Dashashantayah 7
Daśaśāntayaḥ 7
- Language
- Sanskrit
7.1
oṃ
oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇāt pūrṇamudacyate
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
vighnānāmupaśāntyarthaṃ prasādārthaṃ ca cetasaḥ
adhyetrādeḥ śāntipāṭhaṃ vidhatte muktikāśrutiḥ
7.2
liṅgādibodhitaphala-viśeṣaḥ kvacidiṣyate
upasthitatvāt sarvatra vighnopaśamanādikam
7.3
na copasthitamedhādau phale siddhe tathāsthale
tenāvaruddhatāhetornānyat syāditi sāṃpratam
7.4
śāntipāṭhasamākhyānācchāntestriḥ paṭhanādapi
prāptopasargaśāntyarthaṃ sāvaroddhuṃ na śakyate
7.5
tatra cādhyātmikā ādhi-bhautikā adhidaivikāḥ
upasargātrayaḥ khyātāstriḥ śāntiḥ paṭhyate tataḥ
7.6
nanu vighnā bhavantyeva śāntiṃ prapaṭhatāmapi
tāmaprapaṭhatāṃ nāpi kathaṃ tadupapadyate
7.7
maivaṃ dvidyopasargāḥ syuḥ prabalā nirbalā iti
naśyanti nirbalā ghorā daurbalyaṃ yānti kevalam
7.8
mandaṃ tīvraṃ tīvrataraṃ prārabdhaṃ trividhaṃ jaguḥ
ādyaṃ hanyāt śithilayenmadhyamanyaṃ tu durharam
7.9
yeṣāmapaṭhatāṃ śāntiṃ vighnādirnopajāyate
tattā prārabdhavirahāt teṣāṃ tadupapadyate
7.10
abhibhūtāḥ prasuptāśca prārabdhaśatakoṭayaḥ
tattatkālasamudboddhyā nāśyāstatkālaśāntitaḥ
7.11
ata evāha bhagavān gahanā karmaṇo gatiḥ
tasmāt pratidinaṃ kāryaṃ śāntipāṭhādikaṃ budhaiḥ
7.12
prasādaścetaso yastu śāntipāṭhasamudbhavaḥ
bodhopakārī sarveṣāṃ bhavecchraddadhatāmasau
7.13
ato'dhyāpayitāraśca paṭhanti jñānino'pi tām
jñānaprasādasteṣām - pryabhīṣṭaśceti hetutaḥ
7.14
pūrṇamadaḥ
yenaikena jagat pūrṇaṃ pūrṇatā'sya niraṅkuśā
tadeva pūrṇaṃ paramaṃ brahma pūrṇapadāspadam
7.15
jalena pūrṇaḥ kalaśa itivatrātra pūrṇatā
ghaṭākāśo'mbunā pūrṇo mṛdbhāge'mbvapraveśataḥ
7.16
ākāśenāpi no pūrṇo ghaṭāṇuṣvapraveśanāt
nāntarbhāgo'styaṇūnāṃ yad ākāśaḥ praviśedaṇau
7.17
kena pūrṇo ghaṭastarhi mṛdaivetyabhidadhmahe
mṛtpūrṇo mṛṇmayaḥ kumbhaḥ kumbhakāreṇa nirmitaḥ
7.18
antarbahiśca saṃvyāpya tiṣṭhat pūrṇamudīryate
mṛdastyantarbahirvyāpya ghaṭe, pūrṇā tu sā tataḥ
7.19
aṇorantaḥsthalābhāvānna mṛdā pūrṇateti cet
mṛdaṇau mṛttikā neti ko vā pratyeti sanmatiḥ
7.20
tādātmyādeva mṛtsattvaṃ pratītirbalavattarā
yattādātmyaṃ jagatyasmin sa pūrṇaḥ parameśvaraḥ
7.21
etenāpāstamakhilaṃ bhedavādimataṃ bhavet
nahyanyad vyāsamanyena na pūrṇaṃ tena tadbhavet
7.22
aṇuvyāsaṃ jagat sarva-maṇuḥ pūrṇastato bhavet
tannāṇūnāṃ hi nānyonyaṃ tādātmyaṃ vidyate yataḥ
7.23
ekāṇunā nāparāṇuḥ pūrṇastasmānna pūrṇatā
samūhenāpi pūrṇatva-mata eva na vidyate
7.24
yattu saṃyogamātreṇa pūrṇatvaṃ bhedino jaguḥ
