Pramāṇa · Search · About · API

Samavedapada 153.1

Sāmavedapāda 153.1

Language
Sanskrit

153.1

iti ārbordercikalakṣaṇam
dvitīyaḥ “2” aṅkane prathamavarṇaḥ akṣaraṃ svaritaḥ dvitīyādyakṣarāṇi
pracayāni| “upāsmai gāyata naraḥ” ityatra “pā” prabhṛti sarve varṇāḥ
dvitīyasvarasthāḥ| tatra “pā” ityetadakṣare svaritasvaraḥ, anyāni
pracayasvarāṇi| evaṃ svarasāmānyalakṣaṇaṃ udātte viśeṣaḥ kathyate
“anudāttaḥ paro yasya tatparo vā'vasānikaḥ
samudāttaṃ dvitīyāyāṃ sāmagāssampracakṣate
atrodāharaṇaṃ deyaṃ devaṃ devāya devayuḥ||”
prathamāyāmudāttaḥ syāditi prathamasaṃkhyāyā aṅkane sarvatra udāttasvara
ityuktam| idānīṃ dvitīyasaṃkhyāyā aṅkane'pi kvacit udāttasvaraḥ iti
jñāpayati anudāttaḥ paro yasya ityādinā| dvitīyāyāṃ dvitīya
saṃkhyāṅkitasya yasya varṇasya paraḥ anudāttaḥ taṃ varṇaṃ dvitīyasaṃkhyāṅkitaḥ
āvasānikaḥ avasāne bhavaḥ tatparaḥ anudāttātparaśca yo varṇaḥ taṃ vā taṃ
varṇamapi vā śabdaḥ apyarthe udāttaṃ sāmādhyāyinaḥ sampracakṣate
dvitīyasvarasthaṃ ubhayamapi udāttaṃ vadanti| atrodāharaṇaṃ “devaṃ devāya
devayuḥ’ iti
atra “devaṃ’ iti “va”kāraḥ dvitīyasaṃkhyāṅkitaḥ uttaratra “de” iti
anudāttaḥ ataḥ “vaṃ” varṇaṃ “devayu” ityatra “yu”kāraḥ dvitīyasaṃkhyāṅkitaḥ
avasāne bhavaḥ, “va” ityanudāttāt paraśca bhavati ataḥ “yu” iti varṇaṃ ca
ubhayamapi udāttamiti vyavaharanti
dvitīyasvarāṅkitasya udāttatvamuktvā tatraiva śivakodāttatvamāha“madhye'nudāttayoḥ syātāmudāttau prathamaṃ tayoḥ
utkalāḥ kośamityāhurudāttaṃ sampradāyinaḥ
saṃjñā mātraṃ hitasyaitadanyebhyaḥ pāribhāṣikam
saṅkocyamadhyamāṃ kiñcidudātte tarjanīṃ spṛśet
udāharaṇamāloḍya sa naḥ pavasva śaṃ gave| ”
anudāttasvarayoḥ madhye udāttasvarau dvau varṇau syātām| tatra tayoḥ prathamaṃ
varṇaṃ utkalāḥ kośamiti vadanti saṃpradāyinaḥ śivakodāttamiti
vyavaharanti| etatsaṃjñā chalākṣareṣu parigaṇanāya, anyasmāt vailakṣaṇya
dyotanāya ca| asya nirdeśaḥ madhyamāṅguliṃ saṅkocya aṅguṣṭhena udāttasvare
tarjanī madhyarekhāṃ spṛśet| “sa naḥ pavasva śaṃ gave” ityudāharaṇam| atra
“śaṃ” “ga” - ityetau varṇau udāttau, pūrvaṃ sva iti, uttaratra “ve” iti ca
anudāttau tayoḥ prathamamakṣaraṃ “śaṃ” tat śivakodāttamiti jñeyam
anudāttayormadhye ityatra uttaratrānudāttatvameva vivakṣitam| pūrvatra kvacit
sambhavamātrābhiprāyeṇa | na tu āvaśyakam| anyathā “udghedarbhi
ādityralasya” ityādau śivakodāttatvaṃ na syāt| uttaratrāpi
vivakṣābhāve “manyumantaścitāgoḥ” “pājām̐ si kṛṇute nadīṣvā” ityādāvapi śivakodāttatvaṃ syāt| ataḥ uttaratrānudāttamāvaśyakam| ata eva
anekānāmudāttānāṃ anudāttaḥ paro yadi| dīrghastu śivakodāttaḥ
parvasthāne prakṛtyṛci| iti uttaratrānudāttavaśyakatvamuktam
udāttaviśeṣamuktvā svaritaviśeṣamāha“anudāttātparo'neka udāttaḥ svaritottaraḥ
saṃ jaguḥsvārasaṃjñaṃ tametaṃ vāmena nirdiśet
enā viśvāni saṃgrāhyamudāharaṇamuttamam|| ”
anudāttasvarāt paraṃ prathamasvare anekākṣarāṇi udāttāni uttaratra
svaritaśca yadi taṃ svaritaṃ “svāra” iti vadanti| atra tacchabdena
samāsaghaṭakamapi svaritameva gṛhyate svaritalakṣaṇatvāt| etaṃ svāraṃ
vāmahastena gaṇayet chalākṣara parijñānāya| “enā viśvāni” ityatra “e”
ityanudāttātparaṃ “nāvi” ityakṣaradvayamudāttaṃ uttaratra “śvā” iti svaritaṃ
tatra “śvā” ityakṣaraṃ svaritaṃ kaṭhinatayā ca uccāryate tadeva chalākṣare
gaṇyate| atrāpi anudāttātparatvaṃ avivakṣitaṃ anyathā nihotāsatsi
ityādau vivakṣitaṃ svaritatvaṃ na syāt| idaṃ svaritatvena gaṇyate
chalākṣarāya
anantaraṃ svaritabhedaḥ jātyasvaritaḥ ucyate
“madhye svaritayoryaḥ syāt anudāttassa ucyate
jātyasvāra iti prājñaistasyānukrama ucyate
tarjanīsthānamārabhya kiñcidagre nayetsudhīḥ
madhyamāyāṃ nayet kiñcit tāvattasya sthitirbhavet
svārasvarita eva syāt yopi kaścit sa ucyate
anekodāttato jātyāt parassasvāra ucyate
āvājaṃ vājyametattu jātyādi svaritān hṛdi
itonyo'yo viśeṣaḥ syāt sanniyamya yathā vidhi||”
“sayakāraṃ sa vaṃ vāpyakṣaraṃ svaritaṃ bhavet
na codāttaṃ purastasya jātyaḥ svāraḥ sa ucyate||” nā.śi.2.1.1
iti ārcikalakṣaṇam
10.2. hitavākyam -
prathamaprapāṭhakaḥ
dharmopādānaṃ santoṣaḥ śreṣṭhaḥ