Dashashantayah 8
Daśaśāntayaḥ 8
- Language
- Sanskrit
8.1
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
oṃ
oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho
balamindriyāṇi ca sarvāṇi| sarvaṃ brahmaupaniṣadaṃ
māhaṃ brahma nirākuryām
mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu
tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
namaḥ sakalakalyāṇatāyine jagadātmane
ameyāyaupaniṣada - puruṣāya parātmane
8.2
svasthamastu sakalaṃ kalevaram
svasthamindriyakadambakaṃ mama
8.3
brahmaṇi svayamasānyahaṃ sadā
brahma cāstu mayi bodhadharmaṇi
8.4
vyākhyātaṃ yanmayā pūrvaṃ kathāyāṃ lokabodhataḥ
tatraiva vārttikamidaṃ karomi pariśuddhaye
8.5
śreyāṃsi bahuvighnāni sāma śreyo mahattamam
vedānāṃ sāmavedo'smītyāha sma bhagavān svayam
8.6
sahasraśākhaḥ kathitaḥ sāmavedo munīśvaraiḥ
vighnasaṃbhāvano'trātaḥ śāntireṣo'tra paṭhyate
8.7
pannaicchadbadarīṃ gantuṃ na prābhūddīrghakālataḥ
sannaddhā tu yadā gantuṃ kālagocaratāmagāt
8.8
gaṅgāsnāne vighnakarān yoddhūn lakṣaṃ harirjagau
bhīmastān hantukāmaḥ san vyasmārṣītsnānameva ca
8.9
pratibandhakarā brahma-vidyāyāṃ svajanā api
mā tyākṣīdeṣa na iti mohapāśakṛtābdukāḥ
8.10
viśeṣastvatra devāśca vighnān bhīmān prakurvate
anyatvadarśinasteṣāṃ paśavo hi divaukasām
8.11
tathātvaṃ ca dvidhā vighna-karaṇe tāt prayojayet
kathaṃ taditi ca brūmaḥ kāraṇaṃ budhasammatam
8.12
puśutvādudgatā neme kariṣyanti hi naḥ suśam
atyudgatāḥ svatantrāścaḥ śāsiṣyanti parājitān
8.13
ṛgvedaṃ bhagavo'dhyemi yajurvedādikaṃ tathā
paraṃ na śokamataraṃ ghoraṃ saṃsāralakṣaṇam
8.14
śrutaṃ mayā tu tarati śokamātmaviduttamaḥ
māṃ tārayatu śokasya pāramityāha nāradaḥ
8.15
sanatkumāro mṛdita-kaṣāyāyādhikāriṇe
bhūmānaṃ paramātmānaṃ vyācacakṣe mumukṣave
8.16
hatavighnāya bhagavān nāradāya mahātmane
śokasyā'darśayat parimityevaṃ śrutirīkṣyate
8.17
evaṃ satyadhikārī cedupadeśātmimātrataḥ
śakkoti tamasaḥ pāraṃ draṣṭumityavagamyate
8.18
ṛgvedādikamadhyemītyuktvā tatraiva darśitaiḥ
karmādibhiśca no śokakṣaya ityavagamyate
8.19
nocettatroktakarmādi kurvityupadiśeduruḥ
nopādiṣṭaṃ tatastatra tadanāsthaiva sūcyate
8.20
itthaṃ ca brahmavidyārthī yajñādi na taniṣyati
dūrataḥ khalu tadvidvāniti prakaṭitaṃ bhavet
8.21
tadetatraiva devānāṃ kathaṃcidapi hi priyam
yajñādibhirhi yatteṣāṃ tṛptiḥ śrutiṣu viśrutā
8.22
dve anne khalu devānāṃ hutaṃ prahutameva ca
agnau devān samuddiśya havanaṃ hutamucyate
8.23
hutvā tebhyo hyanu baliharaṇaṃ prahutamīryate
vinā na cānnaṃ kasyāpi tṛsirbhavitumarhati
8.24
naite vidadhyuryajñādi vedādhyāyina eva cet
