Pramāṇa · Search · About · API

Atharvanopanishadah (Ātharvaṇopaniṣadaḥ)

आथर्वणोपनिषदः

a number of Upanishads belonging to the Av.

Language
Sanskrit
Date
800 BCE – 1750 CE
Extent
147 passages, 4,939 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Elevan Atharvana Upanishads With Dipikas; ed. G. A. Jacob; Bombay Sanskrit and Prakrit Series; Government… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

rāyaspoṣasya dātā ca nidhidātānnado mataḥ
rakṣohaṇo balagahano vakratuṇḍāya hum
te hocustaṃ surāḥ sarve bhagavantaṃ sanātanam
no'vadyamavatārānvai gṛhṇante naiva bhūtale

1.2

ājñāyāvatārāṃste hi gopānnaḥ strīśca no kuru
anyò na vigrahaṃ dhatte tavāṅgasparśanādvinā

1.3

śaśvatsparśāārpite'smākaṃ gṛhṇante'vatārānvayam
rudrādīnāṃ vacaḥ śrutvā provāca bhagavān svayam

1.4

aṅgasaṅgaṃ kariṣyāmi bhavadvākyaṃ karomyaham
moditāste surāḥ sarve kṛtakṛtyādhunā vayam

1.5

yo nandaḥ paramānando yaśodā muktigehinī
māyā sā trividhā proktā sattvarājasatāmasī

1.6

proktā sāṃttvī ca rudre sā bhakte brahmaṇi rājasī
tāmasī daityapakṣe tu māyā tredhā hyudāhṛtā

1.7

ajayyā vaiṣṇavī māyāpyajena sājitā purā
devakī brahmavidyā sā yā devairupagīyate

1.8

nigamo vasudevo yo vedārthaḥ kṛṣṇarāmayoḥ
stuvanti satataṃ yanme so'vatīrṇo mahītale

1.9

vane vṛndāvane krīḍan gopagopīsuraiḥ saha
gopyo gāva ṛcastasya yaṣṭikā kamalāsanaḥ

1.10

vaṃśastu bhagavān rudraḥ śṛṅgamindraḥ sakhā surāḥ
gokulavanaṃ vaikuṇṭhaṃ tāpasāstatra te drumāḥ

1.11

lobhakrodhādayo daityāḥ kalikālo'tiraskṛtaḥ
goparūpo hariḥ sākṣānmāyāvigrahadhāraṇaḥ

1.12

durbodhaṃ kuhakaṃ tasya māyayā mohitaṃ jagat
durjayā sā suraiḥ sarvairyaṣṭirūpo'bhavadvidhiḥ

1.13

rudro yena kṛto vaṃśastasya māyā jagatkatham
balaṃ jñānaṃ surāṇāṃ vai teṣāṃ jñānaṃ hṛtaṃ kṣaṇāt

1.14

śeṣanāgo'bhavadrāmaḥ kṛṣṇo brahmaiva śāśvatam
aṣṭāvaṣṭasahasre dve śatādhikāḥ striyastathā

1.15

ṛcopaniṣadastā vai brahmarūpā ṛcaḥ striyaḥ
dveṣaścāṇūramallo'yaṃtsaro muṣṭiko'jayaḥ

1.16

darpaḥ kuvalayāpīḍo garvo rakṣaḥ khago bakaḥ
dayā sā rohiṇī mātā satyabhāmāhiṃseti vai

1.17

aghāsuro mahāvyādhiḥ kaliḥ sa kaṃsabhūpatiḥ
śamo mitraṃ sudāmā yaḥ satyākrūro damodbhavaḥ

1.18

yaḥ śaṅkhaḥ sa svayaṃ viṣṇurlakṣmīrūpo vyavasthitaḥ
dugdhasindhoḥ samutpanno meghaghoṣastu sa smṛtaḥ

1.19

dugdhodadhiḥ kṛtastena bhagnabhāṇḍodadhirgṛhe
krīḍate bālako bhūtvā pūrvavacca mahodadhau

1.20

yasyāsau jvalanābhāsaḥ khaṅgarūpo maheśvaraḥ
kaśyapolūkhalaḥ khyāto rajjurmātāditistathā

1.21

saṃhārārthaṃ ca śatrūṇāṃ rakṣaṇāya ca saṃsthitaḥ
kṛpārthaṃ sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmamātmajam

1.22

yatsṛṣṭamīśvareṇāsīttaccakraṃ brahma rūpadhṛk
vaijayantī ca vāyuśca sa paraṃ dharmasaṃjñakaḥ

1.23

chattraṃ tu khaṃ ca saṃviddhi binduvatsarvamūrdhani
yāvanti devarūpāṇi vadanti vibudhā janāḥ

1.24

namanti devarūpebhya evamādi na saṃśayaḥ
gadā ca kālikā sākṣātsarvaśatrunibarhiṇī

1.25

dhanuḥ śārṅgaṃ svamāyā taccharaḥ kālo'subhojanaḥ
abjakāṇḍaṃ jagadbījaṃ dhṛtaṃ pāṇau svalīlayā

1.26

garuḍo vaṭabhāṇḍīraḥ sudāmā nārado muniḥ
vṛndā bhaktiḥ priyā buddhiḥ sarvajantuprakāśinī

1.27

tasmānna bhinnā etāstā ābhirbhinno na vai vibhuḥ
bhūmāvuttāritaṃ sarvaṃ vaikuṇṭhaṃ svargavāsinaṃ vaikuṇṭhaṃ
svargavāsinamiti

1.48

ityatharvavede kṛṣṇopaniṣatsamāptā

2.1

atha kālāgnirudraṃ bhagavantaṃ sanatkumāraḥ papraccha adhīhi bhagavaṃstripuṇḍravidhiṃsatattvaṃ kiṃ dravyaṃ kiṃ sthānaṃ kati pramāṇaṃ kā rekhāḥ kiṃ daivataṃ ke mantrāḥ kāḥ śaktayaḥ
kiṃ phalamiti | taṃ hovāca bhagavān yaddravyaṃ tadāgneyaṃ
bhasma | sadyādipañcabrahmamantraiḥ parigṛhyāgniriti bhasmetyanena cābhimantrya mā nastoketi samuddhṛtya tryambakaṃ yajāmaha iti śirolalāṭavakṣaḥskandheṣviti tribhistryāyuṣaistryambakaistriśaktibhistiryaktisro rekhāḥ prakurvīta | vratametacchāāmbhavaṃ sarvavedeṣu vedavādibhiruktam | tatsamācarenmumukṣurna punarbhāvāya | atha sanatkumāra pramāṇamasya tridhā
cālalāṭādācakṣuṣaśca bhruvormadhyataḥ

2.2

yāsya prathamā rekhā sā gārhapatyaścākāro rajo bhūlo̍kaścātmā kriyāśaktirṛgvedaḥ prātaḥsavanaṃ maheśvaro devatā | yāsya dvitīyā rekhā sā ca dakṣiṇāgnirukāraḥ sattvamantarikṣamantarātmā cecchāśaktiryajurvedo mādhyandinaṃ
savanaṃ sadāśivo devatā | yāsya tṛtīyā rekhā sāhavanīyo makārastamo dyauḥ paramātmā jñānaśaktiḥ sāmavedastṛtīyasavanaṃ śivo devateti tripuṇḍraṃ bhasmanā karoti
yo vidvān brahmacārī gṛhastho vānaprastho yatirvā samastamahāpātakopapātakebhyaḥ pūto bhavati | tena sarve devā
dhyātā bhavanti | sa sarvairdevairjñāto bhavati | sa sarveṣu
tīrtheṣu snāto bhavati | sa satataṃ rudrajāpī bhavati | sa
sakalabhogabhugdehaṃ tyaktvā śivasāyujyameti | na sa punarāvarttate na sa punarāvarttata ityāha bhagavān kālāgnirudraḥ | yastvetadadhīte so'pyevameva bhavatītyoṃ satyamityupaniṣat

2.45

iti kālāgnirudropaniṣatsamāptā

3.1

nārāyaṇakṛtadīpikāsahitā
vāsudevopaniṣat
oṃ | namaskṛtya bhagavantaṃ nāradaḥ sarveśvaraṃ vāsudevaṃ
papraccha śrībhagavannūrdhvapuṇḍravidhiṃ dravyamantrasthānādisahitaṃ me brūhīti | taṃ hovāca bhagavān vāsudevo vaikuṇṭhasthānodbhavaṃ mama prītikaraṃ madbhaktairbrahmādibhirdhāritaṃ
viṣṇucandanaṃ vaikuṇṭhasthānādāhṛtya dvārakāyāṃ mayā pratiṣṭhitam | candanaṃ kuṅkumādisahitaṃ viṣṇucandanaṃ mamāṅge
pratidinamāliptaṃ gopībhiḥ prakṣālanādgopīcandanamākhyātam | madaṅgalepanaṃ puṇyaṃ cakratīrthāntaḥsthitaṃ cakrasamāyuktaṃ pītavarṇaṃ muktisādhanaṃ bhavati

3.1-2

atha gopīcandanaṃ namaskṛtyoddhṛtya
gopīcandana pāpaghna viṣṇudehasamudbhava
cakrāṅkita namastubhyaṃ dhāraṇānmuktido bhava

3.2

iti prārthya “nnimaṃ me gaṅge” iti jalamādāya “viṣṇornu kami" ti mardayet | "ato devā avantu na" ityetābhirṛgbhirviṣṇugāyatryā ca trivāramabhimantrya
śaṅkhacakragadāpāṇe dvārakānilayācyuta
govinda puṇḍarīkākṣa māṃ pāhi śaraṇāgatam

3.2-2

iti māṃ dhyātvā gṛhastho lalāṭāddvādaśasthaleṣvanāmikyāṅgulyā viṣṇugāyatryā keśavādidvādaśanāmabhirvā dhārayet | brahmacārī vānaprastho vā lalāṭakaṇṭhahṛdayabāhumūleṣu viṣṇugāyatryā kṛṣṇādipañcanāmabhirvā dhārayet
yatistarjanyā śirolalāṭahṛdayeṣu praṇavena dhārayet | brahmādayastrayo mūrttayastisro vyāhṛtayastrīṇi chandāṃsi trayo
vedāstrayaḥ svarāstrayo'gnayo jyotiṣmantastrayaḥ kālāstisro'vasthāstraya ātmānaḥ puṇḍrāstraya ūrdhvāḥ | akārokāramakārā ete sarve praṇavamayordhvapuṇḍratrayātmakāḥ
tadetadomityekadhā samabhavat | paramahaṃso lalāṭe praṇavenaikamūrdhvapuṇḍraṃ vā dhārayet | tatra dīpaprakāśaṃ svamātmānaṃ
paśyan brahmaivāhamasmīti bhāvayan yogī matsāyaoutputujyamvāpnoti

3.1-3

athānyò hṛdayasthordhvapuṇḍramadhye vā hṛdayakamalamadhye
vā svamātmānaṃ bhāvayet
“tasya madhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitā
nīlatoyadamadhyasthā vidyullekheva bhāsvarā

3.2-3

nīvāraśūkavattanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā
tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ”

