Pramāṇa · Search · About · API

Yajurveda 2: 02

Yajurveda 2

Language
Sanskrit

02

2.1

pūrvavartī pṛṣṭhaḥ (prapāṭhakāḥ 1 -3)

2.2

taittirīya āraṇyakam (prapāṭhakāḥ 4 - 8)

2.3

prapāṭhaka 4

2.4

pravargyamantrāḥ

2.5

4.1 anuvāka 1

2.6

namo vāce yā coditā yā cānuditā tasyai vāce namo namo vāce namo vācaspataye nama ṛṣibhyo
mantrakṛdbhyo mantrapatibhyo mā māmṛṣayo mantrakṛto mantrapatayaḥ parā
durmāhamṛṣīnmantrakṛto mantrapatīnparādām 1 vaiśvadevīṃ vācamudyāsam̐
śivāmadastāṃ juṣṭāṃ devebhyaḥ 2 śarma me dyauḥ śarma pṛthivī śarma viśvamidaṃ jagat
śarma candraśca sūryaśca śarma brahmaprajāpatī 3 bhūtaṃ vadiṣye bhuvanaṃ vadiṣye tejo
vadiṣye yaśo vadiṣye tapo vadiṣye brahma vadiṣye satyaṃ vadiṣye 4 tasmā
ahamidamupastaraṇamupastṛṇa upastaraṇaṃ me prajāyai paśūnāṃ bhūyādupastaraṇamahaṃ prajāyai paśūnāṃ
bhūyāsam 5 prāṇāpānau mṛtyormā pātaṃ prāṇāpānau mā mā hāsiṣṭam 6 madhu
maniṣye madhu janiṣye madhu vakṣyāmi madhu vadiṣyāmi madhumatīṃ devebhyo vācamudyāsam̐
śuśrūṣeṇyāṃ

2.7

manuṣyebhyastaṃ mā devā avantu śobhāyai pitaro'nu madantu 7

2.8

oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ 8 4.1

2.9

4.2 anuvāka 2

2.10

yuñjate mana uta yuñjate dhiyaḥ . viprā viprasya bṛhato vipaścitaḥ . vi hotrā dadhe
vayunāvideka it . mahī devasya savituḥ pariṣṭutiḥ 1 devasya tvā savituḥ prasave
. aśvinorbāhubhyām . pūṣṇo hastābhyāmā dade 2 abhrirasi nārirasi .
adhvarakṛddevebhyaḥ 3 uttiṣṭha brahmaṇaspate . devayantastvemahe . upa pra
yantu marutaḥ sudānavaḥ . indra prāśūrbhavā sacā 4 praitu brahmaṇaspatiḥ . pra
devyetu sūnṛtā . acchā vīraṃ naryaṃ paṅktirādhasaṃ . devā yajñaṃ nayantu naḥ 5
devī dyāvāpṛthivī anu me mam̐ sāthām 6 ṛdhyāsamadya . makhasya śiraḥ 7 makhāya tvā
. makhasya tvā śīrṣṇe 8 iyatyagra āsīḥ 9 ṛdhyāsamadya . makhasya śiraḥ . makhāya
tvā . makhasya tvā śīrṣṇe 10 devīrvamrīrasya bhūtasya prathamajā ṛtāvarīḥ 11
ṛdhyāsamadya . makhasya śiraḥ . makhāya tvā . makhasya tvā śīrṣṇe 12 indra
syaujosi . ṛdhyāsamadya . makhasya śiraḥ . makhāya tvā . makhasya tvā śīrṣṇe
13 agnijā asi prajāpate retaḥ . ṛdhyāsamadya . makhasya śiraḥ . makhāya tvā .
makhasya tvā śīrṣṇe 14 āyurdhehi prāṇaṃ dhehi . apānaṃ dhehi vyānaṃ dhehi .
cakṣurdhehi śrotraṃ dhehi . mano dhehi vācaṃ dhehi . ātmānaṃ dhehi pratiṣṭhāṃ
dhehi . māṃ dhehi mayi dhehi 15 madhu tvā madhulā karotu 16 makhasya śiro'si 17
yajñasya pade sthaḥ . gāyatreṇa tvā chandasā karomi . traiṣṭubhena tvā chandasā
karomi . jāgatena tvā chandasā karomi . makhasya rāsnāsi . aditiste bilaṃ
gṛhṇātu . pāṅktena chandasā . sūryasya harasā śrāya . makho'si . pate śiraḥ
ṛtāvarīrṛdhyāsamadya makhasya śiraḥ śiraḥ śiro'si nava ca . iyati devīrindra syau

2.11

jo'syagnijā asyāyurdhehi prāṇaṃ pañca

2.12

4.3 anuvāka 3

2.13

vṛṣṇo aśvasya niṣpadasi . varuṇastvā dhṛtavrata ādhūpayatu . mitrāvaruṇayordhruveṇa
dharmaṇā 1 arciṣe tvā . śociṣe tvā .jyotiṣe tvā . tapase tvā 2 abhīmaṃ
mahinā divam . mitro babhūva saprathāḥ . uta śravasā pṛthivīm . mitrasya
carṣaṇīdhṛtaḥ . śravo devasya sānasim . dyumnaṃ citraśravastamam 3 siddhyai
tvā 4 devastvā savitodvapatu . supāṇiḥ svaṅguriḥ . subāhuruta śaktyā 5
apadyamānaḥ pṛthivyām . āśā diśa āpṛṇa . uttiṣṭha bṛhanbhava . ūrdhvastiṣṭha
dhruvastvam 6 sūryasya tvā cakṣuṣānvīkṣe . ṛjave tvā . sādhave tvā .
sukṣityai tvā bhūtyai tvā 7 idamahamamumāmuṣyāyaṇaṃ viśā paśubhirbrahmavarcasena
paryūhāmi 8 gāyatreṇa tvā chandasācchṛṇadmi . traiṣṭubhena tvā
chandasācchṛṇadmi . jāgatena tvā chandasācchṛṇadmi . chṛṇattu tvā vāk .
chṛṇattu tvork . chṛṇattu tvā haviḥ . chṛndhi vācam . chṛndhyūrjam .
chṛndhi haviḥ 9 deva puraścara sadhyāsaṃ tvā

2.14

10 pṛthivīṃ bhava vākṣaṭca

2.15

4.4 anuvāka 4

2.16

brahmanpravargyeṇa pra cariṣyāmaḥ . hotargharmamabhi ṣṭuhi . agnīdrau hiṇau
puroḍāśāvadhi śraya . pratiprasthātarvi hara . prastotaḥ sāmāni gāya
1yajuryuktam̐ sāmabhirāktakhaṃ tvā . viśvairdevairanumataṃ marudbhiḥ . dakṣiṇābhiḥ
pratataṃ pārayiṣṇum . stubho vahantu sumanasyamānam . sa no rucaṃ dhehyahṛṇīyamānaḥ
. bhūrbhuvaḥ

2.17

suvaḥ . omindra vantaḥ pra carata 2 ahṛṇīyamāno dve ca

2.18

4.5 anuvāka 5

2.19

brahmanpra cariṣyāmaḥ . hotargharmamabhi ṣṭuhi 1yamāya tvā makhāya tvā . sūryasya
harase tvā 2prāṇāya svāhā vyānāya svāhāpānāya svāhā . cakṣuṣe svāhā
śrotrāya svāhā . manase svāhā vāce sarasvatyai svāhā . dakṣāya svāhā kratave
svāhā . ojase svāhā balāya svāhā 3devastvā savitā madhvānaktu 4 pṛthivīṃ
tapasastrāyasva 5 arcirasi śocirasi jyotirasi tapo'si 6 sam̐ sīdasva mahām̐ asi .
śocasva devavītamaḥ . vi dhūmamagne aruṣaṃ miyedhya . sṛja praśastadarśatam 7
añjanti yaṃ prathayanto na viprāḥ . vapāvantaṃ nāgninā tapantaḥ . piturna putra
upasi preṣṭhaḥ . ā gharmo agnimṛtayannasādīt 8 anādhṛṣyā purastāt .

2.20

agnerādhipatye . āyurme dāḥ . putravatī dakṣiṇataḥ . indra syādhipatye .
prajāṃ me dāḥ . suṣadā paścāt . devasya saviturādhipatye . prāṇaṃ me dāḥ .
āśrutiruttarataḥ . mitrāvaruṇayorādhipatye . śrotraṃ me dāḥ .
vidhṛtirupariṣṭāt . bṛhaspaterādhipatye . brahma me dāḥ kṣattraṃ me dāḥ .
. tejo me dhā. varco me dhāḥ . yaśo me dhāstapo me dhāḥ . mano me dhāḥ 9
manoraśvāsi bhūriputrā . viśvābhyo mā nāṣṭrābhyaḥ pāhi . sūpasadā me bhūyā mā
mā him̐ sīḥ 10 tapo ṣvagne antarām̐ amitrān . tapā śam̐ samararuṣaḥ parasya . tapā
vaso cikitāno acittān . vi te tiṣṭhantāmajarā ayāsaḥ 11 citaḥ stha paricitaḥ .

2.21

svāhā marudbhiḥ pari śrayasva 12 mā asi . pramā asi . pratimā asi . saṃmā
asi . vimā asi . unmā asi . antarikṣasyāntardhirasi 13 divaṃ
tapasastrāyasva 14ābhirgīrbhiryadato na ūnam . āpyāyaya harivo vardhamānaḥ . yadā
stotṛbhyo mahigotrā rujāsi . bhūyiṣṭhabhājo adha te syāma 15 śukraṃ te
anyadyajataṃ te anyat . viṣurūpe ahanī dyaurivāsi . viśvā hi māyā avasi
svadhāvaḥ . bhadrā te pūṣanniha rātirastu 16 arhanbibharṣi sāyakāni dhanva .
arhanniṣkaṃ yajataṃ viśvarūpam . arhannidaṃ dayase viśvamabbhuvam . na vā ojīyo
rudra tvadasti 17 gāyatramasi . traiṣṭubhamasi . jāgatamasi 18 madhu madhu madhu .