annaprāsiḥ kilānyasmād devā āśāsatāṃ kutaḥ
8.25
brahmavidyārthināṃ tena tadadhyāpayatāmapi
vighnaṃ kurvanti devāste nānāriṣṭādikāriṇaḥ
8.26
brahmāstīti na vijñāna-majñānamasukhaṃ hi tat
brahmāsmīti tu vijñāna-mānandaikarasatvataḥ
8.27
alakāyāṃ nidhigaṇāḥ santyetena tu kiṃ tava
svatādātmye sukhaṃ tena na tvastītyeva tattathā
8.28
kathaṃ nu nidhitādātmyaṃ mamatvātiśayāttathā
ādhyāsikaṃ tu bhavati tadityanyattadāsti tu
8.29
putrādau vikale caiva sakale ca yathā pitā
vikalaḥ sakalaśceti manate'dhyāsahetunā
8.30
brahmaikyaṃ vastutaścāsti tacca jñānāt prakāśate
na paśutvaṃ tadā'sya syāttatra devapriyaṃ bhavet
8.31
na paśyati śṛṇotyanyatra vijānāti yatra hi
sa bhūmā tasya vijñānaṃ brahmajñānamudīritam
8.32
brahmāstīti vadan krāpi vaikuṇṭhādau vikalpate
kathaṃ bhavettadvijñānaṃ brahmāsmītyeva tattataḥ
8.33
ye tvanyadarśinaste hi paśavo nākināṃ priyāḥ
nopakurvantyapaśavo devānāmapriyā hi te
8.34
sevābhirupakurvanti prabhūnibhyān hi sevakāḥ
annavetanadānena prabhavaḥ sevakānapi
8.35
paśavaścopakurvanti dugdhādyaiḥ svān patīn bhṛśam
svāminaścopakurvanti tṛṇacārādibhiḥ paśūn
8.36
itthaṃ yajñādibhirmartyā amartyānupakurvate
vṛṣṭyādibhiramartyāśca martyānāmupakurvate
8.37
devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha
8.38
ityāha bhagavān spaṣṭaṃ gītāyāmarjunaṃ prati
parasparopakāritvaṃ sammataṃ tad harerapi
8.39
ādīyamāne hokasmin paśāvapyapriyaṃ bhavet
devānāmapriyaṃ tasmānmanuṣyāṇāṃ brahmavedanam
8.40
samatvamapi necchanti śreṣṭhinaḥ paricāriṇām
adhikatvaṃ kutastatra sarvādhikyaṃ kutastarām
8.41
samatvaṃ bhāvi cāvekṣya pṛthośca sagarasya ca
aśvamedhaśate vighnaṃ cakāra ca purandaraḥ
8.42
prājāpatyaṃ samadhikaṃ karmopāstisamuccayāt
brahmabhāve'natiśaye kā vārtātra suparvaṇām
8.43
bhayādasyāgnistapati bhayāttapati bhāskaraḥ
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ
8.44
etatpraśāsane sūryacandrau karttavyaniṣṭhitau
bhetavyamebhyaḥ sthātavyaṃ bhaveccaitatpraśāsane
8.45
tasmāt vighnān kariṣyanti devāścaitannivṛttaye
svādhyāyādhyāpanaratāḥ śāntipāṭhaṃ prakurvate
8.46
āpyāyantu mamāṅgānī-tyaṅgānāṃ puṣṭirarghyate
āpyāyanaṃ vardhanaṃ ca tarpaṇaṃ tṛsireva ca
8.47
āpīnamūdha ityāhā''pyāyatermugdhabodhakṛt
āha vārttikāro'pyāṅpūrvasyānthūdhasoriti
8.48
ghaṭoghnīnāṃ dugdhabhṛtamūdhaḥ puṣṭaṃ ca puṣṭidam
evamaṅgādikaṃ puṣṭaṃ puṣṭidaṃ syādarthocittam
8.49
vidyārthināmastu puṣṭaṃ guruṇāmastu puṣṭidam
śarīramāghaṃ bhavati sarveṣāṃ dharmasādhanam
8.50
puṣṭiṃ prārthayate tasya tatratyasya ca manmagīḥ