3.3

pūrvamabhyasya puṇḍrasthaṃ hṛtpadme tu tato'bhyaset
kramādevaṃ svamātmānaṃ bhāvayenmāṃ paraṃ harim

3.4

ekāgramanasā yo māṃ dhyāyate harimavyayam
hṛtpaṅkaje svamātmānaṃ sa mukto nātra saṃśayaḥ

3.5

madrūpamavyayaṃ brahma madhyādyantavivarjitam
svaprabhaṃ saccidānandaṃ bhaktyā jānāti cāvyayam

3.6

eko viṣṇuranekeṣu jaṅgamasthāvareṣu ca
anusyūto vasāmyātmā bhūteṣvahamavasthitaḥ

3.7

tailaṃ tileṣu kāṣṭheṣu vahniḥ kṣīre ghṛtaṃ yathā
gandhaḥ puṣpeṣu bhūteṣu tathātmāvasthito'smyaham

3.8

“yacca kiñcijjagatsarvaṃ dṛśyate śrūyate'pi vā
antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ”

3.9

dehādirahitaṃ sūkṣmaṃ citprakāśaṃ nirañjanam
sarvānusyūtamadvaitaṃ paraṃ brahma bhavāmyaham

3.10

brahmarandhre bhruvormadhye hṛdaye cintayeddharim
gopīcandanamālipya tatra dhyātvāpnuyātparam

3.11

ūrdhvadaṇḍyūrdhvaretā ya ūrdhvapuṇḍyūrdhvayogavit
ūrdhvapadamavāpnoti yatirūrdhvacatuṣkavān

3.12

ityetanniścitaṃ jñānaṃ madbhavatyā sidhyati svayam
nityamekāgrabhaktistu gopīcandanadhāraṇāt

3.13

brāhmaṇānāṃ tu sarveṣāṃ vaidikānāmanuttamam
gopīcandanavāribhyāmūrdhvapuṇḍraṃ vidhīyate

3.14

yo gopīcandanābhāve tulasīmūlamṛttikām
mumukṣurdhārayennityamaparokṣātmasiddhaye

3.15

gopīcandanaliptāṅgo dehasthāni ca tasya yaḥ
asthīni cakrarūpāṇi bhavantyeva dine dine

4.1

3
atha rātrāvagnihotrabhasmanāgnerbhasmāsīdaṃ viṣṇustrīṇi
padeti mantrairviṣṇugāyatryā praṇavenoddhūlanaṃ kuryāt | evaṃ
vidhinā gopīcandanaṃ yo dhārayedyastvetadadhīte vā sa sarvamahāpātakebhyaḥ pūto bhavati | pāpabuddhistasya na jāyate | sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati | sarvairyajñairyājī bhavati | sarvairdevaiḥ pūjyo bhavati | nārāyaṇe mayyacalā bhaktiścāsya vardhate | samyag jñānaṃ labdhvā viṣṇusāyujyamāpnoti na ca punarāvarttate
“tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ
divīva cakṣurātatam”

4.2

“tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate
viṣṇoryatparamaṃ padam”

4.49

4
ityatharvavede vāsudevopaniṣatsamāptā

5.1

gopī kā nāma | saṃrakṣaṇī| kutaḥ saṃrakṣaṇī| lokasya
narakānmṛtyorbhayācca saṃrakṣaṇī| candanaṃ tuṣṭikāraṇaṃ ca
kiṃ tuṣṭikāraṇam | brahmānandakāraṇam | ya evaṃ vidvānetadākhyāpayedya etacca dhārayedgopīcandanamṛttikāyā niruktyā dhoraṇamātreṇa ca brahmaloke mahīyate brahmaloke
mahīyata iti

5.2

ṣṇākhyaṃ paraṃ dhāmājayaṃstā jagatsṛṣṭisthityantakāriṇyaḥ prakṛtimahadahaṃmādyā mahāmāyāḥ | kaśca viṣṇuḥ | paraṃ brahmaiva
viṣṇuḥ | kaścāhlādaḥ | gopīcandanasaṃsaktamānuṣāṇāṃ pāpasaṃharaṇācchuddhānāṃkaraṇanāṃ brahmajñānaprāptiśca | ya evaṃ
vedetyupaniṣat

5.3

gopītyagra ucyatāṃ candanaṃ tu tataḥ paścāt | gopītyakṣaradvayaṃ candanaṃ tu triyakṣaraṃ tasmādakṣarapañcakam | ya evaṃ
vidvān gopīcandanaṃ dhārayedakṣayaṃ padamāpnoti pañcatvaṃ na
sa paśyati tato'mṛtatvamaśnute tato'mṛtatvamaśnuta iti

5.4

atha māyāśabalitaṃ brahmāsīttataśca mahadādyā brahmaṇo
mahāmāyāsammilitāt | pañcabhūteṣu gandhavatīyaṃ pṛthivyāsīt | pṛthivyāśca vaibhavādvarṇabhedāḥ | pītavarṇā mṛdo jāyante lokānugrahārtham | māyāsahitabrahmasambhogavaśādasya candanasya vaibhavam | ya evaṃ vidvānyatihaste dadyādanupaplavaḥ sarvamāyureti | tataḥ prājāpatyaṃ rāyaspoṣaṃ
gauṣyatyaṃ ca | ya etadrahasyaṃ sāyamprātardhyāyedahorātrakṛtaṃ
pāpaṃ nāśayati mṛto mokṣamaśnute mṛto mokṣamaśnuta
iti

5.1-2

gopīcandanapaṅkena lalāṭaṃ yastu lepayet
ekadaṇḍī tridaṇḍī vā sa vai mokṣaṃ samaśnute

5.2-2

gopīcandanaliptāṅgo yaṃ yaṃ paśyati cakṣuṣā
taṃ taṃ pūtaṃ vijānīyādrājabhiḥ satkṛto bhavet

5.3-2

brahmahantā kṛtaghnaśca goghnaśca gurutalpagaḥ
teṣāṃ pāpāni naśyanti gopīcandanadhāraṇāt

5.4-2

gopīcandanaliptāṅgo mriyate yatrakutracit
abhivyāpyāyato bhūtvā devendrapadamaśnute

5.5

gopīcandanaliptāṅgaṃ puruṣaṃ ya upāsate
evaṃ brahmādayo devāstanmukhāstānūpāsate

5.6

gopīcandanaliptāṅgaḥ puruṣo yena pūjyate
viṣṇupūjitabhūtitvādviṣṇuloke mahīyate

5.7

sadācāraḥ śubhākalpo mitāhāro jitendriyaḥ
gopīcandanaliptāṅgaḥ sākṣādviṣṇumayo bhavet

5.8

gopīcandanaliptāṅgo vrataṃ yastu samācaret
tataḥ koṭiguṇaṃ puṇyamityevaṃ munirabravīt

5.9

gopīcandanaliptāṅgairjapadānādi yatkṛtam
nyūnaṃ sampūrṇatāṃ yāti vidhānena viśeṣataḥ

5.10

gopīcandanamāyuṣyaṃ balārogyavivarddhanam
kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva ityevaṃ munayo'bruvan

5.11

agniṣṭomasrahastrāṇi vājapeyaśatāni ca
teṣāṃ puṇyamavāpnoti gopīcandanadhāraṇāt

5.12

gopīcandanadānasya nāśvamedhakṛtaḥ phalam
na gaṅgayā samaṃ tīrthaṃ na śuddhirrgopīcandanāt

5.13

bahunātra kimuktena gopīcandanamaṇḍanam
na tattulyaṃ bhavelloke nātra kāryā vicāraṇā

5.14

candanaṃ cāpi gopīnāṃ kelikuṅkumasambhavam
maṇḍanātpāvanaṃ nṛṇāṃ bhuktimuktiphalapradam

5.15

kṛṣṇāgopīratodbhūtaṃ pāpaghnaṃ gopīcandanam
tatprasādātsarvadaiva caturvargaphalapradam
tilamātrapradānena kāñcanādrisamaṃ phalam

5.16

kuṅkumaṃ kṛṣṇagopīnāṃ jalakrīḍāsu sambhṛtam
gopīcandanamityuktaṃ dvāravatyāṃ sureśvaraiḥ

5.17

kṛṣṇāgopījalakrīḍākuṅkumaṃ candanairyutam
tilamātraṃ pradāyedaṃ punātyādaśamaṃ kulam

5.18

gopīcandanakhaṇḍaṃ tu cakrākāraṃ sulakṣaṇam
viṣṇurūpamidaṃ puṇyaṃ pāvanaṃ pītavarṇakam

6.1

āpo vā agra āsan | tatra prajāpatirvāyurbhūtvāśrāmyatedaṃ sṛjeyamiti | sa tapo'tapyata tata oṅkāramapaśyat | tato vyāhatīstato gāyatrīm | gāyatryā vedāstairidamasṛjata | dhūmamārgavistṛtaṃ hi vedārthamabhisandhāya
caturdaśa lokānasṛjata | tata upaniṣadaḥ śrutaya āvirbabhūvuḥ | arcimārgavistṛtaṃ vedārthamabhisandhāya sarvān
vedān sarahasyopaniṣadaṅgāna brahmaloke sthāpayāmāsa
tāścopādiśadvaivasvate'ntare saguṇaṃ brahma ciddhanānandaikarūpaṃ
puruṣottamarūpeṇa mathurāyāṃ vasudevasadmanyāvirbhaviṣyati
tatra bhavatyaḥ sarvalokotkṛṣṭasaundaryakrīḍābhogā gopikāsvarūpaiḥ parabrahmānandaikarūpaṃ kṛṣṇaṃ bhajiṣyatha | tatra
ślokāḥ
iti brahmavaraṃ labdhvā śrutayo brahmalokagāḥ
kṛṣṇamārādhayāmāsurgokule dharmasaṅkule

6.2

śrīkṛṣṇākhyaṃ paraṃ brahma gopikāḥ śrutayo'bhavan
etatsaṃbhogasambhūtaṃ candanaṃ gopīcandanaṃ
candanaṃ gopīcandanamiti

6.1-2

5
ityatharvavede gopīcandanopaniṣatsamāptā
oṃ| atha puruṣo ha vai nārāyaṇo'kāmayata prajāḥ
sṛjeyeti| nārāyaṇātprāṇo jāyate manaḥ sarvendriyāṇi
ca| khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī| nārāyaṇādbrahmā jāyate nārāyaṇādrudro jāyate nārāyaṇātprajāpatirjāyate nārāyaṇādindro jāyate nārāyaṇādaṣṭau
vasavo nārāyaṇādekādaśa rudrā nārāyaṇāddvādaśādityāḥ
sarvā devatāḥ sarve ṛṣayaḥ sarvāṇi chandāṃsi sarvāṇi ca
bhūtāni nārāyaṇādeva samutpadyante nārāyaṇe pralīyante
nārāyaṇe pralīyante