tadapyanena pratyuktamiti jñeyaṃ manīṣibhiḥ
7.25
ekenāmbvaṇunā kumbhasaṃyoge jalapūrṇatām
kumbhasya lokāḥ prabrūyurjalasaṃyogasattvataḥ
7.26
tiṣṭhatyeko divītyevamekatvaṃ coditaṃ śrutau
tenāṇuvrajadṛṣṭānto'pyatra no ghaṭatetarām
7.27
avyāpyavṛttirapi ca saṃyogaḥ kīrtito budhaiḥ
tena vyāpakatā hanta kathaṃ syātparamātmanaḥ
7.28
nanu cākāśavat sarvagato nitya iti śrutau
dṛṣṭāntīkṛta ākāśaḥ pūrṇa eva na saṃśayaḥ
7.29
ākāśādvāyurityādiśruteḥ sarvamidaṃ jagat
ākāśotpannamākāśapūrṇameva bhaviṣyati
7.30
na cāstu pūrṇa ākāśaḥ kaivāsūyeti sāṃpratam
kālādirapi pūrṇaḥ syād astu tatrāpi kā kṣatiḥ
7.31
paraspareṇa pūrṇā hi parasparamime katham
sarve'pi vā na pūrṇāḥ syuranyonyāśrayatāvaśāt
7.32
vibhūnāṃ nāsti saṃyoga ityupeyeta cenmatam
nitarāṃ naiva pūrṇāḥ syurātmavyomādayo'khilāḥ
7.33
tadasat sāṃśa ākāśaḥ pañcīkaraṇadarśanāt
naikāṃśenāparāṃśastu vyāso'ṇusadṛgeṣa yat
7.34
kiṃ ca heturahaṃkāro nākāśavyāsa iṣyate
kāryavyāsaṃ na bhavati kāraṇaṃ kasyacinmate
7.35
śrutiḥ pratītimāśritya vyāsiṃ bodhayituṃ jagau
vyomadṛṣṭāntamanyeṣāṃ dṛṣṭāntānāmabhāvataḥ
7.36
nanu naivāstyahaṃkāra-prabhūtirvaidike mate
sūtritaṃ cetareṣāṃ cā-nupalabdheḥ śrutāviti
7.37
manasastu parābuddhirbuddherātmā mahān paraḥ
ityādike'ntaḥkaraṇavṛttayaḥ samudīritāḥ
7.38
ākāśādisampṛṣṭyutthamantaḥkaraṇamiṣyate
ato vyāptamahaṃkārā-dikaṃ vyomneti cenna tat
7.39
na kāryeṇa khalu vyāptaṃ kāraṇaṃ vidyate kvacit
tathāpi prakṛtirvyāptā naivākāśena tadbhavā
7.40
vedānte prakṛtirnāsti sāṃkhye sā kathiteti cet
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāditi māyaiva sā śruteḥ
7.41
māyā prapañcapariṇā-myupādānamudāhṛtam
uktaṃ vivartopādāna-kāraṇaṃ brahma sūribhiḥ
7.42
nanu māyaiva pūrṇā syād viśvasya prabhavatvataḥ
maivaṃ na jīvāstadvyāptā yatte caitanyalakṣaṇāḥ
7.43
na ca māyāmayā jīvā bhavantyābhāsalakṣaṇāḥ
māyāprāyatvameteṣāṃ na māyārūpatā yataḥ
7.44
api ca brahma no māyāmayamapyupagamyate
asaṃspṛṣṭaṃ māyayā tattatpūrṇatvaṃ tu dūrataḥ
7.45
nanu brahma ca no pūrṇaṃ māyāyāstadanudbhavāt
anādirucyate māyā jīvāścaiva tatheti cet
7.46
nānādikalpitā māyā brahmaṇyeva parātmani
tatsattāvyatiriktā'syāḥ sattā naivāsti kācana
7.47
yathaiva sattayā'stīti pratyayo vastuni kramet
saiva tasya svarūpaṃ syā-danyathā śūnyameva tat
7.48
tayaiva pūrṇaṃ tacca syād brahmasattaiva sā tataḥ
brahmaṇaiva jagat pūrṇaṃ pūrṇaṃ brahmaiva sarvataḥ
7.49
nanu brahmāpi pūrṇaṃ syātsattayā śūnyamanyathā
ghaṭādisattā saiveti pūrṇaṃ kasmād ghaṭādi na
7.50