2.22

anaktvasādīduttarataḥ pāhi

2.23

pratimā asi yajataṃ te anyaj jāgatamasyekaṃ ca 19

2.24

4.6 anuvāka 6

2.25

daśa prācīrdaśa bhāsi dakṣiṇā . daśa pratīcīrdaśa bhāsyudīcīḥ . daśordhvā bhāsi
sumanasyamānaḥ . sa no rucaṃ dhehyahṛṇīyamānaḥ 1 agniṣ ṭvā vasubhiḥ purastādro
cayatu gāyatreṇa chandasā . sa mā rucito rocaya 2 indra stvā rudrai rdakṣiṇato
rocayatu traiṣṭubhena chandasā . sa mā rucito rocaya . varuṇastvādityaiḥ paścādro
cayatu jāgatena chandasā . sa mā rucito rocaya . dyutānastvā māruto marudbhiruttarato
rocayanānuṣṭubhena chandasā . sa mā rucito rocaya . bṛhaspatistvā
viśvairdevairupariṣṭādro cayatu pāṅktena chandasā . sa mā rucito rocaya 3
rocitastvaṃ deva gharma deveṣvasi . rociṣīyāhaṃ manuṣyeṣu 4 samrāḍgharma
rucitastvaṃ deveṣvāyuṣmām̐ stejasvī brahmavarcasyasi . rucito'haṃ
manuṣyeṣvāyuṣmām̐ stejasvī brahmavarcasī bhūyāsam 5 rugasi . rucaṃ mayi dhehi
. mayi ruk 6 daśa purastādro case . daśa dakṣiṇā . daśa pratyaṅ . daśodaṅ .
daśordhvo bhāsi sumanasyamānaḥ . sa naḥ samrāḍiṣamūrjaṃ dhehi . vājī vājine

2.26

pavasva . rocito gharmo rucīya 7 rocaya dhehi nava ca

2.27

4.7 anuvāka 7

2.28

apaśyaṃ gopāmanipadyamānam . ā ca parā ca pathibhiścarantam . sa sadhrīcīḥ sa
viṣūcīrvasānaḥ . ā varīvarti bhuvaneṣvantaḥ 1 atra prāvīḥ . madhumādhvībhyāṃ
madhumādhūcībhyām . anu vāṃ devavītaye 2 samagniragnināgata . saṃ devena savitrā
. sam̐ sūryeṇa rocate 3 svāhā samagnistapasāgata . saṃ devena savitrā . saṃ
sūryeṇārociṣṭa 4 dhartā divo vibhāsi rajasaḥ . pṛthivyā dhartā .
urorantarikṣasya dhartā . dhartā devo devānām . amartyastapojāḥ 5 hṛde tvā
manase tvā . dive tvā sūryāya tvā . ūrdhvamimamadhvaraṃ kṛdhi . divi deveṣu
hotrā yaccha 6 viśvāsāṃ bhuvāṃ pate . viśvasya bhuvanaspate . viśvasya
manasaspate . viśvasya vacasaspate . viśvasya tapasaspate . viśvasya brahmaṇaspate
7 devaśrūstvaṃ deva gharma devānpāhi 8 tapojāṃ vācamasme niyaccha devāyuvam 9
garbho devānām 10 pitā matīnām 11 patiḥ prajānām 12 matiḥ kavīnām 13 saṃ
devo devena savitrāyatiṣṭa . sam̐ sūryeṇārukta 14 āyurdastvamasmabhyaṃ gharma
varcodā asi 15 pitā no'si pitā no bodha 16 āyurdhāstanūdhāḥ payodhāḥ . varcodā
varivodā dra viṇodāḥ . antarikṣapra urorvarīyān . aśīmahi tvā mā mā him̐ sīḥ
17 tvamagne gṛhapatirviśāmasi . viśvāsāṃ mānuṣīṇām . śataṃ pūrbhiryaviṣṭha
pāhyam̐hasaḥ . sameddhāram̐ śatam̐ himāḥ . tandrā viṇam̐ hārdivānam . ihaiva rātayaḥ
santu 18 tvaṣṭīmatī te sapeya . suretā reto dadhānā . vīraṃ videya tava saṃdṛśi .
māham̐ rāyaspoṣeṇa vi yoṣam 19 rocate

2.29

sūryāya
tvā devāyuvaṃ dra viṇodā dadhānā dve ca

2.30

4.8 anuvāka 8

2.31

devasya tvā savituḥ prasave . aśvinorbāhubhyām . pūṣṇo hastābhyāmādade 1
adityai rāsnāsi 2 iḍa ehi . adita ehi . sarasvatyehi 3 asāvehi .
asāvehi . asāvehi 4 adityā uṣṇīṣamasi 5 vāyurasyaiḍaḥ 6 pūṣā tvopāvasṛjatu
. aśvibhāṃ pra dāpaya 7 yaste stanaḥ śaśayo yo mayobhūḥ . yena viśvā puṣyasi
vāryaṇi . yo ratnadhā vasuvidyaḥ sudatraḥ . sarasvati tamiha dhātave kaḥ 8 usra
gharmam̐ śim̐ ṣa . usra gharmaṃ pāhi . gharmāya śim̐ ṣa 9 bṛhaspatistvopa sīdatu 10
dānavaḥ stha peravaḥ . viṣvagvṛto lohitena 11 aśvibhyāṃ pinvasva . sarasvatyai
pinvasva . pūṣṇe pinvasva . bṛhaspataye pinvasva . indrā ya pinvasva .
indrā ya pinvasva 12 gāyatro'si . traiṣṭubho'si . jāgatamasi 13 sahorjo
bhāgenopa mehi 14 indrā śvinā madhunaḥ sāraghasya . gharmaṃ pāta vasavo yajatā vaṭ 15
svāhā tvā sūryasya raśmaye vṛṣṭivanaye juhomi 16 madhu havirasi 17 sūryasya
tapastapa 18 dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā pari gṛhṇāmi 19 antarikṣeṇa tvopa yacchāmi
20 devānāṃ tvā pitṛṇāmanumato bhartum̐ śakeyam 21 tejo'si . tejo'nuprehi .
divispṛṅmā mā him̐ sīḥ . antarikṣaspṛṅmā mā him̐ sīḥ . pṛthivispṛṅmā mā
him̐ sīḥ . suvarasi suvarme yaccha . divaṃ yaccha divo mā pāhi 22 ehi pāhi
pinvasva

2.32

gṛhṇāmi nava ca

2.33

4.9 anuvāka 9

2.34

samudrā ya tvā vātāya svāhā . salilāya tvā vātāya svāhā . anādhṛṣyāya tvā
vātāya svāhā . apratidhṛṣyāya tvā vātāya svāhā . avasyave tvā vātāya svāhā
. duvasvate tvā vātāya svāhā . śimidvate tvā vātāya svāhā . agnaye tvā
vasumate svāhā . somāya tvā rudra vate svāhā . varuṇāya tvādityavate svāhā .
bṛhaspataye tvā viśvadevyāvate svāhā . savitre tvarbhumate vibhumate prabhumate
vājavate svāhā . yamāya tvāṅirasvate pitṛmate svāhā 1 viśvā āśā dakṣiṇasat 2
viśvāndevānayāḍiha 3 svāhākṛtasya gharmasya . madhoḥ pibatamaśvinā . svāhāgnaye
yajñiyāya . śaṃ yajurbhiḥ 4 aśvinā gharmaṃ pātam̐ hārdivānam .
ahardivābhirūtibhiḥ . anu vāṃ dyāvāpṛthivī mam̐ sātām . svāhendrā ya 5
svāhendrā vaṭ 6 gharmamapātamaśvinā hārdivānam . ahardivābhirūtibhiḥ . anu
vāṃ dyāvāpṛthivī amam̐ sātām . taṃ prāvyaṃ yathāvaṭ . namo dive . namaḥ
pṛthivyai . divi dhā imaṃ yajñam . yajñamimaṃ divi dhāḥ . divaṃ gaccha . antarikaṃ
gaccha . pṛthivīṃ gaccha . pañca pradiśo gaccha . devāngharmapāngaccha . pit .
ṝngharmapāngaccha . 7 ādityavate svāhā hārdivānaṃ pṛthivyā aṣṭau ca

2.35

4.10 anuvāka 10

2.36

iṣe pīpihi . ūrje pīpihi . brahmaṇe pīpihi . kṣatrāya pīpihi . adbhyaḥ
pīpihi . oṣadhībhyaḥ pīpihi . vanaspatibhyaḥ pīpihi . dyāvāpṛthivībhyāṃ pīpihi
. subhūtāya pīpihi . brahmavarcasāya pīpihi . yajamānāya pīpihi . mahyaṃ
jyaiṣṭhāya pīpihi 1 tviṣyai tvā . dyumnāya tvā . indri yāya tvā
bhūtyai tvā 2 dharmāsi sudharmāmenyasme . brahmāṇi dhāraya . kṣattrāṇi
dhāraya . viśaṃ dhāraya . nettvā vātaḥ skandayāt 3 amuṣya tvā prāṇe sādayāmi
. amunā saha nirarthaṃ gaccha . yo'smāndveṣṭi . yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ 4 pūṣṇe
śarase svāhā . grāvebhyaḥ svāhā . pratirebhyaḥ svāhā . dyāvāpṛthivībhyām̐
svāhā . pitṛbhyo gharmapebhyaḥ svāhā 5 rudrā ya rudra hotre svāhā 6
aharjyotiḥ ketunā juṣatām . sujyotirjyotiṣām̐ svāhā . rātrirjyotiḥ
ketunā juṣatām . sujyotirjyotiṣām̐ svāhā 7 apīparo mā'hno rātriyai mā
pāhi . eṣā te agne samit . tayā samidhyasva . āyurme dāḥ . varcasā
māñjīḥ . apīparo mā rātriyā ahno mā pāhi . eṣā te agne samit . tayā
samidhyasva . āyurme dāḥ . varcasā māñjīḥ 8 agnirjyotirjyotiragniḥ
svāhā . sūryo jyotirjyotiḥ sūryaḥ svāhā 9 bhūḥ svāhā 10 hutam̐ haviḥ
. madhu haviḥ . indra tame'gnau . pitā no'si mā mā him̐ sīḥ . aśyāma te deva
gharma . madhumato vājavataḥ pitumataḥ . aṅgirasvataḥ svadhāvinaḥ . aśīmahi tvā mā mā
him̐ sīḥ 11 svāhā tvā sūryasya raśmibhyaḥ . svāhā tvā nakṣatrebhyaḥ 12
brahmavarcasāya pīpihi skandayādrudrā ya rudra hotre svāhā'hno mā pāhyagnau
sapta

2.37

4.11 anuvāka 11

2.38

gharma yā te divi śuk . yā gāyatre chandasi . yā brāhmaṇe . yā havirdhāne .
tāṃ ta etenāvayaje svāhā 1 gharma yā te'ntarikṣe śuk . yā traiṣṭubhe chandasi
. yā rājanye . yāgnīdhre . tāṃ ta etenāvayaje svāhā . gharma yā te
pṛthivyām̐ śuk . yā jāgate chandasi . yā vaiśye . yā sadasi . tāṃ ta
etenāvayaje svāhā 2 anu no'dyānumatiḥ . an!vidanumate tvam 3 divastvā
paraspāyāḥ . antarikṣasya tanuvaḥ pāhi . pṛthivyāstvā dharmaṇā . vayamanukrāmāma
suvitāya navyase 4 brahmaṇastvā paraspāyāḥ . kṣattrasya tanuvaḥ pāhi .
viśastvā dharmaṇā . vayamanukrāmāma suvitāya navyase 5 prāṇasya tvā paraspāyai .