6.2-2

atha nityo deva eko nārāyaṇo brahmā ca nārāyaṇaḥ
śivaśca nārāyaṇaḥ śakraśca nārāyaṇo dvādaśādityāśca
nārāyaṇo vasavo'śvinau ca nārāyaṇaḥ sarve ṛṣayo'pi
nārāyaṇaḥ kālaśca nārāyaṇo diśaśca nārāyaṇo'dhaśca
nārāyaṇa ūrdhvaṃ ca nārāyaṇo mūrttāmūrttaṃ ca nārāyaṇo'ntarbahiśca nārāyaṇo nārāyaṇa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhāvyam | atha nityo niṣkalaṅko nirākhyāto nirvikalpo
nirañjanaḥ śuddho deva eko nārāyaṇo na dvitīyo'sti
kaścit | ya evaṃ veda sa viṣṇureva bhavati | rudraṃ sa sārathiṃ kṛtvā manaḥpragrahavānpumān | prayāti paramaṃ pāraṃ
viṣṇvākhyaṃ padamavyayaṃ viṣṇvākhyaṃ padamavyayam

6.3

etadvai nārāyaṇasyopaniṣadam | yo ha vai nārāyaṇasyopaniṣadamadhīte sa sarvebhyo aghebhyo vimukto bhavati
sa sarvebhyo ghorebhyo vimukto bhavati sa sarvān kāmānavāpnoti sarvāṃśca lokānāpnoti brahmatvaṃ ca gatvāmṛtatvaṃ
ca gacchatyamṛtatvaṃ ca gacchatīti

6.4

omityetadagre vyāharennama iti paścānnārāyaṇāyetyupariṣṭāt | omityekākṣaraṃ nama iti dve akṣare nārāyaṇāyeti pañcākṣarāṇi | etadvai nārāyaṇasyāṣṭākṣaraṃ padam
yo ha vai nārāyaṇasyāṣṭākṣaraṃ padamadhyetyanu̍paplavaḥ sarvamāyureṣyeti vindate prājāpatyaṃ rāyaspoṣaṃ gauṣpatyaṃ sa
tato'mṛtatvamaśnute sa tato'mṛtatvamaśnuta iti

6.3-2

pratyagānandaṃ brahma puruṣaṃ praṇavasvarūpamakāra ukāro
makāra iti tānekadhā samabhavattadetadomiti yaṃ dṛṣṭvā
mokṣaṃ gacchati

6.5

mucyate yogī janmasaṃsārabandhanāt | oṃ namo nārāyaṇāyeti mantropāsako vaikuṇṭhabhuvanaṃ gamiṣyati | tadidaṃ puraṃ puṇḍarīkaṃ vijñānaghanaṃ tasmāttaḍidābhamātram
nārāyaṇīye tu
brahmaṇyo devakīputro brahmaṇyo madhusūdana iti sarvabhūtasthamekaṃ nārāyaṇaṃ kāraṇarūpamakāraṃ paraṃ brahma omiti
etadatharvaśiro yo'dhīte prātaradhīyāno rātrikṛtaṃ pāpaṃ
nāśayati sāyamadhīyāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati madhyandinamādityābhimukho'dhīyānaḥ pañcamahāpātakopapātakebhyaḥ pramucyate sarvavedapārāyaṇapuṇyaṃ labhate nārāyaṇe
sāyujyamāpnoti nārāyaṇe sāyujyamāpnotīti

6.33

ityatharvavede nārāyaṇopaniṣatsamāptā

6.33.p1

sarvapāpaviśuddhātmā sa gacchedvaiparamāṃ gatim
prathamena tu lakṣeṇa ātmaśuddhirbhaviṣyati
dvitīyena tu lakṣeṇa mantraśuddhimavāpnuyāt
tṛtīyena tu lakṣeṇa svargalokamavāpnuyāt
caturthena tu lakṣeṇa hareḥ sāmīpyamāpnuyāt
pañcamena tu lakṣeṇa nirmalaṃ jñānamāpnuyāt
tathā ṣaṣṭhena lakṣeṇa bhavedviṣṇau sthirā matiḥ
saptamena tu lakṣeṇa svarūpaṃ pratipadyate
aṣṭamena tu lakṣeṇa nirvāṇamadhigacchati
svasvadharmasamāyuktā japaṃ kuryurdvijātayaḥ
etatsiddhikaraṃ mantramaṣṭākṣaramatandritaḥ
duḥsvapnāsurapaiśācā uragā brahmarākṣasāḥ
japinaṃ nopasarpanti caurakṣudyādhayastathā
ekāgramatiravyagro viṣṇubhakto dṛḍhavrataḥ
japennārāyaṇaṃ mantrametanmṛtyubhayāpaham
mantrāṇāṃ paramo mantro devatānāṃ ca daivatam
guhyānāṃ paramaṃ guhyamoṅkārādyakṣarāṣṭakam
āyuṣyaṃ dhanaputrāṃśca paśūn vidyāṃ mahadyaśaḥ
dharmārthakāmamokṣāṃśca labhate ca japannaraḥ
etatsatyaṃ ca dharmyaṃ ca vedaśrutinidarśanāt
etatsiddhikaraṃ nṛṇāṃ mantrarūpaṃ na saṃśayaḥ
ṛṣayaḥ pitaro devāḥ siddhāstvasurarākṣasāḥ
etadeva paraṃ japtvā parāṃ siddhimito gatāḥ
jñātvā yastvātmanaḥ kālaṃ śāstrāntaravidhānataḥ
antakāle japecceti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
nārāyaṇāya nama ityayameva satyaṃ
saṃsāraghoraviṣasaṃharaṇāya mantraḥ

6.33.p2

iti nṛsiṃhapurāṇe nārāyaṇādhyāyaḥ

7.1

atha puruṣo ha vai....prajāḥ sṛjeyeti
nārāyaṇādbrahmā jāyate....nārāyaṇe
pralīyante
atha nityo niṣkalaḥ....
ya evaṃ veda
etadvai nārāyaṇasyopaniṣadaṃ....amṛtatvaṃ ca gacchatīti
oṃ namaḥ | pratyagānandaṃ brahma puruṣaṃ praṇavasvarūpamakāra ukāro makāra ityakṣaraṃ pravaṇaṃ tametadomiti | yamiṃṣṭvā mucyate yogī janmasaṃsārabandhanāt | oṃ namo
nārāyaṇāya śaṅkhacakragadādharāya | tasmādoṃ namo nārāyaṇāyeti mantropāsako vaikuṇṭhaṃ bhagavallokaṃ gamiṣyati
atha yadidaṃ puraṃ brahmapuramiyadaṃ puṇḍarīkaṃ veśma | tasya ya
ātmā hemapuṇḍarīkamadhye tasmātkāraṇarūpaṃ bodhasvarūpaṃ
vijñānaghanam | tasmāttaḍidābhamātraṃ dīpavatprakāśaḥ
brahmaṇyo devakīputro brahmaṇyo garuḍadhvajaḥ
brahmaṇyaḥ puṇḍarīkākṣo brahmaṇyo madhusūdanaḥ
sarvabhūtasthamekaṃ nārāyaṇaṃ kāraṇarūpamakāraṃ paraṃ brahma śokamohavinirmuktaṃ viṣṇuṃ dhyāyanna sīdati | dvaitādadvaitamabhayaṃ bhavati | mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati | hṛtpadmamadhye sarvaṃ tatprajñānetraṃ prajñānetre pratiṣṭhitaṃ prajñānetro lokaḥ prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma | sa
etena prajñenātmanāsmāllokādutkramyāmuṣmin svarge loke
sarvān kāmānāptvāmṛtaḥ samabhavatsamabhavat | yatra jyotirajasraṃ yasmim̐lloke sva1rhitaṃ tasminmāṃ dhehi pavamānāmṛte loke'kṣite'mṛte loke'kṣite | amṛtatvaṃ ca gacchatyamṛtatvaṃ ca gacchatyamṛtatvaṃ ca gacchatyoṃ namaḥ | ātmaprabodhopaniṣadaṃ muhūrttamupāsitvā na sa punarāvarttate na sa punarāvarttate
ityātmabodhopaniṣatsamāptā
oṃ brahmavidyāṃ pravakṣyāmi | brahmā nāradāya nārado
bṛhatsenāya bṛhatsena indrāyendro bhāradvājāya bhāradvājo
jīvitukāmebhyaḥ śiṣyebhyaḥ prāyacchat

7.2

oṃ tatkārīṃ matkārīṃ viṣahāriṇīṃ viṣadūṣiṇīṃ viṣasarpiṇīṃ viṣanāśinīm | hataṃ viṣaṃ naṣṭaṃ viṣaṃ pranaṣṭaṃ viṣaṃ
hatamindrasya vajreṇa svāhā | nāgānāṃ sarpāṇāṃ vṛścikānāṃ lūtānāṃ pralūtānāṃ godhānāṃ gṛhagodhānāṃ mūṣakāṇām | yadyanantakadūtastvaṃ yadi vānantakaḥ svayaṃ | yadi
vāsukidūtastvaṃ yadi vā vāsukiḥ svayam | yadi takṣakadūtastvaṃ yadi vā takṣakaḥ svayam | yadi karkoṭakadūtastvaṃ
yadi vā karkoṭakaḥ svayam | yadi śaṅkhapulikadūtastvaṃ yadi
vā śaṅkhapulikaḥ svayam | yadi padmakadūtastvaṃ yadi vā padmakaḥ svayam | yadi mahāpadmakadūtastvaṃ yadi vā mahāpadmakaḥ svayam | yadyailāpatrakadūtastvaṃ yadi vailāpatrakaḥ svayam | yadi mahailāpatrakadūtastvaṃ yadi vā mahailāpatrakaḥ
svayam | [yadi কালিকdūtastvaṃ yadi vā কালিকḥ svayam | yadi kulikadūtastvaṃ yadi vā kulikaḥ svayam
yadi kambalāśvataradūtastvaṃ yadi vā kambalāśvataraḥ svayam]

7.3

ya imāṃ mahāvidyāmamāvāsyāyāṃ śṛṇuyāddvādaśavarṣaṃ na
taṃ daśanti sarpāḥ | ya imāṃ mahāvidyāmamāvāsyāyāmadhīyāno dhārayedyāvajjīvaṃ na taṃ daśanti sarpāḥ | aṣṭau
brāhmaṇān grāhayitvā tṛṇena mokṣayati kāṣṭhena mokṣayati
bhasmanā mokṣayati | śataṃ brāhmaṇān grāhayitvā cakṣuṣā
mokṣayati | sahasraṃ brāhmaṇān grāhayitvā manasā mokṣayati manasā mokṣayatītyāha bhagavān brahmā āha bhagavān brahmeti gāruḍovaniṣat

7.44

ityatharvavede gāruḍovaniṣatsamāptā

8.1

athāto mahopaniṣadameva | tadāhureko ha vai nārāyaṇa āsīnna brahmā na īśāno nāpo nāgnīṣomau neme
dyāvāpṛthivī na nakṣatrāṇi na sūryaḥ sa ekākī nara
eva | tasya dhyānāntaḥsthasya yaṃnnaḥstomamucyate | tasmin
puruṣāścaturdaśājāyanta ekā kanyā | daśendriyāṇi mana
ekādaśam | tejo dvādaśam | ahaṅkārastrayodaśaḥ | prāṇāścaturdaśa ātmā | pañcadaśī buddhiḥ | pañcatanmātrāṇi
pañcamahābhūtāni | sa eṣa pañcaviṃśakaḥ puruṣaḥ | taṃ puruṣaṃ
puruṣo niveśya | nāsya prajā nasaṃvatsarā jāyante saṃvatsarādadhi jāyante