brahmaiva sattā yad brahma sattāmātraṃ nigadyate
7.51
brahmajyotirnirvikāraṃ nirīhaṃ nirguṇaṃ tathā
sattāmātraṃ nirviśeṣamityūce devakī harim
7.52
ghaṭasattāpi na ghaṭāt pṛthagastīti tulyatā
sattāmātraṃ ghaṭo'pyeva śūnyatā sā na cettadā
7.53
ghaṭatvena pṛthakkṛtya ghaṭastāvannigadyate
paṭātpṛthagayaṃ sattāmātraṃ naiva pragalpituḥ
7.54
bṛhattvāducyate brahma hyaparicchinnamadvayam
tasmānna brahmaghaṭayoḥ samānatvaṃ kathaṃcana
7.55
bādhaikādhikaraṇyena brūṣe brahma ghaṭaṃ yadi
syāt sarvaṃ khalvidaṃ brahmetyukteriṣṭaṃ mamāpi tat
7.56
nanu pūrṇaṃ yadi brahma kathaṃ tarhadaṃ ucyate
adasstu viprakṛṣṭe vṛttiṃ śabdavido viduḥ
7.57
satyamāvaraṇāddhetoḥ lokānāṃ tat parokṣavat
viprakṛṣṭavadevāpi sthitamityada īritam
7.58
jātikriyādirahitamajñadṛggocaraṃ na tat
talanīlādirahitaṃ yathā khaṃ dabhracakṣuṣām
7.59
asattvāpādikā tadvadabhānāpādikā''vṛtiḥ
dvayī tṛtīyānānandā-pādikā tu matāntare
7.60
pūrṇamasti kimityukto nāstītyākhyāti pāmaraḥ
asattvāpādakamidamāhurāvaraṇaṃ budhāḥ
7.61
śrutaśāstrastu saṃpṛṣṭaḥ pūrṇamasti na bhāti tu
ityāhāvaraṇe tasminnabhānāpādakaṃ sthitam
7.62
pṛthivyādyambarānteṣu tūṣṇīṃbhāvena sarvaśaḥ
nivartiteṣu sādhūnāṃ pūrṇaṃ sadavabhāsate
7.63
sadbuddhirapi cennāsti māssvasya svaprabhatvataḥ
sākṣitvādbhāti saditi pañcadaśyāṃ nirūpitam
7.64
tathāpi paramānando na sphuratyasya yoginaḥ
etatkathamanānandāpādakāvaraṇāditi
7.65
pūrṇaśabdasya tṛptyarthaṃ vyācaṣṭe sma gadādharaḥ
pūrṇaṃ pūrṇamiti prāduryatayo bhojane sati
7.66
āpyāyanaṃ tarpaṇaṃ ca prīṇanaṃ tṛptireva ca
7.67
śrīvidyāraṇyagurubhiḥ samāvasthānuvarṇane
śokamokṣottarā tṛptiḥ saptamī paridarśitā
7.68
tena cānandarūpatvaṃ pūrṇaśabdena gamyate
parokṣamiva yattattvamānandaikarasaṃ hi tat
7.69
pālane pūraṇe cārthe pṛ dhātumapaṭhanmuniḥ
pālanāt pūraṇāccaiva pūrṇaṃ brahma nigadyate
7.70
nadhyākhyāpritisūtreṇa natvaṃ nātretyasāṃpratam
chāndasatvāt pūrayatervāstu nānārthatāvaśāt
7.71
ajñānādātmano mṛtyuḥ pālanaṃ jñānatastathā
svarūpajñānaśūnyatvād mṛtyujanmaparamparā
7.72
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
ityajñānabhramotthā hi proktā mṛtyuparamparā
7.73
jīvātmā jñānato mṛtyuṃ tīrtvā bhavati rakṣitaḥ
svaprakāśātmakajñānādbrahma syātnityarakṣitam
7.74
na nu tyaktena bhuñjīthāḥ pālayethā itīritam
na tu jñānena bhuñjīthā ityevamiti cecchṛṇu
7.75
īśāvāsyatayā tyāgamabhipraiti śrutirhi sā
parāmṛśati pūrvoktaṃ tenetyetat padaṃ yataḥ
7.76
īśena vāsanaṃ hyācchādanaṃ bādhātmakaṃ matam
dvaitabādhena rakṣoktā bādhastattvaprabodhataḥ