2.39

cakṣuṣastanuvaḥ pāhi . śrotrasya tvā dharmaṇā . vayamanukrāmāma suvitāya navyase
6 valgurasi śaṃyudhāyāḥ . śiṣurjanadhāyāḥ 7 śaṃ ca vakṣi pari ca vakṣi 8
catuḥsraktirnābhirṛtasya 9 sado viśvāyuḥ śarma saprathāḥ 10 apa dveṣo apa hvaraḥ
. anyadvratasya saścima 11 gharmaitatte'nnametatpurīṣam . tena vardhasva cā ca
pyāyasva . vardhiṣīmahi ca vayam . ā ca pyāsiṣīmahi 12 rantirnāmāsi divyo
gandharvaḥ . tasya te padvaddhavirdhānam . agniradhyakṣaḥ . rudro 'dhipatiḥ 13
samahamāyuṣā . saṃ prāṇena . saṃ varcasā . saṃ payasā . saṃ gaupatyena . sam̐
rāyaspoṣeṇa 14 vyasau . yo'smāndveṣṭi . yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ 15

2.40

acikradadvṛṣā hariḥ . mahānmitro na darśataḥ . sam̐ sūryeṇa rocate 16 cidasi
samudra yoniḥ . indurdakṣaḥ śyena ṛtāvā . hiraṇyapakṣaḥ śakuno buraṇyuḥ .
mahāntsadhasthe dhruva ā niṣattaḥ . namaste astu mā mā him̐ sīḥ 17 viśvāvasum̐
somagandharvam . āpo dadṛśuṣīḥ . tadṛtenā vyāyan . tadanvavait . indro
rārahāṇa āsām . pari sūryasya paridhīm̐ rapaśyat 18 viśvāvasurabhi tanno gṛṇātu .
divyo gandharvo rajaso vimānaḥ . yadvā ghā satyamuta yanna vidma . dhiyo hinvāno
dhiya inno avyāt 19 sasnimavindaccaraṇe nadīnām . apāvṛṇodduro
aśmavrajānām . prāsāṃ gandharvo amṛtāni vocat . indro dakṣaṃ pari

2.41

jānādahīnam 20 etattvaṃ deva gharma devo devānupāgāḥ 21 idamahaṃ manuṣyo manuṣyān
. somapīthānu mehi . saha prajayā saha rāyaspoṣeṇa 22 sumitrā na āpa oṣadhayaḥ santu .
durmitrāstasmai bhūyāsuḥ . yo'smāndveṣṭi . yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ 23
udvayaṃ tamasaspari . udu tyaṃ citram 24 imamū ṣu tyamasmabhyam̐ sanim . gāyatraṃ
navīyām̐ sam . agne deveṣu pra vocaḥ 25 yāgnīdhre tāṃ ta etenāvayaje svāhā
dharmaṇā śaṃyudhāyāḥ pyāsiṣīmahi poṣeṇa niṣatto vidma

2.42

santvaṣṭau ca

2.43

4.12 anuvāka 12

2.44

mahīnāṃ payo'si vihitaṃ devatrā 1 jyotirbhā asi vanaspatīnāmoṣadhīnām̐ rasaḥ

2.45

2 vājinaṃ tvā vājino'va nayāmaḥ . ūrdhvaṃ manaḥ suvargaṃ 3

2.46

4.13 anuvāka 13

2.47

askāndyauḥ pṛthivīm . askānṛṣabho yuvā gāḥ . skannemā viśvā bhuvanā .
skanno yajñaḥ pra janayatu 1 askānajani prājani . ā skannāj jāyate vṛṣā

2.48

. skannātpra janiṣīmahi 2

2.49

4.14 anuvāka 14

2.50

yā purastādvidyudāpatat . tāṃ ta etenāvayaje svāhā . yā dakṣiṇataḥ . yā

2.51

paścāt . yottarataḥ . yopariṣṭādvidyudāpatat . tāṃ ta etenāvayaje svāhā 1

2.52

4.15 anuvāka 15

2.53

prāṇāya svāhā vyānāya svāhā'pānāya svāhācakṣuṣe svāhā śrotrāya svāhā .

2.54

manase svāhā vāce sarasvatyai svāhā 1

2.55

4.16 anuvāka 16

2.56

pūṣṇe svāhā pūṣṇe śarase svāhā . pūṣṇe prapathyāya svāhā pūṣṇe naraṃdhiyāya
svāhā . pūṣṇe'ṅghṛṇaye svāhā pūṣṇe naruṇāya svāhā . pūṣṇe sāketāya svāhā

2.57

1

2.58

4.17 anuvāka 17

2.59

udasya śuṣmādbhānurnārta bibharti . bhāraṃ pṛthivī na bhūma . pra śukraitu devī
manīṣā . asmatsutaṣṭo ratho na vājī . arcanta eke mahi sāma manvata . tena
sūryamadhārayan . tena sūryamarocayan . gharmaḥ śirastadayamagniḥ . purīṣamasi saṃpriyaṃ
prajayā paśubhirbhuvat . prajāpatistvā sādayatu . tayā devatayā'ṅgira

2.60

svaddhruvā sīda 1

2.61

4.18 anuvāka 18

2.62

yāsta agna ādrā r! yonayo yāḥ kulāyinīḥ . ye te agna indavo yā u nābhayaḥ .
yāste agne tanuva ūrjo nāma . tābhistvamubhayībhiḥ saṃvidānaḥ . prajābhiragne dra
viṇeha sīda . prajāpatistvā sādayatu . tayā devatayā'ṅgirasvaddhruvā sīda

2.63

1

2.64

4.19 anuvāka 19

2.65

agnirasi vaiśvānaro'si . saṃvatsaro'si parivatsaro'si . idāvatsaro'sīduvatsaro'si
. idvatsaro'si vatsaro'si . tasya te vasantaḥ śiraḥ . grīṣmo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ .
varṣāḥ puccham . śaraduttaraḥ pakṣaḥ . hemanto madhyam . pūrvapakṣāścitayaḥ .
aparapakṣāḥ purīṣam . ahorātrāṇīṣṭakāḥ . tasya te māsāścārdhamāsāśca
kalpantām . ṛtavaste kalpantām . saṃvatsaraste kalpantām . ahorātrāṇi te
kalpantām . eti preti vīti samityuditi .

2.66

prajāpatistvā sādayatu . tayā devatayā'ṅgirasvaddhruvaḥ sīda 1

2.67

4.20 anuvāka 20

2.68

bhūrbhuvaḥ suvaḥ . ūrdhva ū ṣu ṇa ūtaye . ūrdhvo naḥ pāhyam̐ hasaḥ 1 vidhuṃ dadrā
ṇam̐ samane bahūnām . yuvānam̐ santaṃ palito jagāra . devasya paśya kāvyaṃ
mahitvā'dyā mamāra . sa hyaḥ samāna 2 yadṛte cidabhiśriṣaḥ . purā jartṛbhya ātṛdaḥ
. saṃdhātā saṃdhiṃ maghavā purovasuḥ . niṣkartā vihrutaṃ punaḥ 3 punarūrjā saha
rayyā 4 mā no gharma vyathito vivyatho naḥ . mā naḥ paramadharaṃ mā rajo naiḥ . mo
ṣvasmām̐ stamasyantarā dhāḥ . mā rudri yāso abhigurvṛdhānaḥ 5 mā naḥ
kratubhirhīḍitebhirasmān . dviṣā sunīte mā parā dāḥ . mā no rudro
nirṛtirmā no astā . mā dyāvāpṛthivī hīḍiṣātām 6 upa no
mitrāvaruṇāvihāvatam . anvādīdhyāthāmiha naḥ sakhāyā . ādityānāṃ prasitirhetiḥ
. ugrā śatāpāṣṭhā gha viṣā pari ṇo vṛṇaktu 7 imaṃ me varuṇa tattvā yāmi tvaṃ no
agne sa tvaṃ no agne tvamagne ayāsi 8 udvayaṃ tamasaspari udu tyaṃ citram vayaḥ
suparṇāḥ 9 purovasurhīḍiṣātām̐ suparṇāḥ

2.69

4.21 anuvāka 21

2.70

bhūrbhuvaḥ suvaḥ . mayi tyadindri yaṃ mahat . mayi dakṣo mayi kratuḥ . mayi dhāyi
suvīryam . triśuggharmo vi bhātu me . ākūtyā manasā saha . virājā jyotiṣā
saha . yajñena payasā saha . brahmaṇā tejasā saha . kṣattreṇa yaśasā saha . satyena
tapasā saha . tasya dohamaśīmahi . tasya sumnamaśīmahi . tasya bhakṣamaśīmahi . tasya ta
indre ṇa pītasya madhumataḥ . upahūtasyopahūto

2.71

bhakṣayāmi 1

2.72

4.22 anuvāka 22

2.73

yāste agne ghorāstanuvaḥ . kṣucca tṛṣṇā ca . asnukcānāhutiśca . aśanayā ca
pipāsā ca . sediścāmatiśca . etāste agne ghorāstanuvaḥ . tābhiramuṃ

2.74

gaccha . yo smāndveṣṭi . yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ 1

2.75

4.23 anuvāka 23

2.76

snikca snīhitiśca snihitiśca . uṣṇā ca śītā ca . ugrā ca bhīmā ca .

2.77

sadāmnī sediranirā . etāste agne ghorāstanuvaḥ . tābhiramuṃ gaccha .

2.78

yo'smāndveṣṭi . yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ 1

2.79

4.24 anuvāka 24

2.80

dhuniśca dhvāntaśca dhvanaśca dhvanayam̐ śca . nilimpaśca vilimpaśca vikṣipaḥ 1

2.81

4.25 anuvāka 25

2.82

ugraśca dhuniśca dhvāntaśca dhvanaśca dhvanayam̐ śca . sahasahvām̐ śca sahamānaśca sahasvām̐
śca

2.83

sahīyām̐ śca . etya pretya vikṣipaḥ 1

2.84

4.26 anuvāka 26

2.85

ahorātre tvodīrayatām . ardhamāsāstvodīm̐ jayantu . māsāstvā śrapayantu

2.86

. ṛtavastvā pacantu . saṃvatsarastvā hantvasau 1

2.87

4.27 anuvāka 27

2.88

khaṭphaṭjahi . chindhī bhindhī handhī kaṭ . iti vācaḥ krūrāṇi 1

2.89

4.28 anuvāka 28

2.90

vi gā indra vicarantspāśayasva . svapanta indra paśumantamicchā . vajreṇāmuṃ
bodhaya durvidatram . svapato'sya prahara bhojanebhyaḥ 1agne agninā saṃ vadasva .
mṛtyo mṛtyunā saṃ vadasva . namaste astu bhagavaḥ 2sakṛtte agne namaḥ . dviste
namaḥ . triste namaḥ . catuste namaḥ . pañcakṛtvaste namaḥdaśakṛtvaste nama .
śatakṛtvaste namaḥ . āsahasrakṛtvaste namaḥ . aparimitakṛtvaste

2.91

namaḥ . namaste astu mā mā him̐ sīḥ 3

2.92

4.29 anuvāka 29

2.93

asṛṅmukho rudhireṇāvyakta . yamasya dūtaḥ śvapādvi dhāvasi . gṛdhraḥ suparṇaḥ

2.94

kuṇapaṃ ni ṣevase . yamasya dūtaḥ prahito bhavasya cobhayoḥ 1

2.95

4.30 anuvāka 30

2.96

yadetadvṛkaso bhūtvā . vāgdevyabhirāyasi . dviṣantaṃ me'bhirāya . taṃ mṛtyo

2.97

mṛtyave naya . sa ārtyārtimārcchatu 1

2.98

4.31 anuvāka 31

2.99

yadīṣito yadi vā svakāmī . bhayeḍako vadati vācametām . tāmindrā gnī

2.100

brahmaṇā saṃvidānau . śivāmasmabhyaṃ kṛṇutaṃ gṛheṣu 1

2.101

4.32 anuvāka 32

2.102

dīrghamukhi durhaṇu . mā sma dakṣiṇato vadaḥ . yadi dakṣiṇato vadāddviṣantaṃ

2.103

me'vabādhāsai 1

2.104

4.33 anuvāka 33

2.105

itthādulūka āpaptat . hiraṇyākṣo ayomukhaḥ . rakṣasāṃ dūta āgataḥ .

