttavyatā | ajāyata jāyate pravarttata ityarthaḥ ||
sadā satatam | asi bhavasi | raṇva ramaṇīyaḥ | kimiva | yavasā iva puṣyate | yathā yavasāni haritatṛṇayavādighāsāḥ | puṣyataḥ svapuṣṭi kurvataḥ hastyaśvagomahiṣyādicatuṣpadasya ramaṇīyāḥ prītikārāssalā bhavanti | kiñca | hotrābhiḥ | hotreti yajñanāma | yajñaiḥ he agne ! manuṣo manuṣyasya sarvasya yajvanasvabhūtaiḥ | svadhvaraḥ suyajñaḥ manuṣyasambandhināṃ yajñānāṃ sviṣṭakṛtā guṇakārī bhūyiṣṭhabhāga bhavetyarthaḥ | kiñca | viprasya vā medhāvina [ : | bhūri ] bhirbahubhirdevaiḥ ca saha ||

7.6

ut īraya udgamayatvamātmajyotiriti śeṣaḥ | pitarā pitā mātretyekaśeṣavijñānāt sarvaprāṇinānmātāpitṛbhūte dyāvāpṛthivyau pratīti śeṣaḥ | athavā ādityādijyotiṣṭudgamanasya ca prakāśanasya ca saṃbandhadarśanāt | udgamanena prakāśanaṃ lakṣyate prakāśayobhe āvadyā vā pṛthivyau suṣṭhu jvālityarthaḥ ? | kimiva | jāra ā bhagaṃ | ākāro'tropamārthaḥ | rātrernakṣatrādijyotīrdīptināñca jarayitṛtvājjāra| ādityaḥ savitṛśabda [ o ] vā dyusthānaḥ | sa yathā bhagamādityandyusthānamevottarādyastaṃ bhajanīyaṃ vā svajyotiḥ bhaumaṃ vā pāradārika eva bhago'pi strī bhagaḥ yathājāraḥ pāradārikino devā haryato yāgaṃ kāmayamānān hṛttaḥ hṛdayena iṣyati |
iṣirayaṃ gatyarthaśśuddho'pyadhyupasargapūrvo'tra draṣṭavyaḥ adhīṣyati adhigacchati devāṃsyabhavetyarthaḥ ? | vivaktiva [ vi ? ] vakṣa [ti] śastralakṣaṇā stutīḥ vahnirvoḍhā stutīnāndevān prati prāpayitā hotā | svapasyate śobhanañca svakarma kartumicchati | makhaḥ | †makha śabdādyajñanāmnastatkarotīti ṇic ṇyantādvikkṛte makha iti yajñakāryadhvaryu rucyate | taviṣyate | tavatirvṛddhyarthaḥ | sa cātrāntarṇītasanarthaśca draṣṭavyaḥ kṛta ? viyaṣati ca stotralakṣaṇā stutīrvardhayituñcacchatītyarthaḥ | asuraḥ prāṇavān prajñāvān vā udgātā| vepate ṣṭuvepṛ kaṃpane utpanne ce [ tyanye ?] tne ṛtvikarma vaiguṇye prāyaścittakāritvāt karmavaiguṇyotpattervibhyat kaṃpate ca | matī matyā buddhyā | kaḥ sāmarthyāt brahmā| yato yajamānaḥ sarvārvvijaśca
svaṃ svaṃ karma kartumiccha[nti]nta | tacca tvadudyāmanamantareṇa na śakyate karttuṃ | ata udyāmayetyarthaḥ ||

7.7

yaste tava svabhūtāṃ | he agne | sumatiṃ śobhanāṃ stotṝṇāṃ yaṣṭṛṇāñcānugrāhikāṃ buddhiṃ | martto manuṣya stotrākhyo yaṣṭrākhyaśca | akṣat aśnoti | stutibhirhavirbhiṃśca tvāmanugrahaśīlaṃ paricaratītyarthaḥ | he sahasassūno balasya putra | sa manuṣyaḥ | ati ca[pra] śṛṇve śrūyate | sarvāllokānatītya prakarṣeṇa śrūyate | iṣamannaṃ | dadhānaḥ [mṛ] gyānpārthibhyo dadan| vahamāna ūhyamānaśca | aśvai[:]tottarakālaṃ? devo bhūtvā | dyumān dyusthānavāndīptimānvā | amavān ātmavāṃśca svādhikāraṃ prati yatnavān vetyarthaḥ | bhūṣati bhavati | kiyantaṃ kālaṃ | ucyate | dyūn dyurityaharnāma | [ācandrārkaṃ] mityarthaḥ ||