āpyāyantumamāṅgānītyādinā sāmagāminī
8.51
puṣṭirhānugraho yogād bhogād rogastu nigrahaḥ
aṅgeṣu lāghavaṃ kārya-sādhanaṃ samanaskatā
8.52
rodanaṃ śokavegena hasanaṃ harṣavegataḥ
jvalanaṃ krodhavegena stavanaṃ bhaktivegataḥ
8.53
utsāhavegād yatanaṃ tad bhavet kāryasādhanam
sa cāṅgalāghavāttasmāt tadāśāstyatra sādhakaḥ
8.54
dhruvādīnāṃ kathāṃ śrutvā bālāḥ patrādibhakṣaṇaiḥ
tapasā śoṣayanto'ṅgānyadyatve kleśamaśrayan
8.55
kṛte yuge'pyapuṣṭāṅgāḥ śrutyāpyāyantvitīraṇāt
anādiśrutibodhyārthaḥ kṛte nāpohyate yuge
8.56
dhruvādīnāṃ kathā tasmādarthavādaparā bhavet
kleśaṃ soḍhvāpi kartavyaṃ tapaḥ siddhimabhīpsubhiḥ
8.57
āsādya nāradād yogaviśeṣaṃ ced dhruvasya sā
tathāpyasarvasāmānyāt kṛte'pi śrutirakṣatā
8.58
asthri prāṇāḥ kṛte, māṃse tretāyāṃ dvāpare punaḥ
dhamanīṣu, kalāvanna itigīścārthavādikī
8.59
karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tān viddhyāsuraniścayān
8.60
ityevaṃ hariṇokteśca yogyaṃ naivāṅgakarśanam
bhagavatkleśanaṃ tatra svātmajyotiḥprakarśanāt
8.61
na cāpyāyanamaṅgānāṃ medovardhanamiṣyate
nidrālasyapramādādi-bhūridoṣaprasaktitaḥ
8.62
tasmādanugrahaḥ puiṣṭistadevāpyāyanaṃ matam
yato lāghavamaṅgeṣu kartavye samanaskatā
8.63
yuktāhāravihāreṇa yuktaceṣṭena karmasu
yuktasvaprādikenānu-gṛhnante'ṅgāni dhīmatā
8.64
vāgādyāpyāyanaṃ cātra prārthyate paramātmanaḥ
gurūpasadanādūrdhvaṃ vāgevādyaṃ pravartate
8.65
taddviddhi praṇipātena paripraśnena tatra ca
vāca āpyayanādeva paripraśnasya saṃbhavaḥ
8.66
nāpṛṣṭaḥ kasyacid brūyānna cānyāyena pṛcchataḥ
jānannapi ca medhāvī jaḍavallokamācaret
8.67
adharmeṇa ca yaḥ prāha yaścādharmeṇa pṛcchati
tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ vādhigacchati
8.68
ityevaṃ manunoktatvātpraśnaḥ kāryo mumukṣuṇā
mābhūt so'dharmata iti vāgāpyāyanamardhyate
8.69
abruvan vibruvan vāpi naraḥ patanamṛcchati
ityapyuktamato'pyeva vāgāpyāyanamiṣyate
8.70
svāminnamo namadbandho bhavābdhipatato'smyaham
dayāsindho dayādṛṣṭyā māmuddhara tavāsmyaham
8.71
satyaṃ brūyāt priyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam
priyaṃ ca nānṛtamiti dharmaṃ prāha sanātanam
8.72
īśvarastavane samyagīśvaro'pi prasīdati
tataścānugrahastasya sarvakāryeṣu jāyate
8.73
mantrādipāṭhaḥ śuddhaśca vācā sampadyate nṛṇām
tataḥ saṃjātapuṇyasya vedānte syāt praveśanam
8.74
vedānuvacanenaite viprā vividiṣanti tam
iti śrutyāvagamitaṃ kāryaṃ vākpoṣaṇaṃ tataḥ
8.75
svaravarṇādihīnastu na samyak phaladāyakaḥ
tadyuktaṃ vadituṃ śaktaḥ samāpyāyitavāk pumān
8.76
svādhyāyān mā pramada iti vyāharati śrutiḥ