2.106

tamito nāśayāgne 1

2.107

4.34 anuvāka 34

2.108

yadetadbhūtānyanvāviśya . daivīṃ vācaṃ vadasi . dviṣato naḥ parāvada . tānmṛtyo

2.109

mṛtyave naya . ta ārtyārtimārcchantu . agnināgniḥ saṃ vadatām 1

2.110

4.35 anuvāka 35

2.111

prasārya sakthyau patasi . savyamakṣi nipepi ca . meha kasya canāmamat 1

2.112

4.36 anuvāka 36

2.113

atriṇā tvā krime hanmi . kaṇvena jamadaninā . viśvāvasorbrahmaṇā hataḥ .
krimīṇām̐ rājā . apyeṣām̐ sthapatirhataḥ . atho mātātho pitā . atho sthūrā atho
kṣudrā ḥ! . atho kṛṣṇā atho śvetāḥ . atho āśātikā hatāḥ .

2.114

śvetābhiḥ saha sarve hatāḥ 1

2.115

4.37 anuvāka 37

2.116

āharāvadya . śṛtasya haviṣo yathā . tatsatyam . yadamuṃ yamasya jambhayoḥ

2.117

. ādadhāmi tathā hi tat . khaṇphaṇmrasi 1

2.118

4.38 anuvāka 38

2.119

brahmaṇā tvā śapāmi . brahmaṇastvā śapathena śapāmi . ghoreṇa tvā bhṛgūṇāṃ cakṣuṣā
prekṣe . raudre ṇa tvāṅirasāṃ manasā dhyāyāmi . aghasya tvā dhārayā

2.120

vidhyāmi . adharo matpadyasvāsau 1

2.121

4.39 anuvāka 39

2.122

uttuda śimijāvari . talpeje talpa uttuda . girīm̐ ranu pra veśaya . marīcīrupa saṃ
nuda . yāvaditaḥ purastādudayāti sūryaḥ . tāvadito'muṃ nāśaya .

2.123

yo'smāndveṣṭi . yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ 1

2.124

4.40 anuvāka 40

2.125

bhūrbhuvaḥ suvo bhūrbhuvaḥ suvo bhūrbhuvaḥ suvaḥ . bhuvo'ddhāyi bhuvo'ddhāyi
bhuvo'ddhāyi . nṛmṇāyi nṛmṇaṃ nṛmṇāyi nṛmṇaṃ nṛmṇāyi nṛmṇam .
nidhāyyo'vāyi

2.126

nidhāyyo'vāyi nidhāyyo'vāyi . e asme asme . suvarna jyotīḥ 1

2.127

4.41 anuvāka 41

2.128

pṛthivī samit . tāmagniḥ samindhe . sā'gnim̐ samindhe . tāmaham̐ samindhe .
sā mā samiddhā . āyuṣā tejasā . varcasā śriyā . yaśasā brahmavarcasena .
annādyena samintām̐ svāhā 1 antarikṣam̐ samit . tāṃ vāyuḥ samindhe . sā
vāyum̐ samindhe . tāmaham̐ samindhe . sā mā samiddhā . āyuṣā tejasā . varcasā
śriyā . yaśasā brahmavarcasena . annādyena samintām̐ svāhā 2 dyauḥ samit
. tāmādityaḥ samindhe . sādityam̐ samindhe . tāmaham̐ samindhe . sā mā
samiddhā . āyuṣā tejasā . varcasā śriyā . yaśasā brahmavarcasena . annādyena
samintām̐ svāhā 3 prājāpatyā me samidasi sapatnakṣayaṇī . bhrātṛvyahā me'si
svāhā 4 agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi . tacchakeyaṃ tanme rādhyatām . vāyo
vratapata āditya vratapate . vratānāṃ vratapate vrataṃ cariṣyāmi . tacchakeyaṃ tanme
rādhyatām 5 dyauḥ samit . tāmādityaḥ samindhe . sādityam̐ samindhe .
tāmaham̐ samindhe . sā mā samiddhā . āyuṣā tejasā . varcasā śriyāyaśasā
brahmavarcasena . annādyena samintām̐ svāhā . antarikṣam̐ samit . tāṃ
vāyuḥ samindhesā vāyum̐ samindhe . tāmaham̐ samindhe . sā mā samiddhā . āyuṣā
tejasā . varcasā śriyā . yaśasā brahmavarcasena . annādyena samintām̐ svāhā
. pṛthivī samit . tāmagniḥ samindhe . sā'gnim̐ samindhe . tāmaham̐ samindhe
. sā mā samiddhā . āyuṣā tejasā . varcasā śriyā . yaśasā brahmavarcasena .
annādyena samintām̐ svāhā . prājāpatyā me samidasi sapatnakṣayaṇī .
bhrātṛvyahā me'si svāhā . āditya vratapate vratamacāriṣam . tadaśakaṃ tanme'rādhi
. vāyo vratapate'gne vratapate . vratānāṃ vratapate vratamacāriṣam . tadaśakaṃ
tanme'rādhi 6 samitsamindhe vrataṃ cariṣyāmi

2.129

tejasā śriyā yaśasā brahmavarcasenāṣṭau ca

2.130

4.42 anuvāka 42

2.131

śaṃ no vātaḥ pavatāṃ mātariśvā śaṃ nastapatu sūryaḥ . ahāni śaṃ bhavantu naḥ śaṃ rātriḥ
prati dhīyatām 1 śamuṣā no vyacchatu . śamāditya udetu naḥ . śivā naḥ śaṃtamā bhava
sumṛḍīkā sarasvati . mā te vyoma saṃdṛśi 2 iḍāyai vāstvasi vāstumadvāstumanto
bhūyāsma mā vāstośchitsma hyavāstuḥ sa bhūyādyo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ
dviṣmaḥ 3 pratiṣṭhā'si pratiṣṭhāvanto bhūyāsma mā pratiṣṭhāyāśchitsma
hyapratiṣṭhaḥ sa bhūyādyo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ 4 ā vāta vāhi bheṣajaṃ vi
vāta vāhi yadra paḥ . tvam̐ hi viśvabheṣajo devānāṃ dūta īyase 5 dvavimau vātau vāta ā
sindhorā parāvataḥ . dakṣaṃ me anya āvātu parā'nyo vātu yadra paḥ 6 yadado vāta te

2.132

gṛhe'mṛtasya nidhirhitaḥ . tato no dehi jīvase tato no dhehi bheṣajam . tato no maha ā
vaha 7 vāta ā vātu bheṣajam̐ śaṃbhūrmayobhūrno hṛde . pra ṇa āyūm̐ ṣi tāriṣat 8
indra sya gṛho'si taṃ tvā prapadye saguḥ sāśvaḥ . saha yanme asti tena 9 bhūḥ
prapadye bhuvaḥ prapadye suvaḥ prapadye bhūrbhuvaḥ suvaḥ prapadye vāyuṃ
prapadye'nārtāṃ devatāṃ prapadye'śmānamākhaṇaṃ prapadye prajāpaterbrahmakośaṃ brahma
prapadya oṃ prapadye 10 antarikṣaṃ ma urvantaraṃ bṛhadagnayaḥ parvatāśca yayā vātaḥ
svastyā svasti māṃ tayā svastyā svasti mānasāni 11 prāṇāpānau mṛtyormā
pātaṃ prāṇāpānau mā mā hāsiṣṭam 12 mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayyagnistejo dadhātu

2.133

mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayīndra indri yaṃ dadhātu mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayi sūryo
bhrājo dadhātu 13 dyubhiraktubhiḥ pari pātamasmānariṣṭebhiraśvinā saubhagebhiḥ . tanno
mitro varuṇo māmahantāmaditiḥ sindhuḥ pṛthivī uta dyauḥ 14 kayā naścitra ābhuvadūtī
sadāvṛdhaḥ sakhā . kayā śaciṣṭhayā vṛtā 15 kastvā satyo madānāṃ mam̐ hiṣṭho
matsadandhasaḥ . dṛḍhā cidāruje vasu 16 abhī ṣu ṇaḥ sakhīnāmavitā jaritṛṛṇām . śataṃ
bhavāsyūtibhiḥ 17 vayaḥ suparṇā upasedurindraṃ priyamedhā ṛṣayo nādhamānāḥ . apa
dhvāntamūrṇuhi pūrdhi cakṣurmumugdhyasmānnidhayeva baddhān 18 śaṃ no
devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye . śaṃ yorabhi sravantu naḥ 19 īśānā vāryāṇāṃ

2.134

kṣayantīścarṣaṇīnām . apo yācāmi bheṣajam 20 sumitrā na āpa oṣadhayaḥ santu
durmitrāstasmai bhūyāsuryo smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ 21 āpo hi ṣṭhā
mayobhuvastā na ūrje dadhātana . mahe raṇāya cakṣase 22 yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayateha
naḥ . uśatīriva mātaraḥ 23 tasmā araṅgamāma vo yasya kṣayāya jinvatha . āpo janayathā ca
naḥ 24 pṛthivī śāntā sāgninā śāntā sā me śāntā śucam̐ śamayatu 25 antarikṣam̐
śāntaṃ tadvāyunā śāntaṃ tanme śāntam̐ śucam̐ śamayatu 26 dyauḥ śāntā sādityena
śāntā sā me śāntā śucam̐ śamayatu 27 pṛthivī śāntirantarikṣam̐ śāntirdyauḥ
śāntirdiśaḥ śāntiravāntaradiśāḥ śāntiragniḥ śāntirvāyuḥ śāntirādityaḥ