7.8

yat yadā | tvaṅge | eṣā asmat kṛtā | samiti stutisaṃgatirāhutisaṃgatiśca | bhavāti | devī dīptā guṇaiḥ | ucyate | deveṣu | kīdṛśeṣu | yajatā yajateṣu yaṣṭavyeṣu | devā yaṣṭavyā asmābhi stūyante ijyante cetyarthaḥ | he yajatra yaṣṭavya | ratnā ratnāni ca dhanāni | yat yadā | vibhajāsi stotṛbhyo yaṣṭṛbhyaśca vibhajāsi | he svadhāvaḥ havirannavan | bhāgaṃ aṃśaṃ | naḥ asmān prati | atra kāle tadityarthaḥ | vasumantaṃ dhanavantaṃ nānādhanāvayavaṃ sarvakāryanirvarttanakṣamamityarthaḥ | vītāt | tuhyostātaṅāśiṣyanyatarasyāmiti |† he sthāne'tra tāṅ | antarṇītaṇyaryaścātra draṣṭavyaḥ | vāhaya gamayāsmabhyaṃ dehītyarthaḥ ||

7.9

he agne | śrudhi śṛṇu | naḥ asmākaṃ vacanamiti śeṣaḥ | kva sthitaḥ | ucyate | sadane sthāne vedyākhye | kīdṛśe | sadhasthe sahasthāne sarvadevasādhāraṇasthāne | tamaṅgavacanaṃ ucyate | yukṣva āhvānevān prati gamanāya yuṃkṣva | rathamātmīyaṃ | kīdṛśaṃ | amṛtasya devapānasya madhunaḥ | dravitāruṃ dravitāraṃ yuṃkṣva rathaṃ | tena gatvā ca | naḥ asmākaṃ yajñaṃ prati | ā vaha prāpaya | rodasī dyāvāpṛthivyau | devaputre devasya prajāpaterduhitarau | mākiḥ mā ca kaścit | devānāṃ madhya eko'pi devaḥ | apa bhūḥ apa bhavitā syāt | asmadyajñānapagantā syāt | niravaśeṣāndevānāhvayasvetyarthaḥ | tvamapi ca | ihāsmin yajñe asmadīye | sadā sannihita syāḥ bhavat ||

8.1

ha śabdo'tra pādapūraṇaḥ | dyāvākṣāmā dyāvākṣāme dyāvāpṛthivyau | prathame piṇḍādhārāṇḍakapālābhimānitvasṛṣṭau pūrvajāte ityarthaḥ | pradhāne vā | ṛtena tannivāsinā devajanena saṃhetyarthaḥ | abhiśrāve mukhyena śrūyata ityabhiśrāvastatra | bhavataḥ | loḍarthe'tra laṭ | sāmīpyalakṣaṇā ce | saptamyeṣām ? gāyāṃ ? gāvaścarantīti | yathāvhāna samanāsmad dharmmāpriyetāmityarthaḥ | kīdṛśyau dyāvāpṛthivyau | satyavācā satyavācau avitathavacane satyavādinyāvityarthaḥ | kadā abhiśrāve bhavataḥ | ucyate | devo'gniḥ | yat yadā | martān manuṣyān | yajathāya devayāgāya | kṛṇvan kurvan prerayan | sīdat niṣīdati vedyāṃ | hotā devānāmāhvātā | pratyaṅ devān pratyañcitāhvānārthe | svamātmīyaṃ | asuṃ prāṇajvālālakṣaṇaṃ sarvārthadarśanalakṣaṇaṃ | yan prāptavāṃśca | tadā prāpte asmadyāgakāla devāndyāvāpṛthivī pramukhānagnirāhvayatītyarthaḥ ||