svādhyāyo vedapāṭhaśca mantrāṇāṃ japa eva ca
8.77
anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate
8.78
yat prabravāma śaradaḥ śataṃ pravacanaṃ tu tat
tato'pi syānmahat puṇyaṃ jñānadānasamudbhavam
8.79
etat sampadyate sarvaṃ vāgāpyāyanataḥ satām
kathamāpyāyitā vāk syāditi praśnastu tiṣṭhati
8.80
nanvanenaiva bhavati śāntipāṭhena sā tathā
satyaṃ pṛcchāmi samupodbalakaṃ śrṛṇu tarhi tat
8.81
ṛcaṃ vācaṃ prapadye'haṃ prapadye'haṃ mano · yajuḥ
ityevamāha māteva śrutiḥ sarvahitaiṣiṇī
8.82
vāṇī mamaiṣā bhavati sphuradṛṅmantrarūpiṇī
ityṛgrūpeṇa vāṇī svo-pāsyāpyāyanasiddhaye
8.83
prapattiratra vyākhyātā bahubhiḥ śaraṇāgatiḥ
dṛḍhabhūmirdīrghakāla - satkārāsevitā bhavet
8.84
ṛcaṃ vācaṃ prapaśyaṃstāṃ na kaściddūṣayiṣyati
tasyāṃ tataḥ paṭutvaṃ syādityāhuḥ kavipuṅgavāḥ
8.85
mana āpyāyanaṃ cātra prapattiśrutivīkṣaṇāt
manaḥprasādasaumyatva-maunādyaistacca sidhyati
8.86
yajuṣṭvabhāvo manasi tatropodbalako mataḥ
pūrvavat sakalaṃ tatra tadupāstyopapadyate
8.87
manaso'nindriyatvaṃ ce - devamantropalakṣyatām
indriyāṇi ca sarvāṇī-tyatra śeṣamavekṣyatām
8.88
prāṇaḥ
āpyāyatu mama prāṇastataḥ syāddīrghajīvitā
cirajīvanasaṃsādhyā brahmavidyā nigadyate
8.89
bahunāṃ janmanāmante jñānavān māṃ prapadyate
dīrghajīvanayuktānāṃ na dvitraśaradāyuṣām
8.90
bālyamajñānato yāti yauvanaṃ ca kiyaccana
dīrghajīvanato jñānaṃ kiṃcit kiṃcitpravardhate
8.91
uttarottaramevaṃ sa vardhamānātmavedanaḥ
bahūnāṃ janmanāmante pūrṇajñānamavāpnuyāt
8.92
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ
ityuktaḥ pūrvajanmīyo'bhyāso vṛddhikāraṇam
8.93
prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakalmakaḥ
anekajanmasaṃsiddha ityapyāha hariḥ svayam
8.94
jijīviṣecchatamiha samā ityabravīcchrutiḥ
dhātvarthaṃ śābdikā āhuryajjīva prāṇadhāraṇe
8.95
gurorgiraḥ pañcadinā-nyadhītyādirītitaḥ
na śakyā brahmavidyeyaṃ prāsuṃ kenāpi yatnataḥ
8.96
anādikālasaṃsāra - hetvavidyāpasāraṇam
anekajanmasaṃsiddhaḥ kartuṃ kaścana kalpate
8.97
utpannāpi ca vidyeya-majñānenābhibhūyate
cirābhyasāt sthirā sāsyād vidyā kālena pacyate
8.98
mārutastūrasi caran mandaṃ janayati svaram
iti vākprāṇayoratra sahapāṭhaḥ samāddṛtaḥ
8.99
vācaḥ parā ca paśyantī madhyamā vaikharīti ca
catasro mārutastatra samudbhāvayitā mataḥ
8.100
prāṇāyāmādibhiryogaiḥ prāṇasyāpyāyanaṃ bhavet
mūdhnyarthādhāyātmanaḥ prāṇamomityekākṣaraṃ japet
8.101
āpyāyantivati pāṭhena prāṇasyāpyāyanaṃ matam
tatropodbalakaṃ prāha prāṇopāstimapi śrutiḥ
8.102
sāma prāṇaṃ prapadye'ha-mityūce yājuṣī śrutiḥ
samadṛṣṭiḥ prakartavyā prāṇe pāṭavasiddhye