2.135

śāntiścandra māḥ śāntirnakṣatrāṇi śāntirāpaḥ śāntiroṣadhayaḥ śāntirvanaspatayaḥ
śāntirgauḥ śāntirajā śāntiraśvaḥ śāntiḥ puruṣaḥ śāntirbrahma
śāntirbrāhmaṇaḥ śāntiḥ śāntireva śāntiḥ śāntirme astu śāntiḥ 28 tayāham̐
śāntyā sarvaśāntyā mahyaṃ dvipade catuṣpade ca śāntiṅ karomi śāntirme astu
śāntiḥ 29 eha śrīśca hrīśca dhṛtiśca tapo medhā pratiṣṭhā śraddhā satyāṃ
dharmaścaitāni mottiṣṭhantamanūttiṣṭhantu mā mām̐ śrīśca hrīśca dhṛtiśca tapo medhā
pratiṣṭhā śraddhā satyaṃ dharmaścaitāni mā mā hāsiṣuḥ 30 udāyuṣā
svāyuṣodoṣadhīnām̐ rasenotparjanyasya śuṣmeṇodasthāmamṛtām̐ anu 31

2.136

taccakṣurdevahitaṃ purastācchukramuccarat . paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śataṃ
nandāma śaradaḥ śataṃ modāma śaradaḥ śataṃ bhavāma śaradaḥ śataṃ śṛṇavāma śaradaḥ śataṃ pra bravāma śaradaḥ śataṃ
ajītāḥ syāma śaradaḥ śataṃ jyokca sūryaṃ dṛśe 32 ya udagānmahato'rṇavādvibhrājamānaḥ
sarirasya madhyātsa mā vṛṣabho lohitākṣaḥ sūryo vipaścinmanasā punātu 33 brahmaṇaḥ
ścotanyasi brahmaṇa āṇī stho brahmaṇa āvapanamasi dhāriteyaṃ pṛthivī brahmaṇā mahī
dhāritamenena mahadantarikṣaṃ diovaṃ dādhāra pṛthivīm̐ sadevāṃ yadahaṃ veda tadahaṃ dhārayāṇi mā
madvedo'dhi vi srasat 34 medhāmanīṣe māviśatām̐ samīcī bhūtasya bhavyasyāvaruddhyai
sarvamāyurayāṇi sarvamāyurayāṇi 35 ābhirgīrbhiryadato na ūnamāpyāyaya harivo vardhamānaḥ

2.137

. yadā stotṛbhyo mahi gotrā rujāsi bhūyiṣṭhabhājo adha te syāma 36 brahma
prāvādiṣma tanno mā hāsīt . oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ 37 parāvato

2.138

dadhātu baddhāñ jinvatha dṛśe sapta ca 4.42

2.139

prapāṭhaka 5

2.140

pravargyabrāhmaṇa

2.141

hariḥ oṃ . śaṃ naḥ tanno mā hāsīt . oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ .

2.142

5.1 anuvāka 1

2.143

devā vai satramāsata . ṛddhiparimitaṃ yaśaskāmāḥ . te'bruvan . yannaḥ prathamaṃ yaśa
ṛcchāt . sarveṣāṃ nastatsahāsaditi . teṣāṃ kurukṣetraṃ vedirāsīt . tasyai
khāṇḍavo dakṣiṇārdha āsīt . tūrghnamuttarārdhaḥ . parīṇaj jaghanārdhaḥ . marava
utkaraḥ 1 teṣāṃ makhaṃ vaiṣṇavaṃ yāśa ārcchat . tannyakāmayata . tenāpākrāmat .
taṃ devā anvāyan . yaśo varurutsamānāḥ . tasyānvāgatasya . savyāddhanurajāyata
. dakṣiṇādiṣavaḥ . tasmādiṣudhanvaṃ puṇyajanma . yajñajanmā hi 2 tamekam̐ santam
. bahavo nābhyadhṛṣṇuvan . tasmādekamiṣudhan!vinam . bahavo'niṣudhanvā nābhi
dhṛṣṇuvanti . so'smayata . ekaṃ mā santaṃ bahavo nābhyadharṣiṣuriti . tasya

2.144

siṣmiyāṇasya tejo'pākrāmat . taddevā oṣadhīṣu nyamṛjuḥ . te śyāmākā abhavan
. smayākā vai nāmaite 3 tatsmayākānām̐ smayākatvam . tasmāddīkṣitenāpigṛhya
smetavyam . tejaso dhṛtyai . sa dhanuḥ pratiṣkabhyātiṣṭhat . tā upadīkā
abruvanvaraṃ vṛṇāmahai . atha va imam̐ randhayāma . yatra kva ca khanāma . tadapo'bhi
tṛṇadāmeti . tasmādupadīkā yatra kva ca khananti . tadapo'bhi tṛndanti 4 vārevṛtam̐
hyāsām . tasya jyāmapyādan . tasya dhanurvipravamāṇam̐ śira udavartayat .
taddyāvāpṛthivī anu prāvartata yatprāvartata . tatpravargyasya pravargyatvam
. yadghrām̐ 3 ityapatat . tadgharmasya gharmatvam . mahato vīryamapaptaditi .

2.145

tanmahāvīrasya mahāvīratvam 5 yadasyāḥ samabharan . tatsamrājñaḥ samrāṭtvam .
tam̐ stṛtaṃ devatāstredhā vyagṛhṇata . agniḥ prātaḥsavanam . indro
mādhyaṃdinam̐ savanam . viśve devāstṛtīyasavanam . tenāpaśirṣṇā yajñena yajamānāḥ
. nāśiṣo'vārundhata . na suvargaṃ lokamabhyajayan . te devā aśvināvabruvan 6
bhiṣajau vai sthaḥ . idaṃ yajñasya śiraḥ prati dhattamiti . tāvabrūtāṃ varaṃ vṛṇāvahai .
graha eva nāvatrāpi gṛhyatāmiti . tābhyāmetamāśvinamagṛhṇan . tāvetadyajñasya
śiraḥ pratyadhattām . yatpravargyaḥ . tena saśīrṣṇā yajñena yajamānāḥ .
avāśiṣo'rundhata . abhi suvargaṃ lokamajayan . yatpravargyaṃ pravṛṇakti .

2.146

yajñasyaiva tacchiraḥ prati dadhāti . tena saśīrṣṇā yajñena yajamānaḥ . avāśiṣo
rundhe . abhi suvargaṃ lokāṃ jayati . tasmādeṣa āśvinapravayā iva .
yatpravargyaḥ

2.147

7 utkaro hyete tṛndanti mahāvīratvamabruvannajayantsapta ca

2.148

5.2 anuvāka 2

2.149

sāvitraṃ juhoti prasūtyai . caturgṛhītena juhoti . catuṣpādaḥ paśavaḥ .
paśūnevāva rundhe . catasro diśaḥ . dikṣveva prati tiṣṭhati . chandām̐ si
devebhyo'pākrāman . na vo bhāgāni havyaṃ vakṣyāma iti . tebhya
etaccaturgṛhītamadhārayan . puronuvākyāyai yājyāyai 1 devatāyai vaṣaṭkārāya .
yaccaturgṛhītaṃ juhoti . chandām̐ syeva tatprīṇāti . tānyasya prītāni
devebhyo havyaṃ vahanti . brahmavādino vadanti . hotavyaṃ dīkṣitasya gṛhāi!3 na
hotavyā3miti . havirvai dīkṣitaḥ . yaj juhuyāt . haviṣkṛtaṃ yajamānamagnau pra
dadhyāt . yanna juhuyāt 2 yajñaparurantariyāt . yajureva vadet . na haviṣkṛtaṃ

2.150

yajamānamagnau pradadhāti . na yajñaparurantareti . gāyatrī chandām̐ syatyamanyata .
tasyai vaṣaṭkāro'bhyayya śiro'cchinat . tasyai dvedhā rasaḥ parāpatat . pṛthivīmardhaḥ
prāviśat . paśūnardhaḥ . yaḥ pṛthivīṃ prāvi . sat 3 sa khadiro'bhavat . yaḥ
paśūn . so'jām . yatkhādiryabhrirbhavati . chandasāmeva rasena yajñasya śiraḥ saṃ
bharati . yadaudumbarī . ūrgvā udumbaraḥ . ūrjaiva yajñasya śiraḥ saṃ bharati .
yadvaiṇavī . tejo vai veṇuḥ 4 tejasaiva yajñsya śiraḥ saṃ bharati . yadvaikaṅkatī .
bhā evāva rundhe . devasya tvā savituḥ prasav . a ityabhrimā datte prasūtyai
. aśvinorbāhubhyāmityāha . aśvinau hi devānāmadhvaryū āstām . pūṣṇo

2.151

hastābhyāmityāha yatyai . vajra iva vā eṣā . yadabhriḥ . abhrirasi nārirasītyāha
śāntyai 5 adhvarakṛddevebhya ityāha . yajño vā adhvaraḥ . yajñakṛddevebhya
iti vāvaitadāha . uttiṣṭha brahmaṇaspata ityāha . brahmaṇaiva yajñasya śiro'cchaiti
. praitu brahmaṇaspatirityāha . pretyaiva yajñasya śiro'cchaiti . pra devyetu
sūnṛtetyāha . yajño vai sūnṛtā . acchā vīraṃ naryaṃ paṅktirādhasamityāha 6
pāṅkto hi yajñaḥ . devā yajñaṃ nayantu na ityāha . devāneva yajñaniyaḥ kurute
. devī dyāvāpṛthivī anu me mam̐ sāthāmityāha ābhyāmevānumato yajñasya śiraḥ saṃ bharati
. ṛdhyāsamadya makhasya śira ityāha . yajño vai makhaḥ . ṛdhyāsamadya yajñasya śira iti

2.152

vāvaitadāha . makhāya tvā makhasya tvā śīrṣṇa ityāha . nirdiśyaivainaddharati 7
trirharati . traya ime lokāḥ . ebhya eva lokebhyo yajñasya śiraḥ saṃ bharati .
tūṣṇīṃ caturtham̐ harati . aparimitādeva yajñasya śiraḥ saṃ bharati . mṛtkhanādagre
harati . tasmānmṛtkhanaḥ karuṇyatamaḥ . iyatyagra āsīrityāha .
asyāmevācchaṃbaṭkāraṃ yajñasya śiraḥ saṃ bharati . ūrjaṃ vā etam̐ rasaṃ pṛthivyā upadīkā
uddihanti 8 yadvalmīkam . yadvalmīkavapā saṃbhāro bhavati . ūrjameva rasaṃ pṛthivyā
ava rundhe . atho śrotrameva . śrotram̐ hyetatpṛthivyāḥ . yadvalmīka .
abadhiro bhavati . ya evaṃ veda . indro vṛtrāya vajramudayacchat . sa yatrayatra

2.153

parākramata 9 tannādhriyata . sa pūtīkastambe parākramata . so'dhriyata .
so'bravīt . ūtiṃ vai me'dhā iti . tadūtīkānāmūtīkatvam . yadūtīkā bhavanti .
yajñāyaivotiṃ dadhati . agnijā asi prajāpate reta ityāha . ya eva rasaḥ
paśūnprāviśat 10 tamevāva rundhe . pañcaite saṃbhārā bhavanti . pāṅkto yajñaḥ
. yāvāneva yajñaḥ . tasya śiraḥ saṃ bharati . yadgrāmyāṇāṃ paśūnāṃ carmaṇā saṃbharet
. grāmyānpaśūñ chucārpayet . kṛṣṇājinena saṃ bharati . āraṇyāneva paśūñ
chucārpayati . tasmātsamāvatpaśūnāṃ prajāyamānānām 11 āraṇyāḥ paśavaḥ kanīyām̐ saḥ
. śucā hyṛtāḥlomataḥ saṃ bharati . ato hyasya medhyam . parigṛhyā yanti .