8.2

ityatha punareva nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasā dhyā̍yeta tasya dhyānāntaḥsthasya lalāṭāt tryakṣaḥ śūlapāṇiḥ
puruṣo'jāyata bibhracchūlyaṃ satyaṃ brahmacaryaṃ tapo vairāgyaṃ
mana aiśvaryaṃ sapraṇavā vyāhṛtaya ṛgyajuḥsāmātharvāṅgirasaḥ sarvāṇi chandāṃsi tānyaṅgeṣvāśritāni

8.3

atha punareva nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasā dhyāyeta | tasya dhyānāntaḥsthasya lalāṭāt svedo'patat | tā
imāḥ pratatā āpastāsu tejo hiraṇmayamaṇḍaṃ tatra brahmā
caturmukho jāyeta | so'dhyāyat pūrvāmukho bhūtvā bhūriti
vyāhṛtirgāyatraṃ chanda ṛgvedaḥ | paścimāmukho bhūtvā bhuva
iti vyāhṛtistraiṣṭubhaṃ chando yajurvedaḥ | uttarāmukho bhūtvā
svariti vyāhṛtirjāgataṃ chandaḥ sāmavedaḥ | dakṣiṇāmukho
bhūtvā janaditi vyāhatyānuṣṭubhaṃ chando'tharvavedaḥ | oṃ
sahasraśīrṣaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ viśvaśambhuvam | viśvataḥparamaṃ
nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim | viśvamevedaṃ puruṣaṃ taṃ viśvamupajīvati | ṛṣiṃ viśveśvaraṃ devaṃ samudretaṃ viśvarūpiṇam | padmakośapratīkāśaṃ lambatyākośasannibham | hṛdaye cāpyadhomukhaṃ santate śīkarābhiśca | tasya madhye mahānarcirviśvārcirviśvatomukham | tasya madhye vahniśikhā
aṇīyordhvā vyavasthitā | tasyai śikhāyai madhye puruṣaḥ paramātmā vyavasthitaḥ | sa brahmā sa īśānaḥ so'kṣaraḥ
paramaḥ svarāṭ

8.1-2

ya idaṃ mahopaniṣadaṃ brāhmaṇo'dhīte'śrotriyaḥ śrotriyo bhavatyanupanīta upanīto bhavati | so'gnipūto
bhavati | sa vāyupūto bhavati | sa sūryapūto bhavati
sa somapūto bhavati | sa satyapūto bhavati | sa sarvapūto bhavati | sa sarvairdevairjñāto bhavati | sa sarvairvedairanudhyāto bhavati | sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati | tena
sarvaiḥ ṛtubhiriṣṭaṃ bhavati | gāyatryāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi japtāni bhavanti | itihāsapurāṇānāṃ rudrāṇāṃ śatasahasrāṇi japtāni bhavanti | praṇavānāmayutaṃ japtaṃ bhavati
namo varadāya vighnahartre || athāto brahmopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ
brahmā devānāṃ savituḥ kavīnāmṛṣirviprāṇāṃ mahiṣo mṛgāṇām
dhātā vasūnāṃ surabhiḥ sṛjānāṃ
namo brahmaṇe'tharvaputrāya mīḍhuṣe
dhātā devānāṃ prathamaṃ hi ceto
mano vanānīva manasākalpaṃyadyaḥ
namo brahmaṇe brahmaputrāya tubhyaṃ
jyeṣṭhāyātharvaputrāya dhanvine

8.2-2

oṃ prajāpatiḥ prajā asṛjata | tāḥ sṛṣṭā abruvan
kathamannādyā abhavanniti | sa tredhā vyabhajadbhūbhurvaḥsvariti | sa tapo'tapyata | sa brahmā sa viṣṇuḥ sa śivaḥ
sa prajāpatiḥ sendraḥ so'gniḥ samabhavat | sa tūṣṇīṃ manasā dhyāyan kathamime'nnādyāḥ syuriti | so'paśyadātmanātmānaṃ gajarūpadharaṃ devaṃ śaśivarṇaṃ caturbhujaṃ yato vā
imāni bhūtāni jāyante yato vāyanti yatraiva yanti ca
tadetadakṣaraṃ paraṃ brahma
“aitasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca
khaṃ vāyurāpo jyotiḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī
puruṣa evedaṃ viśvaṃ tapo brahma parāmṛtamiti”

8.3-2

so'stuvata namo brahmaṇe namo brāhmaṇebhyo namo vedebhyo namo devebhyo nama ṛṣibhyo namaḥ kulyebhyaḥ prakuṃtyebhyo namaḥ savitre prasavitre namo bhojyāya prakṛṣṭāya
kapardine cakrāya cakradharāyānnāyānnapataye śivāya sadāśivāya turyāya turīyāya bhūrbhuvaḥsvaḥpate rāyaspate vājipate gopate ṛgyajuḥsāmātharvāṅgiraḥpate namo brahmaputrāyeti

8.4

so'bravīdvarado'smyahamiti | sa prajāpatirabravītkathamime'nnādyāḥ syuriti | sa hovāca brahmaputrastapastepe
siddhakṣetre mahāyaśāḥ sa sarvasya vaktā sarvasya jñātāsīti | sa hovāca tapasyantaṃ siddhāraṇye bhṛguputraṃ pṛcchadhvamiti | te pratyāyayuḥ | sa hovāca kimetaditi | te
hocuḥ kathaṃ vayamannādyā bhavāma iti | sa tūṣṇīṃ manasā
dhyāyan kathamame'nnādyāḥ syuriti | "se etamānuṣṭubhaṃ
mantrarājamapaśyat | yadidaṃ kiñca sarvamasṛjata | tasmātsarvamānuṣṭubhamityācakṣate yadidaṃ kiñca | anuṣṭubhā vā imāni bhūtāni jāyante'nuṣṭubhā jātāni jīvantyanuṣṭubhaṃ
prayantyabhisaṃviśanti | tasyaiṣā bhavati | anuṣṭupprathamā bhavatyanuṣṭubuttamā bhavati | vāgvā anuṣṭubvācaiva prayanti
vācaivodyanti | paramā vā eṣā chandasāṃ yadanuṣṭup”
sarvamanuṣṭup | etaṃ mantrarājaṃ yaḥ paśyati sa paśyati | sa
bhuktiṃ muktiṃ ca vindati tena sarvajñānaṃ bhavati | tadetannidarśanaṃ bhavati
eko devaḥ prāpako yo vasūnāṃ
śriyā juṣṭaḥ sarvatobhadra eṣaḥ
māyādevo balagahano brahmārātīstaṃ devamīḍe dakṣiṇāsyam
“ā̍ tū na̍ indra kṣumanta̍ṃ ci̱traṃ grā̱bhaṃ saṅgṛ̍bhāya | ma̱hā̱hastī dakṣi̍ṇena” || iti sahasrakṛtvastuṣṭāva

8.5

athāpaśyanmahādevaṃ śriyā juṣṭaṃ madotkaṭam
sanakādimahāyogivedavidbhirupāsitam
druhiṇādimadeveśaṣaṭpadālivirājitam
lasatkarṇaṃ mahādevaṃ gajarūpadharaṃ śivam
sa hovāca varado'smīti | sa tūṣṇīṃ manasā vavre | sa
tatheti hovāca | tadeṣa ślokaḥ
sa saṃstuto daivatadevasūnuḥ
sutaṃ bhṛgorvākyamuvāca tuṣṭaḥ
avehi māṃ bhārgava vakratuṇḍamanāthanāthaṃ triguṇātmakaṃ śivam
atha tasya ṣaḍaṅgāni prādurbabhūvuḥ | sa hovāca japadhvamānuṣṭubhaṃ mantrarājaṃ ṣaṭpadaṃ saṣaḍakṣaram | iti yo japati
sa bhūtimān bhavatīti yūyamannādyā bhaveyuriti | tadetannidarśanam
ga̍ṇānāṃ tvā gaṇanāthaṃ surendraṃ
kaviṃ kavīnāmatimedhavigraham
jyeṣṭharājaṃ vṛṣabhaṃ ketumekaṃ
sā naḥ śṛṇvannūtibhiḥ sīda śaśvat

8.6

te hocuḥ kathamānuṣṭubhaṃ mantrarājamabhijānīma iti
sa etamānuṣṭubhaṃ ṣaṭpadaṃ mantrarājaṃ kathayāñcakre | sa sāma
bhavati | ṛgvai gāyatrī yajuruṣṇiganuṣṭup sāma | sa ādityo bhavati | ṛgvai vasuryajūṃ rudrāḥ sāmādityā iti
sa ṣaṭpado bhavati | sāma vai ṣaṭpadaḥ | sasāgarāṃ saptadvīpāṃ saparvatāṃ vasundharāṃ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyādrāyaspoṣasya dāteti | tena saptadvīpādhipo bhavati bhūḥpatitvaṃ ca gacchati | yakṣagandharvāpsarogaṇasevitamantarikṣaṃ
dvitīyaṃ pādaṃ jānīyānnidhidāteti | tena dhanadādikāṣṭhāpatirbhavati bhuvaḥpatitvaṃ ca gacchati | vasurudrādityaiḥ savairdevaiḥ sevitaṃ divaṃ tatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyādannado
mata iti | tena devādhipatyaṃ svaḥpatitvaṃ ca gacchati
ṛgyajuḥsāmātharvāṅgirogaṇasevitaṃ brahmalokaṃ turyaṃ pādaṃ
jānīyādrakṣohaṇa iti | tena devādhipatyaṃ brahmādhipatyaṃ ca
gacchati | vāsudevādicaturvyūhasevitaṃ viṣṇulokaṃ tatsāmnaḥ
pañcamaṃ pādaṃ jānīyādvalagahana iti | tena sarvadevādhipatyaṃ viṣṇulokādhipatyaṃ ca gacchati | brahmasvarūpaṃ nirañjanaṃ
paramavyomnikaṃ tatsāmnaḥ ṣaṣṭhaṃ pādaṃ jānīyāttena vakratuṇḍāya humiti yo jānīyātso'mṛtatvaṃ ca gacchati satyalokādhipatyaṃ ca gacchati

8.7

ṛgyajuḥsāmātharvāścatvāro vedāścatvāraḥ pādā bhavanti | rāyaspoṣasya dātā ceti prathamaḥ pādo bhavati
ṛgvai prathamaḥ pādaḥ | nidhidātānando mata iti dvitīyaḥ
pādo yajurvai dvitīyaḥ pādaḥ | rakṣohaṇo vo balagahana
iti tṛtīyaḥ pādaḥ sāma vai tṛtīyaḥ pādaḥ | vakratuṇḍāya
humiti caturthaḥ pādo'tharvaścaturthaḥ pādo'tharvaścaturthaḥ
pāda iti