8.103
prāṇaṃ jyeṣṭhaṃ jagau śreṣṭhaṃ prāṇadṛṣṭirhi sāmnyataḥ
maivaṃ vedo hi bhagavān karmabrahmāvabodhakaḥ
8.104
ṛgādisāhacaryeṇa veda eveha gṛhyate
rathantarādigītyā ca gīyate sāsagaiḥ sa hi
8.105
vāṅmanaścakṣurādīnāmāśrayatvasya niścayāt
tatsāhacaryataḥ prāṇa āśrayatvena gṛhyate
8.106
kartuṃ prāṇadṛśaṃ sāmni yadyapyanye babhāṣire
prakramānanukūlatvāt prāṇe sāmadṛśaṃ vayam
8.107
bhāṣyaṃ cāpratikūlaṃ naḥ sāyaṇācāryabhāṣitam
tatroktaṃ pāṭavaṃ tveta - cchuterāpyāyanaṃ matam
8.108
cakṣuḥ
cakṣurāpyāyanaṃ caiva dhyānārthamupayujyate
vareṇyaṃ saviturbhargo dhyāyemetyabravīcchutiḥ
8.109
ādityavarṇaṃ tamasaḥ, parastāt puruṣaṃ param
upāsya hi svayaṃjyotiḥ paraṃ sampadyate pumān
8.110
taddarśanaṃ cakṣuṣaiva tato dhyānaṃ tadākṛti
tenopalakṣitaṃ brahma sādhakānāṃ prakāśate
8.111
prakāśātmaka eveśo dhyātavyo'sti śubhecchunā
andhakāramayo devo na dhyātavyaḥ kadācana
8.112
itthamabhyasyatastasya buddhiḥ saṃjāyate sthirā
tataḥ sarvamapāsyaiva tiṣṭhed brahmātmanā budhaḥ
8.113
tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya dṛṣṭaye
ityatraiva kramaḥ prokto na ciraṃ sūryavīkṣaṇam
8.114
sūryaprakāśavirahe dīpaṃ prajvālya cintayet
pūjādāvata eveṣṭaṃ dīpaprajvālanaṃ satām
8.115
cakṣuḥ śrotraṃ prapadye'tra prapattirubhayānvitā
cakṣuḥ prapadye śrotraṃ ca prapadya iti yojanā
8.116
vidheyaviṣayastarhi ko'nyatra bhavatīti cet
atrāhuḥ sāyaṇācāryāstathādhiṣṭhātṛdevatā
8.117
cakṣuṣo darśitā śāstre sūryo'dhiṣṭhātṛdevatā
evamevottaratrāpi śrotrādiṣvavabudhyatām
8.118
cakṣurāmardane jyotirgolako'ntaḥ prakāśate
sūryarūpaṃ vicintyaitaṃ pratyayāvartanaṃ matam
8.119
kiṃ cākṣyupaniṣatproktā kriyatāṃ tadupāsanā
tato'pi samyagbhavati cakṣurāpyāyanaṃ yataḥ
8.120
sā tvoṃ namo bhagavate śrīsūryāyākṣitejase
khecarāya namastubhyaṃ mahāsenāya te namaḥ
8.121
tamase rajase tubhyaṃ sattvāya ca namo namaḥ
asato mā sadgamaya tamasojyotireva ca
8.122
mṛtyormā'mṛtaṃ gamaye-tyevaṃ mantraiḥ stuyādravim
namo bhagavate sūryāyādityāyākṣitejase
8.123
tavāhovāhinī raśmisamūho vāhinīva te
svāhā'kṣiroganāśāya bhedabuddhiṃ juhomi vā
8.124
śrotram
śrotrasyāpyāyanaṃ ceṣṭaṃ mantrāṇāṃ śravaṇaṃ yataḥ
gurubhyo'śrutamantrāṇāṃ na vīryamavakalpate
8.125
pustakapratyayādhītaṃ nādhītaṃ gurusaṃnidhau
na śobhate sabhāmadhye haṃsamadhye bako yathā
8.126
śrutvā dharmaṃ vijānāti śrutvā tyajati durmatim
śrutvā jñānamavāpnoti śrutvā mokṣamavāpnuyāt
8.127
śrutvā vedamatho dharmajijñāsācāryacoditā
yastarkeṇānusandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ
8.128