7.77
pūrṇaśabdena saṃdarśya nityarakṣitameva ca
nityajñānasvarūpaṃ tadbrahmetyapi niveditam
7.78
kāryasattvaṃ hi sarvatra syādupādānasattayā
kāryaṃ ca pūritaṃ sarvaṃ tadupādānasattayā
7.79
paṭasattā bhavettantu-sattayā sāṃśusattayā
kāryasattopasaṃhāre hetusattāvaśiṣyate
7.80
asat kāryaṃ tadaike'nye tirobhūtaṃ pracakṣate
evamante sthitā sattā sā nityā paramā matā
7.81
tayā ca pūritaṃ sarvaṃ kāryajātaśeṣataḥ
yasya heturna yo'nādiḥ syātsattaiva hi tādṛśī
7.82
brahmasattaiva tādṛk syājjanmādyasya yataḥ śruteḥ
nityasattāsvarūpaṃ tat sattāmātramiti smṛteḥ
7.83
itthaṃ ca saccidānandarūpatvaṃ brahmaṇaḥ śrutau
parokṣavat sthitasyaiva pūrṇaśabdena varṇitam
7.84
pūrṇamidam
yathāśruta idaṃ viśvaṃ yaddhi pratyakṣagocaram
sakalaṃ pūrṇameveti brūte pūrṇamidaṃ śrutiḥ
7.85
paricchinnamidaṃ viśvaṃ kathaṃ pūrṇamitīryate
yataḥ puruṣa evedaṃ viśvamityāha vedagīḥ
7.86
vartamānamidaṃ śabdaṃ na bhūtādīti cetna tat
bhūtaṃ bhavyaṃ ca puruṣa evetyācaṣṭa tatra hi
7.87
nanu pramāpakaṃ naiva śruteḥ śrutyantaraṃ bhavet
śrutyantare'pi śaṅkāyāstulyatvāditi cecchṛṇu
7.88
yat sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti vedagīḥ
tajja-talla-tadaṃsvena tadātmakamavocata
7.89
mṛjjanma-mṛlya-mṛdan ghaṭo naiva mṛdaḥ pṛthak
tathā brahmajalān viśvaṃ na pṛthag brahmaṇo bhavet
7.90
nanu śānta upāsītetyupāsanavidhiḥ sthitaḥ
sarvaṃ brahoti tatraiva viṣayasya samarpaṇam
7.91
brahmadṛṣṭirhi sarvatra kartavyeti vidhīyate
tadāropādapi bhavet śālagrāmo yathā hariḥ
7.92
maivamāropamātratve vṛthā yuktipradarśanam
śālagrāmo haririha kā yuktiḥ kiṃprayojanā
7.93
nanvaprayojanamapi nāgo yuktipradarśanam
satyaṃ siṣādhayiṣitaṃ kiṃ yuktyeti nigadyatām
7.94
siṣādhayiṣitaṃ sarvaṃ brahmetyeva na saṃśayaḥ
taddevatādhikaraṇanyāyāt pūrvoditapramā
7.15-2
kratuṃ kurvīta tadidaṃ vākyaṃ vidhiparaṃ param
tatra śānta upāsītetyayaṃ guṇavidhirmataḥ
7.16-2
rāgadveṣādirāhityaṃ śamaḥ karttṛrvidhīyate
sarvasya brahmarūpatvād dveṣādiḥ kka kutastava
7.17-2
bhāṣye kratuṃ sa kurvītopāsītetyanvadarśayat
sambandhaṃ savyavadhyorhi karmaṇaśca guṇasya ca
7.18-2
ādāveva vidhīyetopāstikarma guṇo'pi cet
vākyabhedo bhaved vyarthā kratuṃ kurvītavāk tathā
7.19-2
kutaḥ kratuvidhistāvad yataḥ kratumayaḥ pumān
yathākraturayaṃ pretaḥ parasmin jāyate bhave
7.100
kratuḥ satatasaṃkalpo'dhyavasāyātmako mataḥ
saivopāstiratonte ca tatsmṛtestadgatiḥ smṛtā
7.101
sarvaṃ brahmeti nāropastasmādatra vivakṣitaḥ
ṣaṣṭhe cāsyaiva vistāraṃ spaṣṭamācaṣṭa bhāṣyakṛt
7.102