8.2

yastvaṃ devaḥ | devān | paribhūḥ devānāṃ parigrahītā vāhvānahavi-
nnayanadvāreṇa sa tvaṃ | ṛtena yajñena saha | vaha prāpaya | naḥ asmākaṃ | havyaṃ haviḥ | prathamaḥ yāgasādhanānāṃ pūrvaḥ pradhāno vā | cikitvān jñātavāṃśca | dhūmaketuḥ dhūmasya karttā ca dhūmapatāko vā dhūmajñānopāyaśca | samidhā samindhanena sandīpanena | bhrāṛjīkaḥ | ṛjukadīptiḥ | ūrdhvajvalana ityarthaḥ | mandraḥ stutyaśca | hotā āhyātā ca devānāṃ | nityo dhruvaḥ | vācā | yajīyān atiśayena yaṣṭā ca ||

8.3

yadi yadyapi | goḥ pṛthivyāḥ| ataḥ asyāssakāśāt | jātāsaḥ jātā utpannāḥ | asyāṃ pṛthivyāṃ bhavāḥ pṛthivīlokanivāsino yajamānā ityarthaḥ | dhārayante haviṣā sthitiṃ kurvanto bibhūti? | urvī dyāvāpṛthivyau sakalajagatasthitiṃ kurvantītyarthaḥ | tathāpi svāvṛk svāvarjanaṃ havirādhāratvāt saṃskṛtṛtvāt ne[tṛ]tvācca svadattirevetyarthaḥ | devasya tavāgneḥ | amṛtaṃ devānnāṃ [nnaṃ] havirityarthaḥ | haviṣā tvameva jagat puṣṇa nānyaḥ kaścidityarthaḥ | sarve devā vṛṣṭidvāreṇa pradānadvāreṇa puṣṇantīti cet nayataḥ | viśvedevā anu guḥ | aṃga bhāvārthamanugacchanti | tat tadā | ke saṃbandhi tvat pradānakartṛkamityarthaḥ | yajuḥ yajñaṃ | duhe dogdhi prakṣaranti | yat yadā vā | enī etavarṇā śuddhasvarūpa[r] vā āhuti stutiśca tvayi hutā kṛtā ca satī | divyaṃ di ? | ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ | kṣarati dīptaṃ vā ādityamaṇḍale paratvāmityarthaḥ ? | vāḥ vāri vṛṣṭyudakaṃ atastvameva saṃskārāhutyādhārādidvāreṇa jagatasthitiṃ karoṣītyarthaḥ ||

8.4

he agne| vardhāya prajvala protsarpayetyarthaḥ | apaḥ karma agninā karmāṇi protsarpite'gniprasādena cābhyanujñāte ca | arcāmi | ṛca stutau | stema | vāṃ yuvāṃ | he ghṛtasnū | vṛṣṭyudakasya prasavitryau | dyāvābhūmī dyāvāpṛthivyau | etajjñātvā me mama stutiriti śeṣaḥ | śṛṇutaṃ he rodasī dyāvāpṛthivyau | kasmādevaṃ bravīmi | yat yasmāt | ahā aharitya[sya] sāmarthyādahorātrasādhyaṃ karmocyate | saptamyekavacanasya vā[ajā]deśaḥ | ahani ahorātrasādhye karmaṇi | agninā protsarpite sati| dyāvaḥ sāmarthyāt pṛthivyaśca | asunītiṃ | asuriti prajñā| tayā parisamāptinnīyata ityasunītiratra stutirucyate | tāṃ śrotuṃ | ayan gacchanti | ata evaṃ bravīmi| śrutvā ca stutimagniśādhye karmaṇi tadanujñānena | madhvā vṛṣṭyudakena | naḥ asmān | atra loke vā vartamānāniti śeṣaḥ | pitarā sarvasya mātāpitṛbhūte dyāvāpṛthivyau| śiśītāṃ śo tanū[karaṇe] ityasyaitadrūpaṃ | śiśīte śṛṃge † iti yathā| tanūkaraṇena cātra saṃskāro lakṣyate | snānapānācamananasyaniṣpādanādisaṃskāreṇa saṃskurutāmityarthaḥ ||