adharmasyāpi jijñāsā vicārākhyā śrutermatā
niṣiddhakāryatābuddhi - durmatirvinigadyate
8.129
nanu svayaṃpaṭhanato jñānaṃ nūnaṃ prajāyate
nyāyaśca jaiminīyādiḥ śakyate paṭhituṃ svayam
8.130
śiṣṭācārān vilokyāpi labhante dharmasanmatim
śravaṇāvaśyakāryatvaṃ kathaṃ tasmāddhi sidhyati
8.131
satyaṃ sāmānyadharmāstu śakyā boddhuṃ tathā naraiḥ
yāgādidharmāḥ śakyante kartuṃ na śrutimantarā
8.132
kṛtā api na kalpante saphalatvāya tena hi
vītyeṣa upasargo'yaṃ vijānātipade kṛtaḥ
8.133
māstu svargādijanaka-dharmajñānādikaṃ tathā
sāmānyadharmamātreṇa janmādi sudhariṣyati
8.134
maivaṃ na janmamaraṇasantānastena no bhavet
nānāyoniṣu janmādi-dukhaṃ naiva nivartate
8.135
nanu jñānāya bahudhā prayatiṣyāmahe vayam
tacca dharmapravṛttānā-mapyāvaśyakameva naḥ
8.136
maivaṃ vividiṣantyetaṃ yajñeneti śrutatvataḥ
yajño'pi hetustyevaṃ vedanādau na saṃśayaḥ
8.137
yajñadānādikeṣvanya-tamenāstviti cenna tat
vaikalpikatvāśravaṇāt trayāṇāṃ kāryatā yataḥ
8.138
yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat
itthaṃ bhagavatāppevaṃ trayāṇāṃ kāryatoditā
8.139
mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ
brahmagrahaṇayogyā hi brāhmītyetena bhaṇyate
8.140
guroradhītavedasya yajñādāvadhikāritā
śrutvā dharmaṃ vijānātītyetat suṣṭhūditaṃ tataḥ
8.141
adharme dharmadhīrmā bhūnmā dharme'dharmadhīśca bhūt
jātāpi tyajyate sadbhiḥ śrutvā samyakśrutismṛtī
8.142
śrutīnāṃ śravaṇālliṅgaiḥ ṣaḍbhirjñānaṃ ca jāyate
asaṃpradāyavinnaiva labhate jñānamuttamam
8.143
gurumevābhigacchet sa tadvijñānārthamatra hi
evakārādanācāryavidyā vyāvartitā śrutau
8.144
tattvamasyādivākyotthasākṣātkāro hi mokṣadaḥ
śabdaśakteracintyatvāttatastacchravaṇaṃ matam
8.145
śrotrasyāpyāyanaṃ tatra śravaṇāyāstyapekṣitam
tatprārthyate'tra ca śrotra-māpyāyatviti yojanā
8.146
śrotraṃ prapadya ityeṣopāsanā balakāriṇī
śrotraṃ nityamupāsīta bhaktyā digdevatātmanā
8.147
nanu digdevatā keya-mekā vā bahya eva vā
bahyo bahutvanirdeśāt pañcīkaraṇavārttike
8.148
ekāṃ vaiśeṣikāḥ prāhuḥ purāṇeṣu daśoritāḥ
vārāhe śrṛṇu rājanni-tyādinā vistaroditāḥ
8.149
brahmaṇaḥ sṛjataḥ sṛṣṭimādisarge samutthite
cintā'bhūnmahatī ko me prajāḥ sṛṣṭāḥ dhariṣyati
8.150
evaṃ cintayatastasya hyavakāśaṃ vrajatviti
prādurbabhūvuḥ śrotrebhyo daśa kanyā mahāprabhāḥ
8.151
pūrvā ca dakṣiṇā caiva pratīcī cottarā tathā
ūrdhvādha eva ṣaṇmukhyāḥ kanyā hyāsaṃstadā nṛpa
8.152
tāsāṃ madhye catasraśca kanyā paramaśobhanāḥ
brahmāṇḍametat suśroṇyaḥ śatakoṭipravistaram
8.153
tasyānte svecchayā tuṣṭā uṣyatāṃ mā vilambatha
bhartṝṃśca vaḥ prayacchāmi sṛṣṭvā rūpasvino'naghāḥ