2.154

rakṣasāmapahatyai . bahavo haranti . apacitimevāsmindadhati . uddhate sikatopopte
pariśrite ni dadhati śāntyai . madantībhirupa sṛjati 12 teja evāsmindadhāti . madhu
tvā madhulā karotvityāha . brahmaṇaivāsmintejo dadhāti . yadgrāmyāṇaṃ
pātrāṇāṃ kapālaiḥ sam̐ sṛjet . grāmyāṇi pātrāṇi śucārpayet . armakapālaiḥ
sam̐ sṛjati . etāni vā anupajīvanīyāni . tānyeva śucārpayati . śarkarābhiḥ sam̐
sṛjati dhṛtyai . atho śaṃtvāya . ajalomaiḥ sam̐ sṛjati . eṣā vā agneḥ priyā
tanūḥ . yadajā . priyayaivainaṃ tanuvā sam̐ sṛjati . athotejasā . kṛṣṇājinasya
lomabhiḥ sam̐ sṛjati . yajño vai kṛṣṇājinam . yajñenaiva yajñam̐ sam̐ sṛjati 13

2.155

yājyāyai na juhuyādaviśdveṇuḥ śāntyai paṅktirādhasamityāha

2.156

harati dihanti parākramatāviśatprajāyamānānām̐ sṛjati śaṃtvāyāṣṭau ca

2.157

5.3 anuvāka 3

2.158

pariśrite karoti . brahmavarcasasya parigṛhītyai . na kurvannabhi prāṇyāt .
yatkurvannabhiprāṇyāt . prāṇāñ chucārpayetapahāya prāṇiti . prāṇānāṃ
gopīthāya . na pravargyaṃ cādityaṃ cāntareyāt . yadantareyāt . duścarmā
syāt 1 tasmānnāntarāyyam . ātmano gopīthāya . veṇunā karoti . tejo vai
veṇuḥ . tejaḥ pravargyaḥ . tejasaiva tejaḥ samardhayati . makhasya śiro'sītyāha .
yajño vai makhaḥ . tasyaitacchiraḥ . yatpravargyaḥ 2 tasmādevamāha . yajñasya pade
stha ityāha . yajñasya hyete pade . atho pratiṣṭhityai . gāyatreṇa tvā
chandasā karomītyāha . chandobhirevainaṃ karoti . tr! yuddhiṃ karoti . traya ime

2.159

lokāḥ . eṣāṃ lokānāmāptyai . chandobhiḥ karoti 3 vīryaṃ vai chandām̐ si .
vīryeṇaivainaṃ karoti . yajuṣā bilaṃ karoti vyāvṛttyai . iyantaṃ karoti .
prajāpatinā yajñamukhena saṃmitam . iyantaṃ karoti . yajñaparuṣā saṃmitam . iyantaṃ
karoti . etāvadvai puruṣe vīryam . vīryasaṃmitam 4 aparimitaṃ karoti .
aparimitasyāvaruddhyai . parigrīvaṃ karoti dhṛtyai . sūryasya harasā śrāyetyāha
. yathāyajurevaitat . aśvaśakena dhūpayati . prājāpatyo vā aśvaḥ sayonitvāya .
vṛṣṇo aśvasya niṣpadasītyāha . asau vā ādityo vṛśāśvaḥ . tasya chandām̐ si
niṣpat 5 chandobhirevainaṃ dhūpayati . arciṣe tvā śociṣe tvetyāha . teja

2.160

evāsmindadhāti . vāruṇo bhīddhaḥ . maitriyopaiti śāntyai . siddhyai
tvetyāha . yathāyajurevaitat . devastvā savitodvapatvityāha . savitṛprasūta
evainaṃ brahmaṇā devatābhirudvapati . apadyamānaḥ pṛthivyāmāśā diśa āpṛṇetyāha 6
tasmādagniḥ sarvā diśo'nu vi bhāti . uttiṣṭha bṛhanbhavordhvastiṣṭha
dhruvastvamityāha pratiṣṭhityai . īśvaro vā eśo'ndho bhavitoḥ . yaḥ
pravargyamanvīkṣate . sūryasya tvā cakṣuṣānvīkṣa ityāha . cakṣuṣo gopīthāya
. ṛjave tvā sādhave tvā sukṣityai tvā bhūtyai tvetyāha . iyaṃ vā ṛjuḥ .
antarikṣam̐ sādhu . asau sukṣitiḥ 7 diśo bhūtiḥ . imānevāsmai lokānkalpayati

2.161

. atho pratiṣṭhityai . idamahamamumāmuṣyāyaṇaṃ viśā paśubhirbrahmavarcasena
paryūhāmītyāha . viśaivainaṃ paśubhirbrahmavarcasena paryūhati . viśeti rājanyasya
brūyāt . viśaivainaṃ paryūhati . paśubhiriti vaiśyasya . paśubhirevainaṃ paryūhati
. asuryaṃ pātramanācchṛṇṇam 8 ā cchṛṇatti . devatrākaḥ . ajakṣīreṇā
cchṛṇatti . paramaṃ vā etatpayaḥ . yadajakṣīram . parameṇaivainaṃ payasā cchṛṇatti .
yajuṣā vyāvṛttyai . chandoghirā cchṛṇatti . chandobhirvā eṣa kriyate .
chandobhireva chandām̐ syā cchṛṇatti . chṛndhi vācamityāha . vācamevāva rundhe .
chṛndhyūrjamityāha . ūrjamevāva rundhe . chṛndhi havirityāha . havirevākaḥ .

2.162

deva puraścara saghyāsaṃ tvetyāha . yathāyajurevaitat 9
syādyatpravargyaśchandobhiḥ karoti vīryasamitaṃ chandām̐ si niṣpatpṛṇetyāha

2.163

sukṣitiranācchṛṇṇaṃ chandām̐ syācchṛṇattyaṣṭau ca

2.164

5.4 anuvāka 4

2.165

brahmanpracariṣyāmo hotargharmamabhi ṣṭuhītyāha . eṣa vā etarhi bṛhaspatiḥ .
yadbrahmā . tasmā eva pratiprocya pracarati . ātmano'nārtyai . yamāya tvā
makhāya tvetyāha . etā vā etasya devatāḥ . tābhirevainam̐ samardhayati . madantībhiḥ
prokṣati . teja evāsmindadhāti 1abhipūrvaṃ prokṣati .
abhipūrvamevāsmintejo dadhāti . triḥ prokṣati . tr! yāvṛddhi yajñaḥ .
atho medhyatvāya . hotānvāha . rakṣasāmapahatyai . anavānam . prāṇānām̐
santatyai . triṣṭubhaḥ satīrgāyatrīrivānvāha 2 gāyatro hi prāṇaḥ . prāṇameva
yajamāne dadhāti . santatamanvāha . prāṇānāmannādyasya santatyai . atho

2.166

rakṣasāmapahatyai . yatparimitā anubrūyāt . parimitamava rundhīta . aparimitā
anvāha . aparimitasyāvaruddhyai . śiro vā etadyajñasya 3 yatpravargyaḥ .
ūrṅmuñjāḥ . yanmauñjo vedo bhavati . ūrjaiva yajñasya śiraḥ samardhayati .
prāṇāhutīrjuhoti . prāṇāneva yajamāne dadhāti . sapta juhoti . sapta vai
śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ . prāṇānevāsmindadhāti . devastvā savitā
madhvānaktvityāha 4 tejasaivainamanakti . pṛthivīṃ tapasastrāyasveti
hiraṇyamupāsyati . asyā anatidāhāya . śiro vā etadyajñasya . yatpravargyaḥ
. agniḥ sarvā devatāḥ . pralavānādīpyopāsyati . devatāsveva yajñasya śiraḥ

2.167

prati dadhāti . apratiśīrṇāgraṃ bhavati . etadbarhirhyeṣaḥ 5 arcirasi
śocirasītyāha . teja evāsminbrahmavarcasaṃ dadhāti . sam̐ sīdasva mahām̐ asītyāha
. mahānhyeṣaḥ . brahmavādino vadanti . ete vāva ta ṛtvijaḥ . ye
darśapūrṇamāsayoḥ . atha kathā hotā yajamānāyāśiṣo nā śāsta iti . purastādāśīḥ khalu
vā anyo yajñaḥ . upariṣṭādāśīranyaḥ 6 anādhṛṣyā purastāditi yadetāni yajūm̐
ṣyāha . śīrṣata eva yajñasya yajamāna āśiṣo'va rundhe . āyuḥ purastādāha . prajāṃ
dakṣiṇataḥ . prāṇaṃ paścāt . śrotramuttarataḥ . vidhṛtimupariṣṭāt .
prāṇānevāsmai samīco dadhāti . īśvaro vā eṣa diśo'nūnmaditoḥ . yaṃ diśo'nu

2.168

vyāsthāpayanti 7 manoraśvāsi bhūriputretīmāmabhi mṛśati . iyaṃ vai manoraśvā
bhūriputrā . asyāmeva prati tiṣṭhatyanunmādāya . sūpasadā me bhūyā mā mā him̐
sīrityāhāhim̐ sāyai . citaḥ stha paricita ityāha . apacitimevāsmindadhāti .
śiro vā etadyajñasya . yatpravargyaḥ . asau khalu vā ādityaḥ pravargyaḥ . tasya
maruto raśmayaḥ 8 svāhā marudbhiḥ pari śrayasvetyāha . amumevādityam̐ raśmibhiḥ
paryūhati . tasmādasāvādityo'muṣmilm̐ loke raśmibhiḥ paryūḍhaḥ . tasmādrā jā
viśā paryūḍhaḥ . tasmādgrāmaṇīḥ sajātaiḥ paryūḍhaḥ . agneḥ sṛṣṭasya yataḥ .
vikaṅkataṃ bhā ārchat . yadvaikaṅkatāḥ paridhayo bhavanti . bhā evāva rundhe . dvādaśa

2.169

bhavanti 9 dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ . saṃvatsaramevāva rundhe . asti trayodaśo māsa
ityāhuḥ . yattrayodaśaḥ paridhirbhavati . tenaiva trayodaśaṃ māsamava rundhe .
antarikṣasyāntardhirasītyāha vyāvṛttyai . divaṃ
tapasastrāyasvetyupariṣṭāddhiraṇyamādhi ni dadhāti . amuṣyā anatidāhāya . atho
ābhyāmevainamubhayataḥ pari gṛhṇāti . arhanbibharṣi sāyakāni dhanvetyāha 10
stautyevainametat . gāyatramasi traiṣṭubhamasi jāgatamasīti dhavitrāṇyā datte .
chandobhirevainānyā datte . madhu madhviti dhūnoti . prāṇo vai madhu . prāṇameva
yajamāne dadhāti . triḥ pari yanti . trivṛddhi prāṇaḥ . triḥ pari yanti .