8.5

kiṃ svit | svicchabdo vitarkārthe | kiṃ vā | naḥ asmākaṃ svabhūtāni havīṃṣi stutīśca | rājā sarvasya svāmī | dīpto vāgniḥ | jagṛhe parigṛhṇīyāt | paricaraṇavaiguṇyāt | kat kiṃ vā | asyāgnervrataṃ karmaparicaraṇākhyaṃ | ati cakṛma | ati su ityabhipūjitārthe [rthe] |‡ abhipūjitaṃ |... ... ...||§

9.2

iva susadṛśe | yatamāne gamanaevaṃdhāraṇādisvādhikārakamannaprayatnaṃ kṛtavatī | paraspareṇa saṃgacchamāne vā | yat yadā | aitaṃ gatavatīstho yuvāṃ havirddhānasthānaṃ prati tadā | vāṃ yuvāṃ | havirddhānaśakaṭe
dve api | pra bharan prabhavantaḥ | havirdhānaṃ pratyāhṛtavanta ityarthaḥ | manuṣyā ṛtvijaśca yajamānāḥ | devayantaḥ devān yaṣṭumicchantassantaḥ | etaj jñātvā āsīdatam niṣīdataṃ svasvasthāne tiṣṭhatamityarthaḥ | ukāraḥ padapūraṇaḥ | svamātmīyaṃ | lokaṃ sthānaṃ havirdhānagṛhākhyaṃ | vidvāne asādhāraṇatvena jānatī | asādya ca svāsusthe susthāne svāsane bhavataṃ | indave naḥ | asmākamindorthāya ||

9.3

pañca saṃkhyākāni | padāni paditṝṇi sthitihetutvena devān prati gantṝṇi | ke havīṃṣi | dhānāsomapaśupuroḷaśā[jyā]khyāni | rūpaḥ yaṣṭṝṇāṃ svargamāropayituryajñasyāṃgatatvena saṃbandhīni | anu arohaṃ yuvayo svāsanabhavanantaramārohāmi | bhavatkaraṇena karomītyarthaḥ | catuṣpadīmiti cchandasāmupalakṣaṇaṃ | caturbhiḥ pādairyuktāni triṣṭuprabhṛcchandāṃsi cetyarthaḥ | anu emi anugacchāmi | vratena prayogakarmaṇā yathākālaṃ prayunajmītyarthaḥ | akṣareṇa ca praṇavākhyena | prati mime pratigarakriyāṃ nirmime nirvartayāmi | ekāṃ [etāṃ] pratyupasthitāṃ | kiñca | ṛtasya nābhāvadhi saṃ punāmi | adhiśabdaśrutisāmarthyānnābhāviti | ṣaṣṭhyarthe saptamyeṣā | ṛtasya yajñasya pradhānāṃgatatvena hetunā nābhibhūtāyā vedyāḥ | adhi upari | saṃ punāmi śodhayāmi | daśāpavitreṇa somañca saṃskaromītyarthaḥ || kiñca |

9.4

devebhyaḥ devānāṃ | kaṃ svapuruṣaṃ | mṛtyuṃ mārayitāraṃ vināśakaṃ | avṛṇīta vṛṇīte prārthayate prayuṃkte yamaḥ | havirghādevavyatiriktaṃ [ktā] yā havirdhāraṇakriyāyāṃ pravṛttāyāḥ sate devānāṃ sthiteḥ avaśyaṃbhāvitvānna kaścidapi svapuruṣaṃ devānāṃ vināśaṃka nirūpayati yama ityarthaḥ | prajāyai prajāyāśca manu[ṣya] kāyāḥ devavyatiriktāḥ | kaṃ vā amṛtaṃ
svapuruṣamamṛtamamārakamavināśakam | avṛṇīt na vṛṇīte na prārthayate | pūrvoktenaiva prakāreṇa sarvasya sthiteravaśyaṃbhāvitvāt | kaṃ vā sva bṛhatpa[tpatiṃ] ṛṣisadṛśaṃ sarvaguṇopetamityarthaḥ | yajñamakṛṇvata kurvanti ṛtvigyajamānāḥ | kiñca | priyāṃ tanvamiṣṭaṃ śarīraṃ yamaḥ pra arirecīt | anekārthatvāt dhātūnāṃ riciratra parihārārthe draṣṭavyaḥ | preracayati pariharati | karmavaiguṇyajanitadoṣābhāvādasmākañjīvitaṃ nāpaharatītyarthaḥ || kiñcānyat—

