Pramāṇa · Search · About · API

Vedapadapatha 89

Vedapadapāṭha 89

Language
Sanskrit

89.2

 ityetau kasya varṇasya dvividhavyavasthitoccāraṇasya
cihnāviti vicāryate
imau cinhau saṃdā tatraivopalabhyete yatra raśaṣasaheṣu parato'nusvāsya
parasavarṇaṃ na bhavati | mādhyandinasaṃhitāyām anusvārasya raśaṣasahavarṇān vihāya
sarvatraiva nityaṃ parasavarṇatvaṃ bhavati | raśaṣasahānāṃ savarṇī sānusvāraṃ varṇāntaraṃ
nāsti iti vaiyākaraṇā vaidikāśca manvate | tena raśaṣasaheṣu parato'nusvārasya
parasavarṇatvaṃ na bhavati, anusvāraḥ svenaiva rupeṇāvatiṣṭhate | mādhyandinā yathā
yavayoguṃ rulaghulaghutarabhedena trividhaṃ viśiṣṭamuccāraṇaṃ vidadhate, tathaivānusvārasyāpi hrasvadīrghabhedena dvividhaṃ viśiṣṭamuccāraṇaṃ kurvate
purā kāle'nusvārasya yavayoriva trividhamuccāraṇamabhūditi prātiśākhyapariśiṣṭabhūtāt pratijñāpariśiṣṭājjñāyate | tathāhi tatsūtram—
tasya traividhyamākhyātaṃ hrasvadīrghagurubhedaiḥ
dīrghāt paro hrasvo hrasvāt paro dīrgho gurau pare guruḥ || 3