dikkālārthaparicchittivarjitaṃ brahma yad bṛhat
na khalvevaṃ ghaṭādīti sarvaṃ brahma kathaṃ nanu
7.103
sāmānādhikaraṇyaṃ tu bādhe'trāhurmanīṣiṇaḥ
sarpo'yaṃ rajjureveti yathā loke prayujyate
7.104
idaṃtvena paricchidya vīkṣyamāṇamidaṃ jagat
brahmaiva khaluśabdo'yaṃ niścayārthaprabodhanam
7.105
khaluśabdaṃ niṣedhārthamapare pratipedire
tathārthe pratyayaṃ ktvā''hadhātutaḥ pāṇinirmuniḥ
7.106
naiva sarvamidaṃ viśvaṃ kintu brahmaiva kevalam
nedaṃkārāspadaṃ sarvaṃ kintu brahmaiva vastutaḥ
7.107
vastuto dṛṣṭibhedena bhāgatyāgena vā bhavet
sarvaṃ khalviti vākyena hyakhaṇḍabrahmadhīriha
7.108
asti bhāti priyaṃ nāma rūpaṃ cetyaṃśapañcakam
ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ māyārūpaṃ tato dvayam
7.109
asti bhāti priyaḥ kumbhaḥ kambugrīvādimānayam
evaṃ vastuṣu sarvatra pratītirjāyate nṛṇām
7.110
ghaṭādi sarvaṃ brahmeti yadā tāvannigadyate
nāmarūpāṃśasaṃtyāgo ghaṭādeḥ kriyate budhaiḥ
7.111
bṛhattvakāraṇatvādityāgaśca brahmaṇo bhavet
akhaṇḍasaccidānandabodhastena bhavediti
7.112
nanvatra kāraṇaṃ brahma na punarnirupādhikam
ityānandagiriḥ prāha bhāgatyāgādi no tataḥ
7.113
tajjalāniti vispaṣṭaṃ kāraṇatvaṃ nirūpyate
prāguktaṃ brahma sopādhi paścāccaiva pravakṣyate
7.114
evaṃ sati hi madhye'tra na brahma nirupādhikam
yuktaṃ varṇayituṃ tāvat saṃdaṃśapatitatvataḥ
7.115
maivaṃ naikaṃ prakaraṇamiha pūrvāparasthitam
yatra saṃdaṃśapatitamāpadyeta tadaṅgatām
7.116
prāgupāstiprakaraṇe'pyuktaṃ brahma parātparam
etallokagatipraśne ākāśottaravarṇanāt
7.117
asūtrayattadākāśastalliṅgāditi sūtrataḥ
prastāvānugataṃ prāṇaṃ tathānugamato muniḥ
7.118
śuddhaṃ brahma brahmasaṃsthavākye'pyevorarīkṛtam
nopāstimadhyatā tena śuddhabrahmārthabādhinī
7.119
upalakṣaṇarūpeṇa kāraṇatvaṃ nigadyate
janmādyasya yataḥ sūtre śuddhabrahmanirūpaṇāt
7.120
na cātra pakṣasamatā doṣa ityavapi sāṃpratam
aviśeṣitajijñāsoḥ saviśeṣoktyasaṃgateḥ
7.121
śāstraṃ tāvat pravartate pumarthapratipattaye
śuddhabrahmāvabodhāddhi mokṣo brahmavidāṃ mataḥ
7.122
dvaitinaḥ saguṇabrahmavedanānmokṣamūcire
nirguṇaśrutayasteṣāṃ bhaveyurniṣprayojanāḥ
7.123
pravṛttiṃ vā nivṛttiṃ vā yanna śāstraṃ prayojayet
tasyā'prayojakatvākhyamaprāmāṇyaṃ prasajyate
7.124
japārthāstūpaniṣada iti mīmāṃsakoddhatāḥ
teṣāmaśeṣopaniṣajjapo na ghaṭate'nvaham
7.125
jagāvanantā vai vedā iti śātapathī śrutiḥ
tāvatyaścopaniṣado bhaveyuriti kalpyate
7.126
yatkiṃcinmantrajapataḥ kartārthyaṃ manvate yadi
huṃphaḍuktyā gatārthatvāccheṣānarthakyameva vaḥ
7.127
arthahīnāñjapedvedāniti kalpyo vidhistava
anyathā kaḥ pravṛttaḥ syāttaccāṅgavidhayā kratoḥ
7.128
svatantratve phalaṃ tasya sa svargaḥ kalpayiṣyate
huṃphaṭā svargalābhe ca kratavaḥ syurnirarthakāḥ
7.129
adhikaṃ cetphalaṃ yāgādadhikaṃ huṃphaḍucyatām
kimarthaṃ kleśabahulaṃ karma saṃpādyatāṃ budhaiḥ
7.130
vede tenākṣaramapi na vyarthaṃ vidurāstikāḥ
advaitaśrutayaścaivamarthapūrṇā na saṃśayaḥ
7.131
pravṛttirvā nivṛttirvā na te brahmaṇi vartate
tasmādvedāntavākyānāmaprāmāṇyaṃ tavāpi cet
7.132
atadvyāvarttakatvena prāmāṇyaṃ mama vidyate
nivartakatvāt siddhaṃ tvi-tyuvāca draviḍo muniḥ
7.133
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha
iti śrutyā na bodhaste dvaitino bhrama udbhavet
7.134
viṣṇurhi vāṅmanasayo-rviṣayo dvaitināṃ mate
tadīyānantaśaktiścettacchabdenaiva bodhyate
7.135
na prātisvikarūpeṇa vaktuṃ boddhuṃ ca śakyate
anantā śaktiriti ced aṇūnāmapi tulyatā
7.136
aṇavaḥ sarvaśaktāḥ syurityāhuryogināṃ varāḥ
vaktuṃ boddhuṃ na śakyante tadvattacchaktayo'pi hi
7.137
tulyai praviṣṭe mṛttoye tattadbījādiyeyogataḥ
vaṭāmrādikaśaktyāvi-rbhāvāttattattarurbhavet
7.138
viṣvavādervāṅmanasayornivṛttikathanaṃ tataḥ
atisāmānyatāhetoḥ syādviśeṣatayā vṛthā
7.139
ataśca vāṅmanasayoḥ sarvathā'spṛṣṭimātmanaḥ
vaktumeva pravavṛte yatovāca iti śrutiḥ
7.140
kathaṃ tarhi brahmaśabdād ucyate jñāyate ca tat
ucyate jñāyate ceti bhrama eṣa sakhe tava
7.141
janmādyasya yataḥ sūtramupalakṣaṇadarśanam
anyavyāvṛttimātraṃ tu saṃpādayati tadvacaḥ
7.142
sarvānyavinivṛttau tu svaprakāśaṃ prakāśate
vāyunāpākṛte meghe bhātyarkaḥ svaprabho yathā
7.143
na spṛśet pūṣaṇaṃ vāyu-naiva sūryaṃ prakāśayet
ucyatāṃ meghanirhatyā vāyurbhrājayate ravim
7.144
saṃnikṛṣṭaparicchinnadṛśyaṃ sadvastvidaṃ padam
sarvavyāpisadānandavastu pūrṇapadaṃ tathā
7.145
samānādhikaraṇyaṃ cedbādhe dṛśyaṃ tathāvidham
na kintu vyāpakānandasvarūpamiti budhyate
7.146
bhāgatyāge tu dṛśyatva-vyāpakatvādikaṃ dvayoḥ
tyaktvā'khaṇḍasadānandabodho vākyena jāyate
7.147
yadvā pūrṇaṃ matamadaḥ parokṣatayā sthitam
prātyakṣikamidaṃ kiṃ nu tato bhinnaṃ tadeva vā
7.148
tadeva cedvirodhaḥ syādaparokṣaparokṣayoḥ
tadbhinnaṃ cetsarvaśāstravirodha iti cecchṛṇu
7.149
mṛdeva ghaṭanāmnā ca ghaṭarūpeṇa ceyate
pūrṇaṃ brahma tathaivedaṃ - kārāspadatayeyate
7.150
brahma dāśā tathā brahma kitavā apare'pi ca
brahmaṇyevākhilamidaṃ nāmarūpādi kalpitam
7.151
brahmaivākāśarūpeṇa vāyvagnyādyātmanāpi ca
bhāsate sarpamālādinānārūpairyathā guṇaḥ
7.152
nanu brahmaṇa evāyaṃ pariṇāmo'khilaṃ jagat
mṛdeva ghaṭarūpeṇa yathā pariṇatā bhavet
7.153
pariṇāmitvato nāśī bhavediti na sāṃpratam
na naśyedeva kaṭakapariṇāme hi hāṭakam
7.154
śṛṇu sāvayavasyaiva pariṇamo'styanekadhā
tatpunaḥ syādavayavasaṃniveśaviśeṣataḥ
7.155
itthaṃ ca kanakaṃ yadvadaṇupuñjaṃ tathaiva te
brahma naivā'ṇupuñjaṃ syātpuñjahātau pṛthak pṛthak
7.156
svarṇasya piṇḍanāśena kuṇḍalotpattirīkṣyate
piṇḍātmakaṃ yadi brahma vinaśyettajjagajjanau
7.157
atha tasya tvavayavān brahma cenmanyate bhavān
ekatvāyādvitīyatvāya dattastarhi tilāñjaliḥ
7.158
taddoṣahānyai piṇḍaṃ ced brahma nāśi tadā bhavet
sādityeṣā śrutirnūnamuparudhyeta niścitam
7.159
brahma sāvayavaṃ no cet pariṇāmaḥ kimucyate
viṣamaścaiva dṛṣṭāntaḥ suvarṇakaṭakasya te
7.160
atheśvarecchayā sṛṣṭiḥ svasminnapariṇāmini
asatastarhi sadbhāvādapasiddhānta āpatet
7.161
na ca sve pralaye līnān prādurbhāvayatīśvaraḥ
līnānāṃ kiṃ svarūpaṃ syādīśvaro vā'nyadeva vā
7.162
ādye syātpariṇāmīśaḥ dvaitamantye prasajyate
sarvaṃ brahmetyādikāyā vyākopaśca śruterbhavet
7.163
athānirvacanīyaṃ ceducyate bhavatā satā
mithyātvaṃ bho tadeveti kutastadvirutsati
7.164
duḥkhaṃ cikīrṣati kutaḥ karuṇāvaruṇālayaḥ
sāpekṣatve svatantratvaṃ tasya haṃti na saṃśayaḥ
7.165
līleti cātyanirvācye śabdāntaramudīryate
alaṃ tato vivādena śrutyuktamavadhāryatām
7.166
bhaktāḥ punariha prāhuḥ pūrṇā sṛṣṭiriyaṃ prabhoḥ
śabdaśceddhariṇā sṛṣṭaḥ sṛṣṭaṃ tena śravopi ca
7.167
pipāsā cejjalaṃ sṛṣṭaṃ bubhukṣorannameva ca
hastī nantuṃ na śaknoti dīrghaḥ śuṇḍo'sya nirmitaḥ
7.168
pumān sṛṣṭo'rdhabṛgalestatpūrtyai strī ca vedhasā
striyā pūryata ākāśo'parārdha iti hi śrutiḥ
7.169
kūṣmāṇḍaṃ sūkṣmavallīṣu kathaṃ hanta mahat phalam
sūkṣmaṃ phalaṃ kathaṃ cāmravṛkṣe mahati tadvada
7.170
tasyāmracchāyasuptasya nāsoparyapatatphalam
kūṣmāṇḍaṃ cedasphuṭiṣyanmukhamityāha tatsakhaḥ
7.171
putre jāte jīvanāya mātuḥ stanyaṃ viniḥsaret
nātyuṣṇaṃ nātiśītaṃ ca pūrṇā sṛṣṭiḥ prajāpateḥ
7.172
yena śuklīkṛtā haṃsāḥ śukāśca haritīkṛtāḥ
mayūrāścitritā yena sa te vṛttiṃ vidhāsyati
7.173
sūryakhaṇḍānivālokya haṃsān śyenādayo divi
nākrāmanti nilīyante kīrā vṛkṣe haridvale
7.174
na hanti citritān vīkṣya mayūrān nṛtyato bhuvi
siṃhavyāghrādayo'pyeva rūpasaundaryamohitāḥ
7.175
adaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇamiti pūrṇadvayaṃ katham
pṛthak pūrṇadvayaṃ vaktuḥ pūrṇaṃ naikaṃcanāpi bhoḥ
7.176
bālaiśca bālikābhiśca pūrṇā śāletyudīrite
pūrṇā bālā na śālāyāṃ naiva pūrṇāśca bālikāḥ
7.177
nanu cāsaṃgatamidaṃ śālā pūrṇeti bhaṇyate