9.5

sapta cchandāṃsi kṣaranti | stutimiti śeṣaḥ | śiśave śiśoḥ śaṃsanīyasya somasya havirdhānasya śakaṭayoḥ sukhāsanībhūtasya | marutvate marutvataḥ marudbhiṛtvibhissaptabhi stotṛbhiśca yuktasyetyarthaḥ | pitre pituḥ ṛtvijāṃ sarvasya vā janakatvāt pitṛbhūtasyetyarthaḥ | putrāsaḥ api somasya putrāsaḥ api somasya putrabhūtā va ṛtvijo'pi | avīvatan gamayanti | ṛtaṃ satyaṃ stutirūpaṃ sadguṇagrāhiṇīṃ stutiṃ kurvantītyarthaḥ | uttaro'rdharcaḥ parokṣatatvāt bhinnaṃ vākyaṃ | kiṃ bahunoktena | ubhe it | iñchabda evārthe| ubhe eva havirdhāne nānyat | asya ubhayasya devajātasya martyajātasya | rājataḥ īśāte | tadadhīnatvāddhavirdhāraṇasya haviradhīnatvāccobhayasya sthiterubhe eva havirdhāne | yatete karmānuṣṭhāne prayatnañca kurutaḥ | tadadhīnatvāddhavirdhāraṇasya haviḥ pradhānatvācca karmānuṣṭhānasya ubhayasya devajātasya martyajātasya ca | puṣyataḥ havirdhāraṇadvāreṇa puṣṭiñca kuruta ityarthaḥ ||

10.1

pareyivāṃsaṃ upasargavyatyayo'tra sāmarthyāt kāryaḥ| liṭ cātra varttamāne | paryāgacchantaṃ | lokaṃ pālatvāt kṛtākṛtapratyavekṣaṇārthametanmantrapadaṃ dvitīyābahuvacanāntaṃ | yāskamaharṣiṇātra vākyārthasāmande [-mānyāhe]vatiryagjātaviśeṣaṇārthamaddhyāhṛtaṃ | pravataḥ pragatādhamādisamarthapuruṣārthasambandhāt prakṛṣṭagā manuṣyajātāvityarthaḥ | udvataḥ udgatāśca devajātaḥ sarvato gatatvā ca bahubhyaḥ mitā anupramitītyarthaḥ | ṣaṣṭhyarthe caturthyeṣā | bahūnāmaparimitānāmeteṣāmeva prāṇināṃ | panthāṃ panthāna mārge śubhāśubhakarmapravṛttilakṣaṇaṃ vā| anupaspaśānaṃ svasthānaṃ†| spaśirbandhanārthaḥ | vibabhrantaṃ | śubhāśubhakarmapravṛttilakṣaṇamārgapakṣe nirūpayantamityarthaḥ | jīvilakṣaṇamārgennirudhyantamityarthaḥ | vaivasvataṃ vivasvataḥ putraṃ | saṃgamanaṃ svarge prati samyaggamayitāraṃ | janānāṃ | yamaṃ rājānaṃ sarvasyeśvaraṃ | haviṣā duvasya paricara | he madīyāntarātman yajamāna vā ||
ye pitaraḥ| agninā dagdhāḥ agninā bhasmīkṛtāḥ| śmaśānakarma prāptāḥ ityarthaḥ | ye cā'nagnidagdhāḥ śmaśānakarma na prāptāḥ| madhye divaḥ | svadhayā'nnena svakarmaphalalakṣaṇena | mādayante tṛpyanti| tebhiḥ taiḥ pitṛbhiḥ saha saṃbhūya | svarāṭ svakarmaphalopabhogena dīpyamānaḥ| asunītiṃ asūnāṃ prāṇānāṃ viṣayeṣu netāraṃ svabhogāpanāyāya pravartayitāramasmat pitrantarātmānaṃ | etāṃ tanvaṃ etaddevatāśarīraṃ | yathāvaśaṃ yathākāmaṃ | yathābhilāṣitamityarthaṃ | kalpayasva samarthayasva | gābhayasvetyarthaḥ| agnirèva pūrvokto veditavyaḥ | pūrvamantrentasyamaprakṛtatvāt ?|
uttaraṃ sūktammainamagna iti caturdaśarcamagnidevataṃ| śmaśānakarmaṇi viniyuktaṃ | yāmāyano damano dadarśa ||
putro bravīti ṛtvigvā | enamasmat pitaraṃ | asmadyājyaṃ vā| pretasaṃskārārthe tvayyāhitaṃ ? he agne | mā vi dahaḥ vividhadagdhamanantarammā kārṣīḥ| mābhiśocaḥ| mā santi tapaḥ ? abhisantaptamandagda ca mā kārṣīrityarthaḥ | tvacaṃ api dagdhamabhi | mā śarīraṃ ca mā vikṣipa | kintarhi karavāṇi | ucyate | yadā yasminkāle | śṛtaṃ pakvaṃ sudagdhaṃ | kṛṇavaḥ kariṣyasi | he jātavedaḥ | atha īṃ tadaiva | enaṃ pra hiṇutāt pragamaya | pitṛbhyaḥ pitṝṇāṃ sakāśaṃ pitṛlokamityarthaḥ ||

10.2

yamaḥ | naḥ asmākaṃ prajānāṃ | gātuṃ śubhāśubhakarmanimittāṃ sugatiṃ durgatiñca | prathamaḥ anyasmāt sarvasmāt jñātuḥ pūrve | viveda jānāti | eṣā gavyūtiḥ| eṣā ya[ā] śubhāśubhakarmajanitasugatidurgatiśca| nā'pabhartavai| atiśayajñānayogādya[masya] na kenacidapahartumapanetuṃ svavijñānenābhibhavituṃ śakyata ityarthaḥ | kiñca | yatra yasmin svarge | naḥ asmākaṃ | pūrve pitaraḥ pitāmahādayaḥ | parā īyuḥ āptakāmatvāt svaputradārānanavekṣamāṇāḥ parāṅmukhāgatāḥ | enā anena yajñena hetunā | jajñānāḥ saṃskāradvāreṇa punarjāyamānāssaṃskarimasukhāḥ ? āhutīstutīśca | svāḥ svabhūtāḥ | anu āhuti saṃskārānantaraṃ saṃskṛtāssantaḥ ityarthaḥ | tadapyasmat pitṛgatisthāna yama eva tatvato jānāti nānya iti pūrvāttaṃ ? sarvaḥ ||
śṛtaṃ pakvaṃ | yadā karasi kariṣyasi | he jātavedaḥ | athemenaṃ pari dehi samarpaya pitṛbhyaḥ pitṛlokaṃ prāpayetyarthaḥ | kasmādevamucyase| yataḥ yadā | gacchāti prāpnoti | asunītiṃ asūnāṃ prāṇānāṃ dehāntaranetāraṃ pitṛpatiṃ yamaṃ | etāṃ ca pitṛtāṃ | athānantaraṃ | devānāṃ vaśanīḥ vaśānāṃ kāmānāmātmānnam ? prati netā | bhavāti bhaviṣyati | devabhogānāṃ bhoktā saṃpatsyata ityarthaḥ ||

10.3

mātalī sārathirindrasya | kavyaiḥ kavyanāmabhiḥ pitṛbhissaha| vavṛdhānaḥ sarvapradhānayā vṛdhyā varddhamānaḥ āste | yamaprasādāditi vākyaśeṣaḥ | yamaścāṃgirobhissaha sadā varddhamāna āste| bṛhaspati ṛkvabhiḥ| ṛkvano devaviśeṣāḥ | ṛkvabhirmadhyasthānairdevagaṇaissaha sadā vavṛdhāno varddhamāna āste | yamaprasādāt | kiñca yāṃśca pitṝn devā vavṛdhuḥ varddhayanti svenopakāreṇa | ye ca pitaro devān svenopakāreṇa varddhayanti | yacchabdasaṃbandhāttacchabdo'ddhyāhāryaḥ | teṣāṃ pitṝṇāṃ madhye eke pitaraḥ svāhāmadanti | svāhākārapradānena haviṣā tṛpyanti | yamena saha svadhayānye madanti | svadhākārapradānena haviṣaike tṛpyanti yamena saha ||
ye ca pitaraḥ ca | ihāsmat samīpe vartante | ye ceha na santi | yām̐śca pitṝn vidma sannikṛṣṭatvājjānīmo vayaṃ| yān u ca na yānapi ca na | pravidma viprakṛṣṭatvācca vijānīmo vayaṃ | yati te yat saṃkhyāyutāśca te pitaraḥ tān sarvān yathoktān | tvaṃ vettha tvameva jānāsi| he jātavedaḥ utpannasarvaviṣayavastujñāna | yata evamataḥ teṣāṃ yatsaṃkhyāyuktānāṃ pitṝṇāṃ | svadhābhirannairddhātavyatvena hetubhūtaiḥ | imaṃ yajñaṃ| sukṛtaṃ sādhukṛtamapi guṇavadbhiranuṣṭhitaṃ | juṣasva prītyā parigṛhāṇa ||
sūryaṃ svakāraṇaṃ | cakṣustava saṃbandhiṃ | gacchatu prāpnotu | vātaṃ gacchatvātmā | tava śarīrāntargato vāyuḥ anyāni ca vāgādīnīndriyāṇyanyādideveṣu svakāraṇeṣu līyantāṃ | pradarśanārthatvāt sūryacakṣurvātātmagrahaṇasya | dyāṃ | ca caśabdo'tra vikalpārthe | divaṃ vā gaccha prāpnuhi | devaśarīre svakarmānurūpaṃ phalamupabhoktuṃ | pṛthivīṃ ca | pṛthivīṃ vā gaccha | dharmaṇā svakarmaṇā | apo vā gaccha | āpa ityantarikṣanāma | antarikṣaṃ vā prāpnuhi | tatrāntarikṣe | te tava | karmaphalaṃ hitaṃ svasthāpitaṃ | oṣadhīṣu prati tiṣṭha | śarīraiḥ | bahuvacanasāmarthyāt śarīrāvayavairityarthaḥ | athavā oṣadhī lomāni vanaspatiṃ keśāṃ† iti vacanāt | oṣadhivanaspatiṣu śarīrajalomakeśātmanā pratitiṣṭhetyarthaḥ| anyadapi śrutyantare yadṛdṛṣṭamapsu līhvataṃ ca retaścetyādiṃ† tatsarvamatra draṣṭavyaṃ ||

10.4

imaṃ| he yama| prastaraṃ asmadīyavedistaraṇagarbhāsanaṃ prati | ā hi sīda | hīti padapūraṇaḥ| upaveṣṭumāgaccha | kiṃ kurvan | ucyate | aṃgirobhiḥ | aṃgiro nāmabhiḥ pitṛbhissaha [sa]n pathivinodanārthaṃ vicitrā kurvannityarthaḥ | agacchaṃ taṃ ca santa tvāṃ stutimantrāḥ kaviśastā medhāvibhi ṛṛgbhiḥ ā vahantu | śrotavyatvena nimittabhūtāḥ prāpayantu | āgatya ca ihāsmad yajñe | mādayasva tarpayātmānaṃ tṛpya vā ||
yasya yajamānasya yaḥ | ajaḥ anutpattidharmakaḥ nityaḥ antarapuruṣalakṣaṇaḥ | bhāgaḥ śarīrendriyādibhāgavyatiriktaḥ | taṃ bhāgaṃ | tapasā santāpanāṃgāragatena | tapasva santāpaya saṃskurvityarthaḥ | tameva bhāgaṃ | te tava | śociḥ dīptiḥ | tapatu saṃskarotu | tameva bhāgaṃ | te tavārcirapi jvālālakṣaṇaṃ saṃskarotu | saṃskṛtya ca yāḥ | te tava | śivāssukhāḥ prahlādinyaḥ | tanvaḥ mūrtayaḥ | he jātavedaḥ | tābhistanubhiḥ | vaha prāpaya | enaṃ yajamānaṃ | sukṛtāṃ śobhanakarmakāriṇāṃ pitṛṇāṃ | lokaṃ sthānaṃ | u iti | sukṛtaṃ lokaṃ |

First 65 of 251 passages. Read on