9.1

dvitīyopaniṣat
sa hovāca prajāpatiragnirvai vedā idaṃ sarvaṃ viśvāni
bhūtāni virāṭ svarāṭ samrāṭ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ
jānīyāt | ṛgyajuḥsāmātharvarūpaḥ sūryo'ntarāditye
hiraṇmayaḥ puruṣastatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyāt | ya
oṣadhīnāṃ prabhavati tārāpatiḥ somastatsāmnastṛtīyaṃ
pādaṃ jānīyāt | yo brahmā tatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyāt | yo haristatsāmnaḥ pañcamaṃ pādaṃ jānīyāt | yaḥ
śivaḥ sa paraṃ brahma tatsāmno'ntyaṃ pādaṃ jānīyāt | yo
jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati paraṃ brahmaiva bhavati | tasmādidamānuṣṭubhaṃ sāma yatrakvacinnārcaṣṭe | yadi dātumapekṣate putrāya śuśrūṣave dāsyatyanyasmai śiṣyāya veti

9.1.p1

tasya hi ṣaḍaṅgāni bhavanti | oṃ hṛdayāya namaḥ śirase svāhā śikhāyai vaṣaṭ kavacāya huṃ netratrayāya vauṣaḍastrāya phaḍiti prathamaṃ prathamena dvitīyaṃ dvitīyena tṛtīyaṃ
tṛtīyena caturthaṃ caturthena pañcamaṃ pañcamena ṣaṣṭhaṃ ṣaṣṭhena pratyakṣaramubhayato māyā lakṣmīśca bhavati | "māyā vā eṣā
vaināyakī sarvamidaṃ sṛjati sarvamidaṃ rakṣati sarvamidaṃ saṃharati tasmānmāyāmetāṃ śaktiṃ veda sa mṛtyuṃ jayati sa
pāpmānaṃ tarati sa mahatīṃ śriyamaśnute so'bhivādī ṣaṭkarmasaṃsiddho bhavatyamṛtatvaṃ ca gacchati | mīmāṃsante brahmavādino hrasvā vā dīrghā vā plutā veti | yadi hrasvā
bhavati sarvapāpmānaṃ taratyamṛtatvaṃ ca gacchati | yadi dīrghā
bhavati mahatīṃ śriyamāśnuyādamṛtatvaṃ ca gacchati | yadi
plutā bhavati jñānavān bhavatyamṛtatvaṃ ca gacchati | tadetadṛṣiṇoktaṃ nidarśanam
sa īṃ pāhi ya ṛjīṣī tarudreḥ
sa śriyaṃ lakṣmīmaupalāmbikāṃ gām
ṣaṣṭhīṃ ca yāmindrasenetyuta āhustāṃ vidyāṃ brahmayonisa্বরূপām
tāmihāyuṣe śaraṇaṃ prapadye”
kṣīrodārṇavaśāyinaṃ kalpadrumādhaḥsthitaṃ varadaṃ vyomarūpiṇaṃ pracaṇḍadaṇḍadordaṇḍaṃ vakratuṇḍasvarūpiṇaṃ pāśrvādhaḥsthitakāmadhenuṃ śivomātanayaṃ vibhum
rukmāmbaranibhākāśaṃ raktavarṇaṃ caturbhujam
kapardinaṃ śivaṃ śāntaṃ bhaktānāmabhayapradam
unnataprapadāṅguṣṭhaṃ gūḍhagulphaṃ sapārṣṇikam
pīnajaṃghaṃ gūḍhajānuṃ sthūloruṃ pronnamatkaṭim
nimnanābhiṃ kambukaṇṭhaṃ lamboṣṭhaṃ lambanāsikam
siddhibuddhyubhayāśliṣṭaṃ prasannavadanāmbujam

9.1.p2

iti saṃsargaḥ || 2

10.3

atha chandodaivatam | anuṣṭupchando bhavati dvātriṃśadakṣarānuṣṭub bhavati | anuṣṭubhā sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhā sarvamupasaṃhṛtam | śivomāyutaḥ paramātmā varado devatā
te hocuḥ kathaṃ śivomāyuta iti | sa hovāca bhṛguputraḥ
prakṛtipuruṣamayo hi sa dhanada iti prakṛtirmāyā puruṣaḥ
śiva iti | so'yaṃ viśvātmā devateti | tadetannidarśanam
indro māyābhiḥ puruhūta īḍe
śarvo viśvaṃ māyayā sviddadhāra
so'jaḥ śete māyayā svidguhāyāṃ
viśvaṃ nyastaṃ viṣṇureko vijajñe
tadetanmāyā haṃsamayī devānām
sarveṣāṃ vā etadbhūtānāmākāśaḥ parāyaṇam | sarvāṇi ha
vā imāni bhūtānyākāśādeva jāyante jātāni jīvanyākāśaṃ prayantyabhisaṃviśanti | tasmādākāśabījaṃ śivo
vidyāt | tadetannidarśanam
haṃsaḥ śuciṣadasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat
nṛṣadbarasadṛtasadvyomasadbjā
gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhaditi

10.4

athādhiṣṭhānam | madhye binduṃ trikoṇaṃ tadanu ṛtugaṇaṃ vasudalaṃ dvādaśāraṃ ṣoḍaśakarṇiketi | madhye bījātmakaṃ devaṃ yajet | vāmadakṣiṇe siddhirbuddhiḥ | agre kāmadughā ṣaṭkoṇe sumukhādayaḥ ṣaḍnāyakāḥ | vasudale
vakratuṇḍādyaṣṭavināyakāḥ | dvādaśāre baṭuko vāmano maṃdāśakamahodarau subhadro mālī varo rāma umā śivaḥ
skando nandī | tadvāhye'ṇimādisiddhayaḥ | ṣoḍaśāre dikpālāḥ sāyudhā iti

10.5

atha prasāraḥ
ya etena caturthīṣu pakṣayorubhayorapi
lakṣaṃ juhuyādapūpānāṃ tatkṣaṇāddhanado bhavet
siddhaudanaṃ trimāsaṃ tu juhvadandhāvananyadhīḥ
tāvajjuhvatpṛthukānhi sākṣādvaiśravaṇo bhavet
uccāṭayedvibhītaiśca mārayedviṣavṛkṣajaiḥ
vaśyāya paṅkajairvidvāndhanārthī modakairhunet
evaṃ jñātvā kṛtakarmā bhavati kṛtakarmā bhavatīti

11.2

iti varadapūrvatāpanīye dvitīyopaniṣatsamāptā

11.1

tṛtīyopaniṣat
atha hovāca bhṛguputrastantraṃ vijijñāsitavyamiti
mūle śūnyaṃ vijānīyāt | śūnyaṃ vai paraṃ brahma tatra satāraṃ
samāyaṃ sāma nyasettrirekhaṃ bhavati trayo hīme lokāstrayo
hīme vedāḥ | ṛgvai bhūḥ sā māyā bhavati | yajurvai bhuvaḥ
sa śivo bhavati | sāma vai svaḥ sa hiraṇyagarbho bhavati
ṣaṭkoṇaṃ bhavati ṣaḍḍīme lokāḥ ṣaḍḍhā ṛtavo bhavanti
tatra tāramāyāramāmāraviśveśadharaṇīkramānnyaset | aṣṭapatraṃ bhavatyaṣṭākṣarā gāyatrī bhavati brahmagāyatrīṃ nyaset
dvādaśapatraṃ bhavati dvādaśādityā bhavanti te svarā bhavanti | svarān jñātvādityalokamaśnute | ṣoḍaśapatraṃ bhavati ṣoḍaśakalo vai puruṣo varṇo ha vai puruṣaḥ sa lokādhiṣṭhito bhavatyanuṣṭub vai puruṣaḥ

11.2-2

sa hovāca bhṛguputra etamānuṣṭubhaṃ mantrarājaṃ sāṅgaṃ saprasṛtikaṃ samāyaṃ sādhiṣṭhānaṃ satantraṃ yo jānāti sa bhūtimān bhavati so'mṛtatvaṃ ca gacchati so'mṛtatvaṃ ca gacchatīti

11.3

iti varadapūrvatāpanīye tṛtīyopaniṣatsamāptā

11.51

ityatharvavede gaṇapatipūrvatāpanīyopaniṣatsamāptā

12.1.1

varadottaratāpanīyopaniṣat
oṃ | omityekākṣaraṃ brahmedaṃ sarvam | tasyopavyākhyānam | sarvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi sarvamoṅkāra eva
etaccānyacca trikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva | sarvaṃ hyetadgaṇeśo'yamātmā brahmeti | so'yamātmā catuṣpāt | jāgaritasthāno bahiḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhugvaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ | svapnasthāno'ntaḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ praviviktabhuktaijaso dvitīyaḥ
pādaḥ | yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana
svapnaṃ paśyati tatsuṣuptam | suṣuptisthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana evānandabhuk cetomukhaḥ prājñastṛtīyaḥ pādaḥ
eṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥ sarvasya
prabhavāpyayau hi bhūtānām | nāṃntaḥprajñaṃ naṃ bahiḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ na prajñaṃ nāmrajñaṃ na̍ prajñānaghanamadṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśyamaikātmyapratyayasāraṃ
prapañcopaśamaṃ śivamadvaitaṃ caturtha manyante sa gaṇeśa ātmā
vijñeyaḥ | sadojjvalo vidyātatkāryahīnaḥ svātmabandharahitaḥ sarvadoṣarahita ānandarūpaḥ sarvādhiṣṭhānaḥ sanmātro
nirastāvidyātamomohameveti sambhāvyāhamoṃ tatsatparaṃ
brahma vighnarājaścidātmakaḥ so'hamoṃ tadvināyakaṃ paraṃ jyotī raso'hamityātmānamādāya manasā brahmaṇaikīkuryāt
vināyako'hamityetattattvataḥ pravadanti ye
na te saṃsāriṇo nūnaṃ prāmodo vai na saṃśayaḥ
ityupaniṣat | ya evaṃ veda sa mukhyo bhavatīti yājñavalkya
iti yājñavalkya iti
etadeva paraṃ dhyānametadeva paraṃ tapaḥ
vināyakasya yajjñānaṃ pūjanaṃ bhavamocanam
aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca

12.1.2

ekasya dhyānayogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
iti gaṇeśottaratāpanyāṃ prathamopaniṣat
dvitoyopaniṣat
oṃ | sa viṣṇuḥ sa śivaḥ sa brahmā sendraḥ senduḥ sa
sūryaḥ sa vāyuḥ so'gniḥ sa brahmayamātmane sarvadevāya ātmane bhūtāya ātmana iti manyante | oṃ so'haṃ oṃ
so'haṃ oṃ so'hamiti | oṃ brahman oṃ brahman oṃ brahmanniti | oṃ śivaṃ oṃ śivaṃ oṃ śivamivita | taṃ gaṇeśaṃ
taṃ gaṇeśaṃ taṃ gaṇeśamidaṃ śreṣṭham | oṃ gaṇānāṃ tvā gaṇapatiḥ | sapriyāṇāṃ tvā priyapatiḥ | sanidhīnāṃ tvā nidhipatiḥ | oṃ tatpuruṣāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi
tanno dantiḥ pracodayāt | oṃ tadgaṇeśaḥ | oṃ sadgaṇeśaḥ
oṃ paraṃ gaṇeśaḥ | oṃ brahma gaṇeśaḥ | gaṇanākāro nādaḥ
etatsarvo nādaḥ | sarvākāro nādaḥ | etadākāro nādaḥ
mahānnādaḥ | sa gaṇeśo mahān bhavati | so'ṇurbhavati
sa vandyo bhavati | sa mukhyo bhavati | sa pūjyo bhavati
rūpavān bhavati | arūpavān bhavati | dvaito bhavati
advaito bhavati | sthāvarasvarūpavān bhavati | jaṅgamasvarūpavān bhavati | sacetananicetano bhavati | sarvaṃ bhavati | sa gaṇeśo'vyakto yo'ṇuryaḥ śreṣṭhaḥ sa vai vegavattaraḥ | ahrasvāhrasvāhrasvaśca | atihrasvātihrasvātihrasvaśca | a range sthūlāsthūlāsthūlaśca | oṃ na vāyurnāgninākāśo nāpaḥ pṛthivī na ca | na dṛśyaṃ na dṛśyaṃ na dṛśyam | na śītaṃ noṣṇaṃ na varṣe ca | na pītaṃ na pītaṃ na
pītam | na śvetaṃ na śvetaṃ na śvetam | na raktaṃ na raktaṃ na
raktam | na kṛṣṇaṃ na kṛṣṇaṃ na kṛṣṇam | na rūpaṃ na nāma
na guṇam | na prāpyaṃ gaṇeśaṃ manyante | sa śuddhaḥ sa śuddhaḥ
sa śuddho gaṇeśaḥ | sa brahma sa brahma sa brahma gaṇeśaḥ

12.1.3

sa śivaḥ sa śivaḥ sa śivo gaṇeśaḥ | indro gaṇeśo
viṣṇurgaṇeśaḥ sūryo gaṇeśa etatsarvaṃ gaṇeśaḥ | sa nirguṇaḥ
sa nirahaṅkāraḥ sa nirvikalpaḥ sa nirīhaḥ sa nirākāra
ānandarūpastejorūpamanirvācyamaprameyaḥ purātano gaṇeśo
nigadyate | sa ādyaḥ so'kṣaraḥ so'nantaḥ so'vyayo mahānpuruṣaḥ | tacchuddhaṃ tacchubalaṃ tataḥ prakṛtimahattatvāni
jāyante | tataścāhaṅkārādipañcatanmātrāṇi jāyante | tataḥ
pṛthvyaptejovāyvākāśapañcamahādbhūtāni jāyante | pṛthivyā
oṣadhaya oṣadhībhyo'nnamannādretastataḥ puruṣastataḥ sarvaṃ
tataḥ sarvaṃ tataḥ sarvaṃ jagat | sarvāṇi bhūtāni jāyante
devā nu jāyante | tataśca jīvanti | devā nu jīvanti
yajñā nu jīvanti | sarvaṃ jīvati | sa gaṇeśa ātmā vijñeyaḥ | ityupaniṣat | ya evaṃ veda sa mukhyo bhavatīti yājñavalkya iti yājñavalkya iti
iti gaṇeśottaratāpanyāṃ dvitīyopaniṣat
tṛtīyopaniṣat
oṃ | gaṇeśo vai brahma tadvidyāt | yadidaṃ kiñca sarvaṃ
bhūtaṃ bhavyaṃ jāyamānaṃ ca tatsarvamityācakṣate | asmānnātaḥ
paraṃ kiñcit | yo vai veda sa veda brahma brahmaivopāpnoti
tatsarvamityācakṣate | brahmaviṣṇuvādigaṇānāmīśabhūtamityāha tadgaṇeśa iti | tatparamityāha yamete nāpnuvanti pṛthivī suvarcā yuvatiḥ sajoṣāḥ (?) | yadvai vāṅ nākrāmati manasā saha nāgnirna pṛthavī na tejo na vāyurna
vyoma na jalamityāha | nendriyaṃ na śarīraṃ na nāma na

12.1.4

rūpam | na śuklaṃ na raktaṃ na pītaṃ na kṛṣṇamiti | na jāgranna svapno na suṣuptirna vai turīyā | tacchuddhamaprāpyamaprāpyaṃ ca | ajñeyaṃ cājñeyaṃ ca | vikalpāsahiṣṇu tatsaśaktikaṃ gajavaktraṃ gajākāraṃ jagadevāvarundhe | divamanantaśīrṣairdiśamanantakarairvyomānantajaṭharairmahīmanantapādaiḥ svatejasā bāhyāntarīyānvyāpya tiṣṭhatītyāha | tadvai paraṃ brahma
gaṇeśa ityātmānaṃ manyante | tadvai sarvataḥ paśyati sma na
kiñciddadarśa | tato vai so'hamabhūt | naikākitā yukteti
guṇānnirmame | nābhe rajaḥ sa vai brahmā | mukhātsattvaṃ sa
vai viṣṇuḥ | nayanāttamaḥ sa vai haraḥ | brahmāṇamupadiśati
sma brahman kuru sṛṣṭim | brahmovāca nāhaṃ vedmi | gaṇeśa
uvāca maddehe brahmāṇḍāntargataṃ vilokaya tathāvidhāmeva
kuru sṛṣṭim | atha brahmā janmadvāreṇa brahmāṇḍāntargataṃ
vilokayati sma | samudrān saritaḥ parvatān vanāni
mahīṃ divaṃ pātālaṃ ca narān paśūnmṛgānnagān hayān
govrajān sūryāścandramaso nakṣatrāṇyagnīn vāyūndiśastato
vai sṛṣṭimacīkarat | tataścātmānamiti manyate sma | na
vai mattaḥ paraṃ kiñcidahameva sarvasyeśa iti yāvadvadati tāvatkrūrā ajāyeran | mahaddehā jihvayā bhuvaṃ lihānā daṃṣṭrāvyāptākāśā mahacchabdā brahmāṇaṃ hantumudyuktāḥ | tāndṛṣṭvā bibhyattasasmāra| tataścāgre koṭisūryapratīkāśamānandarūpaṃ gajavaktraṃ vilokayati sma | tuṣṭāvātha gaṇeśvaram
tvaṃ nirmātā kṣmābhṛtāṃ saritāṃ sāgarāṇāṃ sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ ca
tattaḥ parataraṃ kiñcinnaivāsti jagataḥ prabho
karttā sarvasya viśvasya pātā saṃhārakārakaḥ
bhavānidaṃ jagatsarvaṃ vyāpyaiva paritiṣṭhati

12.1.5

iti stutvā brahmāṇaṃ taduvāca brahmaṃstapasva tapasvetyuktvānārhiṃte tasmin brahmā tapaścacāra | kiyatsvatīteṣvanehaḥsu
tapasi sthite brahmaṇi puro bhūtvovāca | prasanno'haṃ prasanno'haṃ varān varaya | śrutaivaṃ vaconmīlya nayane yāvatpuraḥ paśyati tāvadgaṇeśaṃ dadarśa | stauti sma | tvaṃ brahmā
tvaṃ viṣṇustvaṃ harastvaṃ prajāpatistvamindrastvaṃ sūryastvaṃ somastvaṃ
gaṇeśaḥ
tvayā vyāptaṃ carācaraṃ tvadṛte na hi kiñcana
tataśca gaṇeśa uvāca
tvaṃ cāhaṃ ca na vai bhinnau kuru sṛṣṭiṃ prajāpate
śaktiṃ gṛhāṇa madvattāṃ jagatsrarjanakarmaṇi
tato vai gṛhītāyāṃ śaṃstyā brahmaṇaḥ sṛṣṭirajāyata | brāhmaṇo vai mukhājjajñe bāhvoḥ kṣatramūrvorvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdraścakṣuṣo vai sūryo manasaścandramā agnirve mukhātprāṇādvāyurnābhervyoma śīṣṇoṃ dyauḥ padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāt
tathā lokānakalpayanniti | tato vai sattvamuvāca tvaṃ vai
viṣṇuḥ pāhi pāhi jagatsarvam | viṣṇuruvāca na me
śaktiḥ | sovāca gṛhāṇemāṃ vidyām | tato vai sattvaṃ
tāmādāya jagatpāti sma | haramuvāca kuru hara saṃhāram
jagaddharaṇāddharo bhava | haraścātmānamityavaiti sma na vai
matparaṃ kiñcidiśvasyādirahaṃ hara iti garvaṃ dadhau yāvattāvadvyāptaṃ vyoma gajabaktrairmahacchabdairharaṃ hartumudyuktaiḥ | haro
vai vilokya rudati sma | rodanādrudrasaṃjñaḥ | tatastaṃ puruṣaṃ
smṛtvā tuṣṭāva tvaṃ brahmā tvaṃ karttā tvaṃ pradhānaṃ tvaṃ lokān
sṛjasi rakṣasi harasi | viśvādhārastvamanādhāro'nādheyo
'nirdeśyo'pratakyoṃ vyāpyedaṃ sarvaṃ tiṣṭhasīti stavanādvināyakaṃ dadarśa | tataśca taṃ nanāma | gaṇeśa uvāca kuru

12.1.6

hara haraṇam | tadvai saṃharttābhūdrudraḥ | ya evaṃ veda sa gaṇeśo
bhavati | ityupaniṣat
caturthopaniṣat
oṃ| gaṇeśo vai sadajāyata tadvai paraṃ brahma | tadvidāpnoti
param | tadeṣābhyuktā yadanādibhūtaṃ yadanantarūpaṃ yadvijñānarūpaṃ yaddevāḥ sarve brahma jyeṣṭhamupāsate na vai kāryaṃ karaṇaṃ
na tatsamaścādhikaśca dṛśyaḥ| sūryo'smādbhīta udeti | vāto'smādbhītaḥ pavate | agnirve bhītastiṣṭhati | taccitsvarūpaṃ nirvikāramadvaitaṃ ca | tanmāyāśabalamajanītyāha
inena yathā tamaḥ| tataścomiti dhvanirabhūt | sa vai gajākāraḥ | anirvacanīyā saiva māyā jagadvījamityāha
saiva prakṛtiriti gaṇeśa iti pradhānamiti ca māyāśabalamiti ca | etasmādvai mahattattvamajāyata | tataḥ karāgreṇāhaṅkāraṃ sṛṣṭavān | sa vai trividhaḥ sāttviko rājasastāmasaśceti | sāttvikī jñānaśaktiḥ | rājasī kriyāśaktiḥ | tāmasī dravyaśaktiḥ | tāmasyāḥ pañcatanmātrā
ajāyanta pañcabhūtānyajāyanta | rājasyāḥ pañcajñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañca vāyavaścājāyanta | sāttvikyā diśo vāyuḥ sūryo varuṇo'śvināviti jñānendriyadevatā agnirindro viṣṇuḥ prajāpatirmitra iti karmendriyadevatāḥ | idamādipuruṣarūpam | paramātmanaḥ sūkṣmaśarīramidamevocyate | atha dvitīyam | pañcatanmātrāḥ pañcasūkṣmabhūtānyupādāya pañcīkaraṇe kṛte pañcamahābhūtānyajāyanta | avaśiṣṭānāṃ pañcapañcāśānāṃ kalpārambhasamaye
bhūtavibhāge caitanyapraveśādahamityabhimānaḥ | tasmādādigaṇeśo bhavānucyate | tato vai bhūtebhyaścaturdaśa lokā
ajāyeran | tadantargatajīvarāśayaḥ sthūlaśarīraiḥ saha virāḍityucyate | iti dvitīyam | rājaso brahmā sāttviko