2.170

tr! yāvṛddhi yajñaḥ 11 atho rakṣasāmapahatyai . triḥ punaḥ pari yanti . ṣaṭsaṃ
padyante . ṣaḍvā ṛtavaḥ . ṛtuṣveva prati tiṣṭhanti . yo vai gharmasya priyāṃ
tanuvamākrāmati . duścarmā vai sa bhavati . eṣa ha vā asya priyāṃ tanuvamā krāmati
. yastriḥ parītya caturthaṃ paryeti . etām̐ ha vā asyogradevo rājanirā cakrāma
12 tato vai sa duścarmābhavat . tasmāttriḥ parītya na caturthaṃ parīyāt . ātmano
gopīthāya . prāṇā vai dhavitrāṇi . avyatiṣaṅgaṃ dhūnvanti .
prāṇānāmavyatiṣaṅgāya kḻptyai . viniṣadya dhūnvanti . dikṣveva prati
tiṣṭhanti . ūrdhvaṃ dhūnvanti . suvargasya lokasya samaṣṭyai . sarvato

2.171

dhūnvanti . tasmādayaṃ sarvataḥ pavate 13 dadhātīvānvāha yajñasyāhaiṣa upariṣṭādā .
ṣīranyo vyāsthāpayanti raśmayo bhavanti dhanvetyāha yajñaścakrāma samaṣṭyai dve ca

2.172

5.5 anuvāka 5

2.173

agniṣṭvā vasubhiḥ purastādrocayatu gāyatreṇa chandasetyāha . agnirevainaṃ vasubhiḥ
purastādro cayati gāyatreṇa chandasā . sa mā rucito rocayetyāha . āśiṣamevaitāmā
śāste . indra stvā rudrai rdakṣiṇato rocayatu traiṣṭubhena chandasetyāha .
indra evainam̐ rudrai rdakṣiṇato rocayati traiṣṭubhena chandasā . sa mā rucito
rocayetyāha . āśiṣamevaitāmā śāste . varuṇastvādityaiḥ paścādro cayatu jāgatena
chandasetyāha . varuṇaevainaṃ ādityaiḥ paścādro cayati jāgatena chandasā 1 sa mā rucito
rocayetyāha . āśiṣamevaitāmā śāste . dyutānastvā māruto marudbhiruttarato
rocayatvānuṣṭubhena chandasetyāha . dyutāna evainaṃ māruto marudbhiruttarato
rocayatyānuṣṭubhena chandasā . sa mā rucito rocayetyāha . āśiṣamevaitāmā śāste .
bṛhaspatistvā viśvairdevairupariṣṭādro cayatu pāṅktena chandasetyāha .
bṛhaspatirevainaṃ viśvairdevairupariṣṭādro cayatu pāṅktena chandasā . sa mā rucito
rocayetyāha . āśiṣamevaitāmā śāste . rocitastvaṃ deva gharma deveṣvasītyāha .
rocito hyeṣa deveṣu . rociṣīyāhaṃ manuṣyeṣvityāha . rocata evaiṣa manuṣyeṣu (4)
. samrāḍgharma rucitastvaṃ deveṣvāyuṣmām̐ stejasvī brahmavarcasyasītyāha .
rucito hyeṣa deveṣvāyuṣmām̐ stejasvī brahmavarcasī . rucito'haṃ
manuṣyeṣvāyuṣmām̐ stejasvī brahmavarcasī bhūyāsamityāha . rucita evaiṣa
manuṣyeṣvāyuṣmām̐ stejasvī brahmavarcasī bhavati . rugasi rucaṃ mayi dhehi mayi
rugityāha . āśiṣamevaitāmā śāste . taṃ yadetairyajurbhirarocayitvā . rucito
gharma iti prabrūyāt . arocuko'dhvaruḥ syāt . arocuko yajamānaḥ . atha
yadenametairyajurbhī rocayitvā . rucito gharma iti prāha . rocuko'dhvaryurbhavati
. rocuko yajamānaḥ 1 paścādro cayati jāgatena chandasā sa mā rucito rocaye

2.174

tyāhāśiṣamevaitāmā śāste'ṣṭau ca

2.175

5.6 anuvāka 6

2.176

śiro vā etadyajñasya . yatpravargyaḥ . grīvā upasadaḥ . purastādupasadāṃ
pravargyaṃ pra vṛṇakti . grīvāsveva yajñasya śiraḥ prati dadhāti . triḥ pra
vṛṇakti . traya ime lokāḥ . ebhya eva lokebho yajñasya śiro'va rundhe . ṣaṭsaṃ
padyante . ṣaḍvā ṛtavaḥ 1 ṛtubhya eva yajñasya śiro'va rundhe . dvādaśa kṛtvaḥ
pra vṛṇakti . dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ . saṃvatsarādeva yajñasya śiro'va rundhe .
caturvim̐ śatiḥ saṃ padyante . caturvim̐ śatirardhamāsāḥ . ardhamāsebhya eva yajñasya
śiro'va rundhe . atho khalu . sakṛdeva pravṛjyaḥ . ekam̐ hi śiraḥ 2 agniṣṭome
pra vṛṇakti . etāvānvai yajñaḥ . yāvānagniṣṭomaḥ . yāvāneva yajñaḥ . tasya

2.177

śiraḥ prati dadhāti . nokthye pra vṛñjyāt . prajā vai paśava ukthāni .
yadukthye pravṛñjyāt . prajāṃ paśūnasya nirdahet . viśvajiti sarvapṛṣṭhe
pra vṛṇakti 3 pṛṣṭhāni vā acyutaṃ cyāvayanti . pṛṣṭhairevāsmā acyutaṃ
cyāvayitvāva rundhe . apaśyaṃ gopāmityāha . prāṇo vai gopāḥ . prāṇameva
prajāsu vi yātayati . apaśyaṃ gopāmityāha . asau vā ādityo gopāḥ . sa hīmāḥ
prajā gopāyati . tameva prajānāṃ goptāraṃ kurute . anipadyamānamityāha 4 na
hyeṣa nipadyate . ā ca parā ca pathibhiścarantamityāha . ā ca hyeśa parā ca
pathibhiścarati . sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīrvasāna ityāha . sadhrīcīśca hyeṣa viṣūcīśca

2.178

vasānaḥ prajā abhi vipaśyati . ā varīvarti bhuvaneṣvantarityāha . ā hyeṣa varīvarti
bhuvaneṣvantaḥ . atra prāvīrmadhu mādhvībhyāṃ madhu mādhūcībhyāmityāha .
vāsantikāvevāsmā ṛtū kalpayati . samagniragnināgatetyāha 5 graiṣmāvevāsmā ṛtū
kalpayati . samagniragnināgatetyāha . agnirhyevaiṣo'gninā saṃgacchate svāhā
samagnistapasāgatetyāha . pūrvamevoditam . uttareṇābhi gṛṇāti . dhartā divo vi
bhāsi rajasaḥ pṛthivyā ityāha . vārṣikāvevāsmā ṛtū kalpayati . hṛde tvā manase
tvetyāha . śāradāvevāsmā ṛtū kalpayati 6 divi deveṣu hotrā yacchetyāha .
hotrābhirevemālm̐ lokāntsaṃ dadhāti . viśvāsāṃ bhuvāṃ pata ityāha .

2.179

haimantikāvevāsmā ṛtū kalpayati . devaśrūstvaṃ deva gharma devānpāhītyāha .
śaiśirāvevāsmā ṛtū kalpayati . tapojāṃ vācamasme ni yaccha devāyuvamityāha . yā vai
medhyā vāk . sā tapojāḥ . tāmevāva rundhe 7 garbho devānāmityāha . garbho
hyeṣa devānām . pitā matīnāmityāha . prajā vai matayaḥ . tāsāmeṣa eva pitā .
yatpravargyaḥ . tasmādevamāha . patiḥ prajānāmityāha . patirhyeṣa prajānām
. matiḥ kavīnāmityāha 8 matirhyeṣa kavīnām . saṃ devo devena savitrāyatiṣṭa saṃ
sūryeṇāruktetyāha . amuṃ caivādityaṃ pravargyaṃ ca saṃ śāsti .
āyurdāstvamasmabhyaṃ gharma varcodā asītyāha . āśiṣamevaitāmā śāste . pitā

2.180

no'si pitā no bodhetyāha . bodhayatyevainam . navaite'vakāśā bhavanti . patniyai
daśamaḥ . nava vai puruṣe prāṇāḥ 9 nābhirdaśamī . prāṇāneva yajamāne dadhāti . atho
daśākṣarā virāṭ . annaṃ virāṭ . virājaivānnādyamava rundhe . yajñasya
śiro'cchidyata . taddevā hotrābhiḥ pratyadadhuḥ . ṛtvijo'vekṣante . etā vai
hotrāḥ . hotrābhireva yajñasya śiraḥ prati dadhāti 10 rucitamavekṣante .
rucitādvai prajāpatiḥ prajā asṛjata . prajānām̐ sṛṣṭyai . rucitamavekṣante .
rucitādvai parjanyo varṣati . varṣukaḥ parjanyo bhavati . saṃ prajā edhante .
rucitamavekṣante . rucitaṃ vai brahmavarcasam . brahmavarcasino bhavanti 11

2.181

adhīyanto'vekṣante . sarvamāyuryanti . na patnyavekṣeta . yatpatnyavekṣeta
. pra jāyeta . prajāṃ tvasyai nirdahet . yannāvekṣeta . na pra jāyeta .
nāsyai prajāṃ nirdahet . tiraskṛtya yajurvācayati 12 pra jāyate . nāsyai
prajāṃ nirdahati . tvaṣṭīmatī te sapeyetyāha . sapāddhi prajāḥ prajāyante 13
ṛtavo hi śiraḥ sarvapṛṣṭhe pravṛṇaktyanipadyamānamityāha śāradāvevāsmā ṛtū kalpayati
rundhe kavīnāmityāha prāṇāḥ prati dadhāti

2.182

bhavanti vācayati catvāri ca

2.183

5.7 anuvāka 7

2.184

devasya tvā savituḥ prasava iti raśanāmā datte prasūtyai .
aśvinorbāhubhyāmityāha . aśvinau hi devānāmadhvaryū āstām . pūṣṇo
hastābhyāmityāha yatyai . ā dade'dityai rāsnāsītyāha yajuṣkṛtyai . iḍa ehyadita
ehi sarasvatyehītyāha . etāni vā asyai devanāmāni . devanāmairevaināmā hvayati .
asāvehyasāvehyasāvehītyāha . etāni vā asyai manuṣyanāmāni 1
manuṣyanāmairevaināmā hvayati . ṣaṭsaṃ padyante . ṣaḍvā ṛtaās. ṛtubhirevaināmā
hvayati . adityā uṣṇīamasītyāha . yathāyajurevaitat . vāyurasyaiḍa ityāha .
vāyudevatyo vai vatsaḥ . pūṣā tvopāvasṛjatvityāha . pauṣṇā vai devatayā paśavaḥ 2

2.185

svayaivainaṃ devatayopāvasṛjati . aśvibhyāṃ pra dāpayetyāha . aśvinau vai devānāṃ
bhiṣajau . tābhāmevāsmai bheṣajaṃ karoti . yaste stanaḥ śaśaya ityāha .
stautyevainām . usra gharmam̐ śim̐ ṣosra gharmaṃ pāhi gharmāya śim̐ ṣetyāha . yathā
brūyādamuṣmai dehīti . tādṛgeva tat . bṛhaspatistvopa sīdatvityāha 3 brahma
vai devānāṃ bṛhaspatiḥ . brahmaṇaivaināmupa sīdati . dānavaḥ stha perava ityāha .
medhyānevainānkaroti . viṣvagvṛto lohitenetyāha vyāvṛtyai . aśvibhyāṃ
pinvasva sarasvatyai pinvasva pūṣṇe pinvasva bṛhaspataye pinvasvetyāha . etābhyo
hyeṣā devatābhyaḥ pinvate . indrā ya pinvasvendrā ya pinvasvetyāha .