bālakā bālikāścaiva karaṇārthatṛtīyayā
7.178
tanna sat puruṣeṇedaṃ sarvaṃ pūrṇamiti śruteḥ
pūrṇatvādeva puruṣa ityevaṃ darśanādapi
7.179
dvitīyo nādimo nādyo dvitīya iti hetutaḥ
paricchinnasvarūpatvādapūrṇamubhayaṃ bhavet
7.180
atrocyate naiṣa doṣaḥ pūrṇāt pūrṇamudacyate
mṛttikāto ghaṭa iva tato dvitvaṃ na vidyate
7.181
adaḥ pūrṇamupādānamabhinnaṃ tu tato bhavet
idaṃ pūrṇamupādeyaṃ tato dvaitaṃ na vidyate
7.182
nanūpādānataḥ kāryaṃ bhinnaṃ kāraṇasaṃjñitāt
kāryakāraṇayorbhedo lokānubhavasākṣikaḥ
7.183
mṛdi na ghriyate toyaṃ ghriyate tu ghaṭe'nvaham
aikye mṛdghaṭayoḥ kasmād ghriyate naiva mṛdyapi
7.184
na ca mṛtra ghaṭākārastato na ghriyate mṛdi
tat kiṃ ghriyata ākāre sa mṛdaḥ kiṃ prabhidyate
7.185
nākāro nāma vastvasti yasmin syājjaladhāraṇam
ghaṭa eva sa ākāro bhidyate ghaṭa eva tat
7.186
utpādyate ghaṭo yasmāt svayaṃsiddhā tu mṛttikā
brūte ghaṭaṃ kurva iti kurve mṛdamitīha kaḥ
7.187
anutpāde ghaṭo nāstī-tyutpāde'stīti cocyate
ekasyāṃ mṛdi nāstīti hyastīti ca virudhyate
7.188
bahavastantavastatra paṭamekaṃ janā viduḥ
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca viruddhaṃ tvekavastuni
7.189
maivamekapalaṃ svarṇaṃ tajjanyaikapalormikā
tayorbhede militvā syādurutvaṃ dvipalaṃ tayoḥ
7.190
nanvambudhārī kalaśo na mṛdantrottaraṃ vada
añjalau dhāryate toyaṃ na punarviralāṅgulau
7.191
saṃyuktāṅgulikastatra kimastyavayavī pṛthak
tatra yat kāraṇaṃ tacca ghaṭādāvapi vīkṣyatām
7.192
yathā'cchidre'ñjalau toyaṃ tathā'cchidraghaṭe'mbavapi
tasmānnāvayavidravyabhede kimapi kāraṇam
7.193
astu nāmāñjalidravyaṃ pṛthageveti cenna tat
vibhāge khaṇḍapaṭavatkhaṇḍadehaprasaṅgataḥ
7.194
vijātīyastu saṃyogo'-vayavyutpattikāraṇam
tadabhāvādañjalerhi na dravyāntaratetyasat
7.195
evaṃ sati kathaṃ tāvadañjalau jaladhāraṇam
mābhūttathaiva kumbhādirapi dravyāntaraṃ vṛthā
7.196
heturyo'samavāyyākhyo yannāśātkāryanāśanam
sa vilakṣaṇasaṃyoga iti cedañjalau samam
7.197
vinā''yāsaṃ na yannāśaḥ sa saṃyogastathetyapi
paṭaveṣṭitakumbhasya kāryāntaravidhāṃ nayet
7.198
dṛḍhaṃsaṃyogajaṃ kāryaṃ syāttathetyapyasāṃpratam
mahājalādikaṃ syānnāvayavi tvanmate tadā
7.199
niryāsaśleṣitaṃ syātte mate ghaṭapaṭādikam
kāryadravyāntare tasmād vaijātyaṃ tava durvacam
7.200
etena kāraṇadravye viśliṣyete yathātmake
na yena sa vijātīya ityādi ca parākṛtam
First 200 of 557 passages. Read on
Linked texts (3)
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Vyākhyānamālākathānaka (Acyutānanda Sarasvatī) — Acyutānanda Sarasvatī, Sanskrit