8.154
yatheṣṭaṃ gamyatāṃ deśo yasyā yo rocatethunā
brahmā sasarja tūrṇaṃ tān lokapālān mahābalān
8.155
vivāhaṃ kārayāmāsa brahmā lokapitāmahaḥ
ekamindrāya sa prādā - dagraye'yyāṃ yamāya ca
8.156
nirṛtāya ca devāya varuṇāya mahātmane
vāyave dhanadeśāya īśānāya ca suvrata
ūrdhvaṃ svayamadhiṣṭhāya śeṣāyādhovyavasthitām
8.157
nanu cānavaklṛptāstu diśaḥ sāpekṣavṛttayaḥ
kāśyā dakṣiṇato'vantiḥ kāñcyā uttarataḥ kila
8.158
maivaṃ brahmāṇḍadṛṣṭyā hi klṛptasyātā diśo'khilāḥ
madhye tūpādhibhedena syāddigvyavahṛtiḥ pṛthak
8.159
sarveṣāmeva varṣāṇāṃ meruruttarataḥ sthitaḥ
iti vākyāduttarā diguttaradhruvavat sthirā
8.160
yāmyāṃ tadviparītārdhaṃ dakṣiṇadhruvavattatam
sumeruṃ vāmataḥ kṛtvā prāgadiśā'ṇḍāntamīkṣituḥ
8.161
adhe tadviparītaṃ ca vāruṇaṃ paścima bhavet
sumeruṃ pṛṣṭataḥ kṛtvā paśyatī dakṣiṇaṃ samam
8.162
yāmyārdhaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā paśyataḥ sarvamuttaram
ityupādhi bhidaikatra dakṣiṇottarate iti
8.163
durgādivadimāścintyāḥ śaktirūpāḥ satejasaḥ
śrotre tādātmyabuddhyā ca tadīyāpyāyanaṃ bhavet
8.164
devatānugṛhītāḥ syuḥ samarthā indriyādayaḥ
anugrahaśca tadbhaktyā tatsattā hotadarghyataḥ
8.165
maryādātikrame nṛṇāṃ sākṣibhūtā imā iti
śrīdharasvāmino vyākhyan pañcame hi caturdaśe
8.166
anugrahītṛtā sarvasvīkṛtā devatāsvataḥ
maryādārakṣaṇadvārā śrotrāpyāyanato'stu sā
8.167
atho balam
balāpyāyanamapyeva śarīrāderapekṣitam
na labhyo balahīnena so'yamātmeti gīḥ śruteḥ
8.168
śarīraṃ balamapyeṣyaṃ paripraśnena sevayā
na cāśuśrūṣave vācya-mityādi smṛtidarśanāt
8.169
dvāramāhurmahatsevāṃ vimukterityapi smṛtiḥ
śarīrabalahīnastu svasevāṃ kārayiṣyati
8.170
nanvāpyāyantu me'ṅgānītyetenaitadgatārthatā
bāhyāṅgapuṣṭiruktā prā-gihāntarbalamucyate
8.171
hṛdo balamihārthyaṃ vā tathā cāha hariḥ svayam
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa
8.172
astyaṅgapuṣṭiḥ pārthasyā-'sīdan gātrāṇi tasya tu
hacchaithilyaprayuktaṃ tasmādbalamarghyate
8.173
vyutthānameṣaṇābhyaśca hṛdbalādeva śakyate
iyādaraṇyamityāha pādau na calataḥ param
8.174
uttiṣṭhata prāpya varānubodhata jāgrata
bhavotthānaṃ gurau vāsaḥ samādhiśca bale sati
8.175
pāṇḍityaṃ prāpya bālyena tiṣṭhāsediti ca śrutiḥ
pāṇḍityaṃ śravaṇaṃ prāmurvidhatte mananādikam
8.176
balasya bhāvo bālyaṃ cā'nātmadṛṣṭitiraskṛtiḥ
tasmānmananameveti saṃpradāyavido viduḥ
8.177
maunaṃ na mananaṃ kintu nididhyāsanamīritam
balaśabdena prakṛte grahītuṃ tacca śakyate
8.178
yato yato niścarati manastacca niyamyate
balādeva balaṃ tasmānnididhyāsanameva tat
8.179
