Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 20

Ṛgvedasaṃhitābhāṣya 20

Language
Sanskrit

20.1

viśvo hyanyaḥ sa yajñaṃ prati śīghramānāgacchati vā yo vasuka indrāya sopalaṃbaṃ karothayati ? he indra tubhyaṃ kathayāmyahaṃ | viśvaḥ hi anyaḥ ariḥ ājagāma | sarva evānya īśvaraḥ karmāṃgadevalakṣaṇaḥ | ājagāma yajñamāgataḥ | kastarhi nāgata | ucyate | mama it aha śvaśuraḥ na ājagāma | mamaiva vasukasya śvaśuro vāyuḥ nāgataḥ | yadyāgacchet | jakṣīyāt bhakṣayet | dhānāḥ | uta api | somaṃ papīyāt pibet | svāśitaḥ subhojitaḥ pibet | svāsti sutṛptaḥ | punaḥ bhūyaḥ | astaṃ
svagṛhaṃ | jagāyāt gacchet | tvañca sarveśvaraḥ tasmāttava kathitaṃ mayetīndrasya stutireva jāyate ||

20.2

sa yajamānaḥ | roruvat atyarthaṃ ruvat ṛgyajussāmalakṣaṇaṃ kurvannityarthaḥ | kimiva | vṛṣabha i[va] tigmaśṛṃgaḥ | luptopamametat yathā govṛkṣaḥ| tīkṣṇaśṛṃgaḥ | darpita ruvat ardantighnanti evaṃ| athavā vedārthīyaśabdābhāvādetatpadadvayaṃ yajamānaviśeṣaṇaṃ | vṛṣabho varṣitā yajñadvāreṇeti | tigmaśṛṃgaḥ | tigmaṃ tejaterutsāhakarmaṇaḥ |† utsāhaśṛṃgaḥ | saṃskṛtartviggaṇaiḥ varṣman‡ varṣiṇī mṛdutare mahati | kasmin| sāmarthyādyajñe somayāgalakṣaṇe | variman varivaṇipataraṃ urutare vedisthāne | pṛthivyāḥ avayavabhūte | ā tasthau maryādayā tiṣṭha[āmi] matprasādātsaṃvatsare somayājīdṛgbhavatītyarthaḥ | kiñca | viśveṣu sarveṣu | saṃgrāmeṣvāpatsu | pāmi rakṣāmi | sa enaṃ yajamānaṃ | kīdṛśaṃ | yo yajamānaḥ | me mamendrasya svabhūtau | kukṣī | sutasomaḥ kṛtasomābhiṣavaḥ | saṃpṛṇāti somena pūrayati ||

20.3

adriṇābhiṣavagrāvṇā | te tavendrasya | maṃdinaḥ stutyasyārthāya | he indra | tūyān kṣiprānavilaṃbitān karmavaiguṇyajanitena prāyaścittenānantaritān | daśāpavitrāddhomapātrādvā kṣipraprakṣāriṇyorvetyarthaḥ | somāntsunvanti paramayā bhaktyābhiṣuṇvanti ye yajamānāḥ teṣāmeṣāmasmadādīnāṃ svabhūtān somān pibasi tvannetareṣāṃ | ye ca yajamānāḥ te tvadarthaṃ | parayā bhaktyā pacanti vṛṣabhān teṣāṃ svabhūtān vṛṣabhān havirbhūtānatsi bhakṣayasi tvannetareṣāṃ | kadā pibasi atsi | ucyate | yat yadā | he maghavan pṛkṣeṇānnena kartavyatvena nimittabhūtena | hūyamānaḥ bhūtale āhūto bhavasi tvaṃ tadetyarthaḥ ||

20.4

idaṃ sāmarthyaṃ | su śobhanamabhipūjitamatiśayatāvadityarthaḥ | me mama svabhūtaṃ | he jari[taḥ] tvaṃ stotaḥ | ā cikiddhi maryādayā jānīhi | katamadidaṃ sāmarthyamucyate | yadi icchāmyahaṃ | pratīpaṃ pratikūlamityarthaḥ | śāpamudakaṃ | nadyo gaṅgādyāḥ | vahanti | kiñca | lopāśaḥ raṃkuḥ siṃhaṃ pratyañcamātmānaṃ prati gatamatsāḥ gacchati vadhāya | kroṣṭā śṛgālaśca | varāhamatiśūraṃ balavantaṃ ca santaṃ | nirantānniraktaktannirgamayati balānniṣkālayati | kakṣāt gahanaṃ deśāt ||