2.186

indra meva bhāgadheyena samardhayati . dvirindrā yetyāha 4 tasmādindro
devatānāṃ bhūyiṣṭhabhāktamaḥ . gāyatro'si traiṣṭubho'si jāgatamasīti śaphopayamānā datte
. chandobhirevainānā datte . sahorjo bhāgenopa mehītyāha . ūrja evainaṃ bhāgamakaḥ .
aśvinau vā etadyajñasya śiraḥ pratidadhatāvabrūtām . āvābhyāmeva pūrvābhyāṃ
vaṣaṭkriyātā iti . indrā śvinā madhunaḥ sāraghasyetyāha . aśvibhyāmeva
pūrvābhyāṃ vaṣaṭkaroti . atho aśvināveva bhāgadheyena samardhayati 5 gharmaṃ pāta vasavo
yajatā vaḍityāha . vasūneva bhāgadheyena samardhayati . yadvaṣaṭkuryāt . yātayāmāsya
vaṣaṭkāraḥ syāt . yanna vaṣaṭkuryāt . rakṣām̐ si yajñaṃ hanyuḥ . vaḍityāha

2.187

. parokṣameva vaṣaṭkaroti . nāsya yātayāmā vaṣaṭkāro bhavati . na yajñam̐ rakśām̐ si
ghnanti 6 svāhā tvā sūryasya raśmaye vṛṣṭivanaye juhomītyāha . yo vā asya
puṇyo raśmiḥ . sa vṛṣṭivaniḥ . tasmā evainaṃ juhoti . madhu havirasītyāha .
svadayatyevainam . sūryasya tapastapetyāha . yathāyajurevaitat . dyāvāpṛthivībhyāṃ
tvā pari gṛhṇāmītyāha . dyāvāpṛthivībhyāṃ evainaṃ pari gṛhṇāti 7 antarikṣeṇa
tvopayacchāmītyāha . antarikṣeṇaivainamupa yacchati . na vā etaṃ manuṣyo
bhartumarhati . devānāṃ tvā pitṛṇāmanumato bhartum̐ śakeyamityāha . devairevainaṃ
pitṛbhiranumata ā datte . vi vā enametadardhayanti . yatpaścātpravṛjya puro

2.188

juhvati . tejo'si tejo'nu prehītyāha . teja evāsmindadhāti . divispṛṅmā
mā him̐ sīrantarikṣaspṛṅmā mā him̐ sīḥ pṛthivispṛṅmā mā him̐ sīrityāhāhim̐ sāyai
8 suvarasi suvarme yaccha divaṃ yaccha divo mā pāhītyāha . āśiṣamevaitāmā śāste .
śiro vā etadyajñasya . yatpravargyaḥ . ātmā vāyuḥ . udyatya vātanāmānyāha
. ātmanneva yajñasya śiraḥ prati dadhāti . anavānam . prāṇānām̐ saṃtatyai .
pañcāha 9 pāṅkto yajñaḥ . yāvāneva yajñaḥ . tasya śiraḥ prati dadhāti . agnaye
tvā vasumate svāhetyāha . asau vā ādityo'gnirvasumān . tasmā evainaṃ juhoti
. somāya tvā rudra vate svāhetyāha . candra mā vai somo rudra vān . tasmā

2.189

evainaṃ juhoti . varuṇāya tvādityavate svāhetyāha 10 apsu vai varuṇa ādityavān
. tasmā evainaṃ juhoti . bṛhaspataye tvā viśvadevyāvate svāhetyāha . brahma
vai devānāṃ bṛhaspatiḥ . brahmaṇa evainaṃ juhoti . savitre tvarbhumate vibhumate
prabhumate vājavate svāhetyāha . saṃvatsaro vai
saviturbhumān!vibhumānprabhumānvājavān . tasmā evainaṃ juhoti . yamāya
tvāṅgirasvate pitṛmate svāhetyāha . prāṇo vai yamo'ṅgirasvānpitṛvān 11
tasmā evainaṃ juhoti . etābhya evainaṃ devatābhyo juhoti . daśa saṃ padyante .
daśākṣarā virāṭ . annaṃ virāṭ . virājaivānnādyamava rundhe . rauhiṇābhyāṃ vai

2.190

devāḥ suvargamāyan . tadrau hiṇayo rauhiṇatvam . yadrau hiṇau bhavataḥ .
rauhiṇābhyāmeva tadyajamānaḥ suvargaṃ lokameti . aharjyotiḥ ketunā juṣatām̐
sujyotirjyotiṣām̐ svāhā rātrirjyotiḥ ketunā juṣatām̐ sujyotirjyotiṣām̐
svāhetyāha . ādityameva tadamuṣmilm̐ loke'hnā parastāddādhāra . rātriyā
avastāt . tasmādasāvādityo'muṣmim̐ loke'horātrābhyaṃ dhṛtaḥ 12 manuṣyanāmāni
paśavaḥ sīdatvityāhendrā yetyāhārdhayati ghnanti gṛhṇātyahim̐ sāyai

2.191

pañcāhādityavate svāhetyāha pitṛmāneti catvāri ca

2.192

5.8 anuvāka 8

2.193

viśvā āśā dakṣiṇasadityāha . viśvāneva devānprīṇāti . atho duriṣṭyā evainaṃ
pāti . viśvāndevānayāḍihetyāha . viśvāneva devānbhāgadheyena samardhayati .
svāhākṛtasya gharmasya madhoḥ pibatamaśvinetyāha . aśvināveva bhāgadheyena samardhayati .
svāhāgnaye yajñiyāya śaṃ yajurbhirityāha . abhyevainaṃ ghārayati . atho havirevākaḥ
1 aśvinā gharmaṃ pātam̐ hārdivānamahardivābhirūtibhirityāha . aśvināveva bhāgadheyena
samardhayati . anu vāṃ dyāvāpṛthivī mam̐ sātāmityāhānumatyai . svāhendrā ya
svāhendrā vaḍityāha . indrā ya hi puro hūyate . āśrāvyāha gharmasya yajeti
. vaṣaṭkṛte juhoti . rakṣasāmapahatyai . anu yajati svagākṛtyai .

2.194

gharmamapātamaśvinetyāha 2 pūrvamevoditam . uttareṇābhi gṛṇāti . anu vāṃ
dyāvāpṛthivī amam̐ sātāmityāhānumatyai . taṃ prāvyaṃ yathāvaṇṇamo dive namaḥ
pṛthivyā ityāha . yathāyajurevaitat . divi dhā imaṃ yajñaṃ yajñamimaṃ divi dhā
ityāha . suvargamevainaṃ lokaṃ gamayati . divaṃ gacchāntarikṣaṃ gaccha pṛthivīṃ
gacchetyāha . eṣvevainaṃ lokeṣu prati ṣṭhāpayati . pañca pradiṣo gacchetyāha 3
dikṣvevainaṃ prati ṣṭhāpayati . devāngharmapāngaccha pitṝngharmapāngacchetyāha .
ubhayeṣvevainaṃ prati ṣṭhāpayati . yatpinvate . varṣukaḥ parjanyo bhavati .
tasmātpinvamānaḥ puṇyaḥ . yatprāṅ pinvate . taddevānām . yaddakṣiṇā .

2.195

tatpitṛṇām 4 yatpratyak . tanmanuṣyānām . yadudaṅ . tadrudrā ṇām .
prāñcamudañcaṃ pinvayati . devatrākaḥ . atho khalu . sarvā anu diśaḥ pinvayati
. sarvā diśaḥ samedhante . antaḥparidhi pinvayati 5 tejaso'skandāya . iṣe
pīpihyūrje pīpihītyāha . iṣamevorjaṃ yajamāne dadhāti . yajamānāya pīpihītyāha .
yajamānāyaivaitāmāśiṣamā śāste . mahyaṃ jyaiṣṭhyāya pīpihītyāha . ātmana
evaitāmāśiṣamā śāste . tviṣyai tvā dyumnāya tvendri yāya tvā bhūtyai
tvetyāha . yathāyajurevaitat . dharmāsi sudharmāmenyasme brahmāṇi dhārayetyāha
6 brahmannevainaṃ prati ṣṭhāpayati . nettvā vātaḥ skandayāditi yadyabhicaret .

2.196

amuṣya tvā prāṇe sādayāmyamunā saha nirarthaṃ gaccheti brūyādyaṃ dviṣyāt .
yameva dveṣṭi . tenainam̐ saha nirarthaṃ gamayati . pūṣṇe śarase svāhetyāha . yā eva
devatā hutabhāgāḥ . tābhya evainaṃ juhoti . grāvabhyaḥ svāhetyāha . yā
evāntarikṣe vācaḥ 7 tābhya evainaṃ juhoti . pratirebhyaḥ svāhetyāha . prāṇā
vai devāḥ pratirāḥ . tebhya evainaṃ juhoti . dyāvāpṛthivībhyaḥ svāhetyāha .
dyāvāpṛthivībhyāmevainaṃ juhoti . pitṛbhyo gharmapebhyaḥ svāhetyāha . ye vai
yajvānaḥ . te pitaro gharmapāḥ . tebhya evainaṃ juhoti 8 rudrā ya rudra hotre
svāhetyāha . rudra meva bhāgadheyena samardhayati . sarvataḥ samanakti . sarvata eva

First 196 of 412 passages. Read on

Commentaries (3)

Linked texts (20)