89.1

eṣu prācīnācāryairuktastṛtīyo bheda idānīṃ luptaḥ | tathā coktamasya
sūtrasya vyākhyāne'nantabhaṭṭena—
vastutastu gurudīrghayorbhedo nāsti tathāpyupādhibhedād bhedo
mantavyaḥ | asti cātropādhiḥ—saṃjñābhedo lipibhedaśca | tṛtīyastvadānīṃ prāyaśaḥ paribhraṣṭaḥ, tathāpi prācīnasaṃpradāyānurodhājjñāyate
nāyaṃ varṇaviśeṣaḥ—yathā cāsmābhiḥ pūrvamupapāditaṃ tathā 5 
ityetābhyāṃ cihnābhyāṃ nirdiṣṭaṃ nānusvārād varṇāntaraṃ kiñcit | ata eva
prātiśākhye varṇaprakaraṇe'sya nirdeśo nopalabhyate | yadi cāsya varṇāntaratvaṃ svīkriyeta tarhi prātiśākhyena virodha utpadyate | prātiśākhye aṃ ityusvāraḥ
(8|21) sūtreṇa anusvārasya sadbhāvaḥ sūcitaḥ | mādhyandinasaṃhitāyām anusvārasya nityaṃ parasavarṇatvaṃ bhavatītyuktaṃ purastāt, ata eva kvacidapi vaidikapāṭhe 1 'nusvāro nopalabhyate | sati cānusvārābhāve yathā prātiśākhyapravaktrā
mādhyandinapāṭhe'dṛśyamānānāṃ varṇāntarāṇāṃ tasmin ḷhaḷajihvāmūlīyopadhmānīpanāsikyā 2 na santi mādhyandinānām, lṛkāro dīrghaḥ,
plutaścoktavarjam (8|35) iti sūtreṇa pratiṣedha uktastathā'nusvārasyāpi
pratiṣedho vyadhāsyat | na ca tenānusvārasya pratiṣedho vihitaḥ | tena jñāyate
'styanusvārasya mādhyandinasaṃhitāyāṃ sadbhāvaḥ | sa ca raśaṣasahapara eva
sambhavati yatrānusvārasya parasavarṇatvaṃ na prāpnoti | etena jñāyate yanmādhyandinasaṃhitāyāṃ m̐kh m̐g ityevaṃ bhūtau yau dvau lipicihnāvupalabhyete tāvanusvārasyaiva
dvividhoccāraṇāya kalpitau, na varṇāntarasya kasyāṃcad dvividhasya | etenānyasaṃhitāsvapi yatra m̐kh m̐g ityevaṃ vaikavidhameva cihnamupalabhyate tadapyanusvārasyaiva
jñeyaḥ
yattu pratijñāsūtre—athānusvārasya m̐g ityādeśaḥ śaṣasahārepheghu
ityatrādeśarūpeṇa nirdeśaḥ, kṛtaḥ so'pi lipicihnarūpādeśapara eva vyākhyātavyaḥ,
na tu varṇāntarādeśarūpaḥ | anyathā pūrvamuktaḥ prātiśākhyavirodha āpadyeta
anusvārasya lipicihnabhede kāraṇam—yadi m̐kh m̐g cihnābhyāṃ
nirdiṣṭo'nusvāra eva tarhi varṇāntaravallipibhedaḥ kuta iti ced, ucyate—
mādhyandinasaṃhitāyām anusvārasya dvividhoccāraṇasya (prācīnamate trividhasya)
vihitatvāt dvividhoccāraṇabhedanidarśanāya lipyāṃ dvividhaṃ cihnamāvaśyakam,
tacca dvividhaṃ cihnaṃ yathānusvāracihnaṃ varṇopari nirdiśyate tathopari sukaratayā
na saṃbhavati, atastasya dvividhaṃ cihnaṃ varṇāntaraṃ m̐kh m̐g rūpeṇa nirdiśyate
m̐kh m̐g nirdiṣṭayoruccāraṇaprakāraḥ—sāmpratikā vaidikā ābhyāṃ
cihnābhyāṃ nirdiṣṭasyānusvārasya gvaṅ guṅ ityevamuccāraṇaṃ vidadhati | etādṛśamuccāraṇaṃ pratyakṣameva doṣagrastam, nahyardhamātrikasya varṇasya sārdhadvimātrikaṃ
gvaṅ, dvimātrikaṃ guṅ ityevaṃ voccāraṇaraṇaṃ sādhu śakyate vaktum
yājñavalkyaśikṣāvyākhyātrā'maranāthaśāstriṇā gvaṅ ityevamuccāraṇasya
spaṣṭamaśāstrīyatvamuktam—ye ca ‘gaṇapatigvaṅ havāmahe’ ityevamuccārayanti te
'nadhītavidyā prātiśākhyādyanabhijñāśca | pṛṣṭha 106
hrasvadīrghasaṃjñayorabhiprāyaḥ—na ca dīrghāt parasya hrasvasaṃjñāyāḥ
hrasvāt parasya ca dīrghasaṃjñāyā vidhānāt mātrikadvimā trikālikena bhavitavyam
nahyatra hrasvadīrghaśabdau acāṃ hrasvadīrghasaṃjñāvat dvimātraikamātrākālavidhāyakau,
apitu dvividhasyānusvārasyoccāraṇe prayatnasya gurulaghubhāvasyaiva dyotakau

89.150

etena ॅm̐ m̐ḹ cihnābhyāṃ saṃketitasya dvividhasyānusvārasya gurulaghuprayatnābhyāmevoccāraṇaṃ kartavyam, na tu gvaṅ guṅ ityevaṃ rūpeṇa iti samyak
vyavasthāpitam
turīyaṃ pariśiṣṭam
yakāraṣakārayorjakārakhakāroccāraṇayorvivecanam
sāmpratikā mādhyandinā yathālakṣaṇaṃ gurusaṃjñakasya 1 yakārasya jakāroccāraṇaṃ ṣakārasya ṭavargasaṃyogaṃ kakārādisaṃyogaṃ ca vihāya khakāroccāraṇaṃ
kurvanti | tadviṣaye vicāryate - kimanayorjakārakhakāroccāraṇa śāstrasammatamutāśāstrīyam | tatra tāvat yathākramamanayorjakārakhakāroccāraṇavidhāyakāni
vacanāni prastūyante saṃkṣepeṇajakāroccāraṇavidhāyakāni vacanāni - yājñavalkyaśikṣāyāmevaṃ
vidhīyantepādādau ca padādau ca saṃyogāvagraheṣu ca
jaśabda iti vijñeyo yo'nyaḥ sa ya iti smṛtaḥ