20.5

kathā kathaṃ kena prakāreṇa | te tavendrasya svabhūtametatsāmarthyamahamā ciketaṃ maryādayā jānāmi | gṛtsasya medhāvinaḥ sarvajñasya | pāka api pakvaprajñaḥ | tavasaḥ tavasasya vṛddhasya mahata ityarthaḥ | manīṣāṃ stutiśca kartumiti śeṣaḥ | tvameva naḥ asmabhyaṃ vidvān sarvajñaḥ | ṛtuthā ṛtāvṛtau yathākālaṃ krameṇetyarthaḥ | vi vocaḥ vividhaṃ spaṣṭaviśeṣaṇaṃ vā punarapi brūhi yataḥ | he maghavan | yaṃ te tava stutyardhaṃ avayavaṃ kurmaḥ sāsmākaṃ | kṣemyo kṣeme bhavā kleśarahitā voḍhuṃ śakyā stutiḥ dhūḥ| tasmāttavastulyavayavameva vayaṃ kleśena kartuṃ śaknumaḥ mandabuddhitvāttasmāt tvamevāsmabhyaṃ svasāmarthyaṃ stutiprakārañca punarapi kathayetyarthaḥ ||

20.6

evamanenoktena prakāreṇa | hi yasmānmāmindraṃ | tavasaṃ mahāntaṃ | stutibhi stuvantaḥ stotāraḥ vīryeṇa vardhayanti | tasmāt kāraṇāddivaścid divo'pi | uttarā adhikāparārdhyā | me mamendrasya | bṛhato mahataḥ stutiḥ dhūran sāhadhūrata pūrvā mahatī stutīrutsāho vā mahāgnatho vā mahānityarthaḥ| kiñca | puru purūṇi ca bahūni | sahasrā śatrūṇāṃ sahasrāṇi | ni śiśāmi tanūkaromi hinasmītyarthaḥ | sākaṃ saha yugapadityarthaḥ | kasmāddhi yasmādaśatruṃ avidyamānaśatruṃ | mā [mā]mindraṃ | janitā sarvasya janayitā prajāpatiḥ | jajāna janitavān ||

20.7

[ hi ] yasmādevamanenoktena prakāreṇa | māttvatputraṃ vasukraṃ tvadrūpāṇāmavasthitaṃ santaṃ | tavasaṃ mahāntaṃ | jajñuḥ jānanti | janayanti vā | ugraṃ krūramasahyaṃ vā | karman karmaṇi | agnihotrādau vṛtravadhādau vā | vṛṣaṇaṃ varṣitāraṃ | he indra | devāḥ | haviṣāṃ dātāraṃ | ṛtvigyajamānaṃmāṃ marudādayo vā devagaṇāḥ | ataḥ | avadhīṃ hanmi | vṛtramasuraṃ meghaṃ | dāśuṣe havīṃṣi dattavate yajamānāya ||

20.8

devāsa āyan devendreṇa coditāssanto devāsaḥ maruto devāḥ | āyan gacchanti meghavadhāya | paraśūn vajrān | abibhran dhārayanti ca | madādeśāt gatvā dhṛtvā ca vanā vanāni | luptopamametat padaṃ | yathā vṛkṣān paraśubhirvṛścantaḥ kecit gacchantyevaṃ | meghapreṅgairvṛścantaḥ vadbhiḥ ? rudrādimadhyamakā devagaṇāḥ | manuṣyaissaha | abhi āyan meghān prati gacchanti | kiñca | sudruvaṃ suṣṭhu dravitṛgantṛvṛṣṭyudakandadhataḥ nidhārayantaḥ | niyamena sthāpayantaḥ | vakṣaṇāsu nadīṣu | yatra yasmin meghajāte | kṛpīṭamudakamanu gacchanti upalabhante | tanmeghāṃstandahanti bhasmīkurvanti | vajraghātaiścūrṇayantītyarthaḥ ||

20.9

śaśaḥ kṣuraṃ | luptamatvarthataddhitametat padaṃ | kṣuravantaṃ | dṛḍhadīrghatīkṣṇanakhaṃ | siṃhavyāghrādikaṃ ? balavat krūraśūramṛgamityarthaḥ | pratyaṃcaṃ vadhāyātmānaṃ prati jagāra girati gṛhṇāti vā | māraṇāya | kiñcādriṃ parvataṃ himavadādikaṃ | logena loṣṭena mṛtpiṇḍena | vyabhedaṃ vividhaṃ bhinadmi vidārayāmi | ārāddūre prasthitamityarthaḥ | kiñca | bṛhantañcit mahāntamapi hastyādikaṃ | ṛhate hrasva[1]ya kālapākāya | raṃdhayāni saṃsādhayāni vaśaṃ gamayāni | yadīcchāni | matprasādācca vayat gacchati vatsaḥ | yuddhāya | vṛṣabhaṃ prati śūśuvānaḥ ||

20.10

suparṇaḥ pakṣirāṭ | itthā amutra divi | nakhamātmīyaṃ | ā siṣāya ābadhnān ābandhuvān | indrārthaṃ somāharaṇakāle divi padaṃ indraprasādānnyastavānityarthaḥ | avaruddhaḥ avañcareṇa vṛtaḥ pariveṣṭitaḥ | siṃhaḥ| paripadama paripadamiva | yathā parañcarasya pari sarvataḥ | pādamābadhnāti nyasyatyevaṃ | kiñca | niruddhaḥ cit | cidityupamārthe | yathā pādena śradvā kenāpi niruddho | mahiṣaḥ udakābhāve tarṣyāvān bhavati | evamindraḥ somābhāve tṛṣāvānabhūt | prāksomaharaṇāttṛṣitāya cendrāya tasmai | tādarthye caturthyeṣā | tṛṣitasya tasyendrasyārthāya | godhā gamayati varṇāniti | gaurvāgindriyantatra nihitā godhā vāg | gāyatryākhyā | ayathaṃ ayatnena anāyāsena līlayā | karṣat ākṛṣṭavatī | divassakāśādākṛṣṭavatītyarthaḥ | etat somajātamadhu vā somalakṣaṇaṃ ||

20.11

tebhyaḥ | teṣāñca devānādṛṣīṇāñcārthāya | godhāḥ vāg | gāyatryākhyā | indrasyārthe daśāt ? ayathaṃ karṣaditi | vyākhyārthaṃ ye devā ṛṣayaśca | brahmaṇaḥ parivṛḍhaḥ parivṛddhasya | svabhūtairannaiḥ somākhyaistṛptāḥ santa iti śeṣaḥ | pratipīyanti hiṃsantaḥ pratihiṃsantīndreṇābhyanujñātāḥ| kiñca | simaḥ| sarvān | ukṣaṇaḥ vṛṣakān | avasṛṣṭān indreṇa nisṛṣṭān dattān havirbhūtānyajñeṣu | adanti bhakṣayanti ca | svayamātmanaiva | śatrūṇāṃ balāni senālakṣaṇāni vā | tanvaḥ śarīrāṇi śṛṇānāḥ some āhṛte sati ||

20.12

ete devaṣrghādayaḥ | śamībhiḥ somayāgakarmabhiḥ | suśamī sukarmāṇaḥ | abhūvan bhūtāḥ | ye hinvire saṃgamayanti samarpayanti vā | tanvaḥ svaśarīrāṇi | some somayāge | ukthaiḥ śastraiḥ | yaḥ tamīdṛśaḥ | sa tvaṃ nṛvat manuṣyavat | vadan idamamayā yuṣmabhyandattamiti vyaktāṃ vācamuccārayan | naḥ asmabhyaṃ | upa māhi upagamya dehītyarthaḥ | vājān annāni balāni | kasmādevamucyase | yasmāddivi dyuloke | śravaḥ dānapatirindra iti kīrtiṃ | dadhiṣe dhārayasi | nāma ca dhārayasi | vīraḥ dānaśūraḥ iti |

Linked texts (1)