12.1.7

viṣṇustāmaso vai haraḥ | trayaṃ militvā parasparamuvāca ahameva sarvasyeśa iti | tato vai parasparamasahamānāścordhvaṃ
jagmuḥ | tatra na kiñciddadṛśuḥ | tataścādhaḥpradeśe daśadikṣu
bhramanto na kiñcitpaśyanti sma | tato vai dhyānasthitā
abhūvan | tataśca hṛddeśe mahāntaṃ puruṣaṃ gajavaktramasaṃkhyaśīrṣamasaṃkhyapādamantakaraṃ tejasā vyāptākhilalokaṃ brahmamūrdhānaṃ dikśravaṇaṃ brahmāṇḍagaṇḍaṃ cidvyomatālukaṃ satyajananaṃ ca jagadutpattyapāyonmeṣanimeṣaṃ somārkāgninetraṃ
parvateśvaradaṃ puṇyāpuṇyoṣṭhaṃ grahoḍūdaśanaṃ bhāratījihvaṃ
śakraghrāṇaṃ kulagotrāṃsaṃ somenarkakaṇṭhaṃ haraśiroruhaṃ sarinnadabhujamurgāṅgulikamṛkṣanakhaṃ śrīhṛtkamākāśanābhikaṃ
sāgarodaraṃ mahīkaṭideśaṃ sṛṣṭiliṅgakaṃ parvateśoruṃ dasrajānukaṃ jaṭharāntaḥsthitayakṣagandharvarakṣaḥkinnaramānuṣaṃ pātālajaṃghakaṃ municaraṇaṃ kālāṅguṣṭhakaṃ tārakājālalāṅgūlaṃ
dṛṣṭvā stuvanti sma | yato vā imāni bhūtāni jāyante
yato'gniḥ pṛthivyaptejo vāyuryakarāgrādbrahmaviṣṇurudrā ajāyanta yato vai samudrāḥ saritaḥ parvatāśca yato vai carācaramiti stavanātprasanno bhūtvovācāhaṃ sarvasyeśo mattaḥ
sarvāṇi bhūtāni mattaḥ sarve carācaraṃ bhavanto vai na madbhinnā guṇā me vai na saṃśayaḥ| guṇeśaṃ māṃ hṛdi sañcintya
rājasa tvaṃ jagatkuru sāttvika tvaṃ pālaya tāmasa tvaṃ haretyuktvāntarhitaḥ| sa vai gaṇeśaḥ sarvātmā vijñeyaḥ sarvadevātmā vai sa ekaḥ| ya evaṃ veda sa gaṇeśo bhavati
ityupaniṣat| saha nāvavatu
iti gaṇeśottaratāpanyāṃ caturthopaniṣat
pañcamopaniṣat
oṃ | devā ha vai rudramabruvan kathametasyopāsanam

12.1.8

sa hovāca rudro gaṇako nicṛdgāyatrī śrīgaṇapaterenaṃ
mantrarājamanyonyābhāvātpraṇavasvarūpasyāsya paramātmano'ṅgāni jānīte sa jānāti so'mṛtatvaṃ ca gacchati
yo'dhīte sa sarvaṃ tarati | ya enaṃ mantrarājaṃ gaṇapateḥ sarvedaṃ nityaṃ japati so'gniṃ stambhayati sa udakaṃ stambhayati sa vāyuṃ stambhayati sa sūryaṃ stambhayati sa sarvāndevānstambhayati sa viṣaṃ stambhayati sa sarvopadravānstambhayati | ityupaniṣat | ya enaṃ mantrarājaṃ nityamadhīte sa
vighnānākarṣayati devānyakṣān rogān grahānmanuṣyān
sarvānārkaṣayati | sa bhūrlokaṃ jayati sa bhuvarlokaṃ jayati
sa svarlokaṃ sa maharlokaṃ sa janolokaṃ sa tapolokaṃ sa
satyalokaṃ sa saptalokaṃ sa sarvalokaṃ jayati | so'gniṣṭomena yajate so'tyagniṣṭomena sa ukthyena sa ṣoḍaśīyena
sa vājapeyena so'tirātreṇa so'ptoryāmeṇa sa sarvaiḥ ṛtubhiryajate | ya enaṃ mantrarājaṃ vaighnarājaṃ nityamadhīte sa ṛco'dhīte sa yajūṃṣyadhīte sa sāmānyadhīte so'tharvaṇamadhīte so'ṅgirasamadhīte sa śākhā adhīte sa purāṇānyadhīte sa kalpānadhīte sa gāthā adhīte sa nārāśaṃsīradhīte sa praṇavamadhīte | ya enaṃ mantrarājaṃ gāṇeśaṃ veda sa

12.1.9

sarvaṃ veda sa sarvaṃ veda | sa vedasamaḥ sa munisamaḥ sa nāgasamaḥ sa sūryasamaḥ so'gnisama iti | upanītaikādhikaśataṃ gṛhasthaikādhikaśataṃ vānaprasthaikādhikaśataṃ rudrajāpakasamam | yatīnāmekādhikaśatamatharvaśiraḥśikhādhyāpakasamam | rudrajāpakaikādhikaśatamatharvaśiraḥśikhādhyāpakaikādhikaśataṃ gāṇeśatāpinopaniṣadadhyāpakasamam | mantrarājajāpakasya yatra ravisomau na tapato yatra vāyurnakṣatrāṇi na vāti bhānti yatrāgnirmṛtyurna dahati praviśati yatra
moho na duḥkhaṃ sadānandaṃ parānandaṃ samaṃ śāśvataṃ sadāśivaṃ
paraṃ brahmādivanditaṃ yogidhyeyaṃ paramaṃ padaṃ cinmātraṃ brahmaṇaspatimekākṣaramevaṃ paramātmānaṃ bāhyānte labdhāṃśaṃ hṛdi samāveśya kiñcijjaptvā tato na japo na mālā nāsanaṃ na
dhyānāvāhanādi | svayamavatīrṇo hyayamātmā brahma so'hamātmā catuṣpāt| bahiḥprajñaḥ pra̍viviktabhuktaijasaḥ| yatra
supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati
tatsuṣuptam | tatraikībhūtaḥ prajñānaghana evānandabhuk cetomukhaḥ prājñaḥ | eṣa sarveśvaraḥ sarvāntaryāmī eṣa yoniḥ
sarvabhūtānām | na bahiḥprajñaṃ nāntaḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ
na̍ prajñānaghanamavyapadeśyamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamaikātmyapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃ śivamadvaitamevaṃ catuṣpādaṃ dhyāyan sa evātmā bhavati | sa ātmā vijñeyaḥ
sadrojjvalo'vidyātatkāryahīnaḥ svātmabandharahito dvaitarahito nirastāvidyātamo mohāhaṅkārapradhānamahameva sarvamiti sambhāvya vighnarājabrahmaṇyamṛte tejomaye paraṃjyotirmaye sadānandamaye svaprakāśe sadodite nitye śuddhe mukte

12.1.10

jñeśvare pare brahmaṇi ramate ramate ramate ramate | ya evaṃ gaṇeśatāpanīyopaniṣadaṃ veda sa saṃsāraṃ tarati ghoraṃ tarati
duḥkhaṃ tarati vighnāṃstarati mahopasargaṃ tarati | ānando
bhavati sa nityo bhavati sa śuddho bhavati sa mukto bhavati
sa svaprakāśo bhavati sa īśvaro bhavati sa mukhyo bhavati
sa vaiśvānaro bhavati sa taijaso bhavati sa prājño bhavati
sa sākṣī bhavati sa eva bhavati sa sarvo bhavati sa sarvo
bhavatīti | ityupaniṣat | saha nāvavatu
iti gaṇeśottaratāpanyāṃ pañcamopaniṣat
oṃ | athovāca bhagavatī gaurī ha vai rudrametasya mantrarājasyānuṣṭhānavidhiṃ me brūhīti| sa hovāca rudro vidhiṃ
labdhāṃśaṃ gurudevatayorālabhya manasā puṣpaṃ nivedyopakramya
bhūtotsāraṇamāsanabandhādyātmarakṣāsuniyamabhūtaśuddhiprāṇasthāpanapraṇavāvarttanamātṛpūjanāntarmātṛkāntaryāgādi sampādyātra kecana samantraṃ mūlavaidikakalpairupakramaṃ grahaṇasamarpaṇanivedanāni bāhye'nyatheti mahārghyaṃ śaṃkhaṃ tripādyorgandhādinā pūjitayoḥ sthāpya pātrāsādanaṃ dakṣiṇopakrameṇa
pādyārghyācamanamadhuparkapunarācamananivedanapātrāṇi saṃsthāsu yathopadiṣṭaṃ catasrthyoḥ parvaṇi saṃsthāsu yathāvidhi sthāpya nivedane prakṣālanameva tato'rvāk pañcāmṛtapātrāṇi riktaṃ ca mūlenālabhya nivedinyārghyodakenātmānaṃ pātrāṇi sambhāraṃ ca prokṣya pātrātiriktāni mahārghyodakena sarvanivedanaṃ karaśuddhiṃ mūlāsuniyamaṃ yathoktarṣicchandodaivataṃ smṛtvā

12.1.11

viniyogaśca nitye pūjāṅgo japo japāṅgā pūjā japaityaṅguṣṭhavyāpakasvāntāṣṭāṅgadaṇḍimuṇḍinyāsādi kṛtvā mukhamavekṣyātmānaṃ devarūpiṇaṃ sambhāvya mūrdhni puṣpaṃ dattvā pīṭhaṃ
sampūjyāsanaṃ dattvā ṛṣyādi kṛtvā dhyātvā hṛdayāmbhoje
yogino'tra japanti | svāntāmbhojāddevamāvāhya mudrāṃ
darśayitvā devasya sakalīkaraṇāmaṅguṣṭhahṛdayārpinyā svānte
mudrāṃ nivedya pātrāṇi ca mūlena dattvā rikte pañcāmṛtaṃ saṃyojya tena pañcavāraṃ sakṛddhābhiṣicya nityena santarpya kalyastavanādipuruṣasūktarudrādhyāyaghoṣaśāntyādinā mūlena
cābhiṣicya sarvapūjāṃ nivedya dīpaṃ trirbhrāmya savyenāplāvyamahānaivedyapīṭhāvaraṇānyupasaṃhṛtya darśayet | tāmbūlānte
kiñcinmūlamāvartya punardhūpāditrayabhakṣyādi nivedya mudrāḥ
sarvopacārasya darśayitvā nivedanamidamāsanaṃ namaḥ pādye
eṣo'rghyaḥ svāheti dakṣiṇakare'rghyaṃ idaṃ sudheti purastrike
mukhe nama iti snāneṣveṣa gandho namo'kṣateṣu oṃ puṣpāṇi
namaḥ puṣpeṣveṣa dhūpo dīpo namo dhūpadīpayoḥ samarpayāmīti naivedyaphalatāmbūleṣu nivedayāmi namo hiraṇye eṣa
puṣpāñjalirnama iti mālāyāmiti paramaṃ rahasyamaprakāśayaṃ
bījaṃ ya evaṃ veda sa sarvaṃ veda sa sarvaṃ veda | varṇārthaṃ labdhāṃśena mantrārthena ca pīṭhāvaraṇadevatāvadhānena vā japati sa japati | mukhyaṃ labdhāṃśamāsanaṃ mṛdulaṃ bhuktariktavāsaḥkausumbhamāñjiṣṭharaktakambalacitramṛgavyāghrājinaṃ
vāyathoktamuktānyatarairāsamāntarayojanāsphaṭikakamalabhadrākṣamaṇimuktāpravālarudrākṣakuśagranthiṣu vā japati sa

12.1.12

japati | kuśamayī nityākṣālanaṃ candanālepo dhūpenābhimantrya pṛthagabhimantraṇaṃ sadyojātaiḥ pañcabhiḥ prāṇasthāpanajīvanatarpaṇaguptāni ca svamūle guhyaṃ vāmena spṛśenna darśayet | evaṃ śrāvaṇe pavitreṇa madhau damanena japamālayā mahānavamyāṃ tāpasyāṃ caturthyāṃ tilalaḍḍukaiḥ saptamyāṃ śītalacandanena śivarātryāṃ bilvadalamālyānyasminparvaṇi mahatyārcayanti te'rcayanti | modakapṛthukalājasaktaraṃjbhāphalekṣunārīkelāpūpānanyāni ca yathopadiṣṭamāhutibhirjuhoti | japaśva prākpravaṇe homo'nyathopāsyaḥ | evaṃ yaḥ
karoti so'mṛtatvaṃ vindati sa pratiṣṭhāṃ prāpnoti muktiṃ vindati bhuktiṃ bhunakti vācaṃ vadati yaśo labhate | idaṃ rahasyaṃ yo jānāti sa jānāti yo'dhīte so'dhīte sa ānando bhavati sa nityo bhavati sa viśuddho bhavati sa mukto
bhavati sa prakāśo bhavati sa dayāvānbhavati jñānavānbhavatyānandavānbhavati vijñānavānbhavati vijñānānando
bhavati so'mṛtatvaṃ bhavatyamṛtatvaṃ bhavatīti | saha nāvavatu
ityatharvavede gaṇeśapūjopaniṣat
iti gaṇeśottaratāpanyāṃ ṣaṣṭhopaniṣat
iti gaṇeśatāpanī samāptā
āśramopaniṣat
athātaścatvāra āśramāḥ ṣoḍaśabhedā bhavanti | tatra
brahmacāriṇaścaturvidhā bhavanti gāyatro brāhmaṇaḥ prājāpatyoṃ bṛhanniti | ya upanayanādūrdhvaṃ trirātramakṣāraṃlavaṇāśī gāyatrīmantre sa gāyatraḥ | yo'ṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi
vedabrahmacaryaṃ caretprativedaṃ dvādaśa vā yāvadgrahaṇāntaṃ vā
vedasya sa brāhmaṇaḥ | svadāranirata ṛtukālābhigāmī
sadā paradāravarjī prājāpatyaḥ | athavā caturviṃśativarṣāṇi gurukulavāsī brāhmaṇo'ṣṭācatvāriṃśadvarṣavāsī ca

12.1.13

prājāpatyaḥ | āmrāyaṇādguroraparityāgī naiṣṭhiko bṛhanniti

12.2

gṛhasthā api caturvidhā bhavanti vārttākavṛttayaḥ śālīnavṛttayo yāyāvarā ghorasanyāsikāśceti | tatra vārttākavṛttayaḥ kṛṣigorakṣavāṇijyamagarhitamupayuñjānāḥ śatasaṃvatsarābhiḥ kriyābhiryajantaḥ ātmānaṃ prārthayante | śālīnavṛttayo yajanto na yājayanto'dhīyānā nādhyāpayanto dadato na pratigṛhṇantaḥ śatasaṃvatsarābhiḥ kriyābhiryajanta ātmānaṃ prārthayante | yāyāvarā yajanto yājayanto'dhīyānā adhyāpayanto dadataḥ pratigṛhṇantaḥ śatasaṃvatsarābhiḥ kriyābhiryajanta ātmānaṃ prārthayante | ghorasannyāsikā uddhṛtaparipūtābhiradbhiḥ kāryaṃ kurvantaḥ pratidivasammāhṛtoñchavṛttimupayuñjānāḥ śatasaṃvatsarābhiḥ kriyābhiryajanta ātmānaṃ prārthayante

12.3

vānaprasthā api caturvidhā bhavanti vaikhānasā udumbarā bālakhilyāḥ phenapāśceti | tatra vaikhānasā akṛṣṭapacyauṣadhivanaspatibhirgrāmabahiṣkṛtābhiragniparicaraṇaṃ
kṛtvā pañcamahāyajñakriyāṃ nirvarttayanta ātmānaṃ prārthayante
udumbarāḥ prātarutthāya yāṃ diśamabhiprekṣante tadāhṛtodumbarabadaranīvāraśyāmākairagniparicaraṇaṃ kṛtvā pañcamahāyajñakriyāṃ nirvarttayanta ātmānaṃ prārthayante | bālakhilyā
jaṭādharāścīracarmavalkalaparivṛtāḥ kārttikyāṃ paurṇamāsyāṃ
puṣpaphalamutsṛjantaḥ śeṣānaṣṭau māsān vṛttyupārjanaṃ kṛtvāgniparicaraṇaṃ kṛtvā pañcamahāyajñakriyāṃ nirvarttayanta ātmānaṃ prārthayante | phenapā unmattakāḥ śīrṇaparṇaphalabhojino yatra yatra vasanto'gniparicaraṇaṃ kṛtvā pañcamahāyajñakriyāṃ nirvarttayanta ātmānaṃ prārthayante

12.4

parivrājakā api caturvidhā bhavanti kuṭīcarā bahvadakā haṃsāḥ paramahaṃsāśceti | tatra kuṃṭīcarāḥ svaputragṛheṣu bhikṣācaryaṃ caranta ātmānaṃ prārthayante | bahūdakāstridaṇḍakamaṇḍaluśikyapakṣajalapavitrapātrapādukāsanaśikhāyajñopavītakaupīnakāṣāyaveṣadhāriṇaḥ sādhuvṛtteṣu brāhmaṇakuleṣu bhaikṣācaryaṃ caranta ātmānaṃ prārthayante | haṃsā ekadaṇḍadharāḥ śikhāvarjitā yajñopavītadhāriṇaḥ śikyakamaṇḍaluhastā grāmaikarātravāsino nagare tīrtheṣu pañcarātraṃ
vasantaḥ ekarātradvirātrakṛcchracāndrāyaṇādi caranta ātmānaṃ prārthayante | paramahaṃsā nadaṇḍadharā muṇḍāḥ kanthākaupīnavāsaso'vyaktaliṅgā avyaktācārā ananumattā
unmattavadācarantastridaṇḍakamaṇḍaluśikyapakṣajalapavitrapātrapādukāsanaśikhāyajñopavītānāṃ tyāginaḥ śūnyāgāradevagṛhavāsino na teṣāṃ dharmo nādharmo na cānṛtaṃ
sarvasahāḥ sarvasamāḥ samaloṣṭāśmakāñcanā yathopapannacāturvarṇyabhaikṣācaryaṃ caranta ātmānaṃ mokṣayanta ātmānaṃ
mokṣayanta iti

12.1-2

ityatharvavede āśramopaniṣadrāpañcāśattamī samāptā
skandopaniṣat
oṃ | saha nāvavatviti śāntiḥ
acyuto'smi mahādeva tava kāruṇyaleśataḥ
vijñānaghana evāsmi śivo'smi kimataḥ param

12.2-2

na nijaṃ nijavadbhātyantaḥkaraṇajṛmbhaṇāt
antaḥkaraṇanāśena saṃvinmātrasthito hariḥ

12.3-2

saṃvinmātrasthitaścāhamajo'smi kimataḥ param
vyatiriktaṃ jaḍaṃ sarvaṃ svapnavacca vinaśyati

12.4-2

cijjaḍānāṃ tu yo draṣṭā so'cyuto jñānavigrahaḥ
sa eva hi mahādevaḥ sa eva hi mahāhariḥ

12.5

sa eva jyotiṣāṃ jyotiḥ sa eva parameśvaraḥ
sa eva hi paraṃ brahma tadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ

12.6

jīvaḥ śivaḥ śivo jīvaḥ sa jīvaḥ kevalaḥ śivaḥ
tuṣeṇa baddho vrīhiḥ syāttuṣābhāvena taṇḍulaḥ

12.7

evaṃ baddhastathā jīvaḥ pāśamuktaḥ sadāśivaḥ
pāśabaddhastathā jīvaḥ pāśamuktaḥ sadāśivaḥ

12.8

śivāya viṣṇurūpāya śivarūpāya viṣṇave
śivasya hṛdayaṃ viṣṇurviṣṇośca hṛdayaṃ śivaḥ

12.9

yathā śivamayo viṣṇurevaṃ viṣṇumayaḥ śivaḥ
yathāntaraṃ na paśyāmi tathā me svastirāyuṣi

12.10

yathāntaraṃ na bhedāḥ syuḥ śivakeśavayostathā
deho devālayaḥ proktaḥ sa jīvaḥ kevalaḥ śivaḥ

12.11

tyajedajñānanirmālyaṃ sohaṃbhāvena pūjayet
abhedadarśanaṃ jñānaṃ dhyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥ

12.12

snānaṃ manomalatyāgaḥ śaucamindriyanigrahaḥ
brahmāmṛtaṃ pibedbhaikṣamācareddeharakṣaṇe

12.13

vasedekāntiko bhūtvā caikānte dvaitavarjite
ityevamācareddhīmāṃsta evaṃ muktimāpnuyāt

12.14

śrīparamadhāmne svastirāyuṣyo nama iti
viriñcinārāyaṇaśaṅkarātmaka
nṛsiṃha deveśa tava prasādataḥ
acintyamavyaktamanantamavyayaṃ
vedātmakaṃ brahma nijaṃ vijānate

12.15

tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ
divīva cakṣurātatam

12.16

tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate
viṣṇoryatparamaṃ padam
ityevaṃ nirvāṇānuśāsanaṃ vedānuśāsanaṃ vedānuśāsanamityupaniṣat

12.56

iti skandopaniṣatsamāptā
sarvatīrthamayī gaṅgā sarvadharmamayo manuḥ
sarvaśāstramayī gītā sarvadevamayo hariḥ
strīmantrā vahnijāyāntā namontāḥ syurnapuṃsakāḥ
śeṣāḥ pumāṃsaste śastāḥ siddhā vaśyādikarmaṇīti
mantravidyāvibhāgena dvividhā mantrajātayaḥ

12.57

mantrāḥ puṃdevatā jñeyā vidyāḥ strīdevatāḥ punaḥ
strīpuṃnapuṃsakātmāno mantrāḥ sarve samīritāḥ

First 145 of 160 passages. Read on

See also: more in Upaniṣads

Discussed in 2 studies in Pramāṇa (listed on the page).