indriyāṇi ca sarvāṇi
indriyāṇi tathānyāni mamāpyāyantu sarvaśaḥ
sarveṣāmupakāro hi brahmajñāne pravartate
8.180
indriyaṃ hīndraliṅgaṃ syā-dindreṇa paramātmanā
dṛṣṭaṃ sṛṣṭaṃ tathā juṣṭaṃ dattaṃ cetyāha pāṇiniḥ
8.181
intho hi brahmanāmedaṃ taminthaṃ tvindramājaguḥ
tadvāsā bhāsamānāni khāni yāntyasya liṅgatām
8.182
sarvasyendreṇa dṛṣṭatvāt ko viśeṣo'smadindriye
śṛṇu cetanavattatsyād yenasminnānmadhīrbhavet
8.183
nanu cetanavattāvat śarīramapi bhāsate
tanna prakāśanaṃ kuryā-dindriyaṃ na punastanuḥ
8.184
jñānaśaktiḥ kriyāśaktiriti dvayyātmanīritā
ādyā jñānendriye dṛṣṭā dṛṣṭā karmendriye'parā
8.185
malinā'malinau bhāgau antaḥkaraṇayoginau
kriyā jñānaṃ ca bhavatastatrātmapratibimbataḥ
8.186
jñānaśaktiḥ sphuṭekṣyeta jñānendriyamupāgatā
karmaśaktiḥ sphuṭekṣyeta karmendriyamupāgatā
8.187
bāhyakriyātmanā bāhyasphūrtyātmanā ca te
bahirindriyamāgatya spaṣṭaṃ bhātaḥ śarīriṇām
8.188
akṣaṇābhivīkṣyate vastu svopeta pratibimbataḥ
indriyeṇekṣyate cātmā svetattatpratibimbataḥ
8.189
nanu cānumitestaulyād bhedaḥ ko liṅgadṛṣṭayoḥ
śṛṇvādye'numitiḥ spaṣṭā pratyakṣamiva cāparā
8.190
darśanaśravaṇādirna suptasyā'pi tu jāgrataḥ
śrotrasya śrotramityādi tata ātmānumīyate
8.191
dvitīye cakṣurāyātaṃ pratibimbaṃ hi vīkṣyate
tadeva vastujñānaṃ ca pratyakṣamiva tattattaḥ
8.192
akṣaṇā samīkṣyate vastu svāgatapratibimbataḥ
indriyeṇekṣyate cātmā - svetattatpratibimbataḥ
8.193
kiṃ cāstibhātirūpeṇa pratyakṣaṃ saccidādikam
paricchinnātmanā bhāgatyāgācchuddhātmadarśanam
8.194
anāpyāyitadṛk paśyet sakalaṃ kāminīmayam
āpyāyitākṣo vīkṣetta sarvaṃ brahmamayaṃ jagat
8.195
indrasṛṣṭatvahetośca cakṣurādikamindriyam
etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca
8.196
nanu sarvaṃ jagadidam indrasṛṣṭaṃ bhavediti
indriye ko viśeṣo'sti yenāsyaivendriyākhyatā
8.197
svasvopādānasambandha-saṃyamād divyamindriyam
jāyamānaṃ paraṃ mūlaṃ gamayet sadapatyavat
8.198
divyaṃ śrotraṃ bhavecchrotrākāśasambandhasaṃyamāt
divyaṃ cakṣustathā cakṣustejaḥsambandhasaṃyamāt
8.199
parāñci khāni vyatṛṇat kaḥ parāgdarthyato janaḥ
aikṣata. pratyagātmāna-māvṛtತākṣa iti śrutiḥ
8.200
indrasṛṣṭatvato hīndro mūlopādānamucyate
tadīkṣitrindriyaṃ divyaṃ tattvasambandhasaṃyamāt
First 200 of 534 passages. Read on
Linked texts (8)
- Varāhapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Southern recension — Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Vulgate (700 verses) — Sanskrit
- Critical edition (BORI, Bhīṣmaparvan 23–40) — Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit