Chandogyadipika 1
Chāndogyadīpikā 1
- Language
- Sanskrit
1.p2
śrīgaṇeśāya namaḥ
1.p3
vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānāmuprakrame | yaṃ natvā kṛtakṛtyāḥ syustaṃ namāmi gajānanam ||1
1.p4
yasya niḥśvasitaṃ vedāḥ yo vedebhyo'khilaṃ jagat | nirmame tamahaṃ vande vidyātīrthamaheśvaram ||2
1.p5
tatkaṭākṣeṇa tadrūpaṃ dadhadvukkamahīpatiḥ | ādiśatsāyaṇācāryaṃ vedārthasya prakāśane ||3
1.p6
yo(ye) pūrvottaramīmāṃse te vyākhyāyā'tisaṃgrahāt || kṛpāluḥ sāyaṇācāryo vedārthaṃ vaktumudyataḥ ||4
1.p7
vyākhyātāvyṛgyajurvedau sāmavede'pi saṃhitā | vyākhyātā'thopaniṣadaṃ vyākartuṃ pratiji(ja)jñivān ||5
1.p8
chāndogyopaniṣadvyākhyāṃ śrīmacchaṅkaramārgataḥ | kurve vaiyāsikanyāyaiḥ saṃyuktāṃ tattvabuddhaye ||6
1.p9
saguṇaṃ nirguṇaṃ brahma dvayaṃ tatra prapañcitam | nyāyodāhṛtibāhulyaṃ tasmāttatra samīkṣyate ||7
1.p10
upādhyupahitaṃ bhūtvā nirguṇaṃ saguṇaṃ bhavet | upādhayaḥ sātiśayā brahmāvirbhāvahetavaḥ ||8
1.p11
vanaspatiṣvoṣadhiṣu manuṣyeṣu gavādiṣu | āvistaratvamāmnātamātmano haitareyake ||9
1.p12
tadīyatāratamyena yathopāstiphalotthitaḥ(tam) | brahmaikamapi sarvebhyo datte nānāvidhaṃ phalam ||10
1.p13
tāratamyena tadgīna(naṃ) nirguṇaṃ brahma tasya dhīḥ | muktimekavidhāṃ datte vedhase manujāya vā ||11
1.p14
ato vyāsena saguṇaṃ nirguṇaṃ ca vicāritam | chāndogyaśrutimāśritya mīmāṃsāyāṃ viśeṣataḥ ||12
1.p15
eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho'tmā na prakāśate | dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ || etaccottaramīmāṃsāyāṃ tṛtīyādhyāyasya caturthapāde trayodaśādhikaraṇe nirṇītam| tatra yannyāyasaṃgrahaḥ:—
1.p16
aṅgadhyāṃnaṃ yājamānamārtvijyaṃ vā yataḥ phalam | dhyātureva śrutaṃ tasmādyājamānamupāsanam ||1
1.p17
brūyādevaṃvidudgātā ityārtvijyatvaṃ sphuṭaṃ śrutam | krītatvādyatvijastena kṛtaṃ svāmikṛtaṃ bhavet ||2||¹
1.p18
ukthyādidhīḥ svaśākhāṅgeṣvivānyatrāpi vā bhavet | sāṃnidhyātsvasvaśākhāṅgeṣvevāsau vyavatiṣṭhate || ukthyodgīthādisāmānyaṃ tattacchabdaiḥ pratīyate | śrutyā ca saṃnidherbādhastato'nyatrāpi dṛśyate ¹ ||²
1.p19
samuccayoṅgāvabaddheṣu ya(yā)thākāmyena vā matiḥ | samucitatvādaṅgānāṃ tadvaddheṣu samuccayaḥ || grahaṃ gṛhītvā stotrasyārambha ityādivannahi | śrūyate sahabhāvo'tra ya(yā)thākāmyaṃ tato bhavet ||⁴
1.p20
omityetadakṣaramudgīthamupāsīta
1.p21
vaidyamantrapravargyādividyāṅgamathavā na tu | vidyāsaṃnidhipāṭhena vidyāṅge mantrakarmaṇi || liṅge nānyatramantrāṇāṃ vākyenāpi ca karmaṇām | viniyogātsaṃnidhistu bādhyo'to nāṅgatā bhavet ||²
1.p22
omiti hudgāyati
1.p23
[1] eṣāṃ bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ | pṛthivyā āpo raso'pāmoṣadhayo rasa oṣadhīnāṃ puruṣo rasaḥ puruṣasya vāgraso vāca ṛgrasa ṛcaḥ sāma rasaḥ sāmna udgītho rasaḥ || [2] sa eṣa rasānāṃrasatamaḥ paramaḥ parādhryo'ṣṭamo yadudgīthaḥ || [3]
1.p24
katamā katamakrakaṃtamat katamat sāma katamaḥ katama udgītha iti vimṛṣṭaṃ bhavati || [4] vāgevark, prāṇaḥ sāmomityetadakṣaramudgīthastadvā etanmithunaṃ yadvākca prāṇaścarkca sāma ca || [5] tadetanmithunamomityetasminnakṣare saṃsṛjyate yadā vai mithunau samāgacchata āpayato vai tāvanyonyasya kāmam || [6]
1.p25
āpayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste || [7]
1.p26
taddhā etadanujñākṣaraṃ yaddhi kiṃ cānujānātyomityeva tadāha eṣā eva samṛddhiryadanujñā| samardhayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste || [8]
1.p27
teneyaṃ trayī vidyā vartaṃta omityāśrāvayatyomiti śam̐satyomityudgāyatyetasyaivākṣarasyāpacityai
1.p28
mahimnā rasena || [9] tenobhau kuruto yaścaitadeva veda yaśca na veda
1.p29
nānā tu vidyā cāvidyā ca | yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati
1.p30
khalvetasyaivākṣarasyopavyākhyānaṃ bhavati || [10]
1.p31
devāsurā ha vai yatra saṃye(ye)tire | ubhaye prājāpatyāstaddha devā udgīthamājahūranenānabhibhaviṣyāma iti || [1]
1.p32
te ha nāsikyaṃ prāṇamudgīthamupāsāṃcakrire | taṃ'hāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ jighrati surabhi ca durgandhi ca pāpmanā hyeṣa viddhaḥ || [2]
1.p33
atha ha vācamudgīthamupāsāṃcakrire | tāṃ'hāsurāḥ pāpmanā vividhuḥ | tasmāttayobhayaṃ vadati satyaṃ cānṛtaṃ ca pāpmanā heṣā viddhā || [3] atha ha cakṣurudgīthamupāsāṃcakrire | taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ paśyati darśanīyaṃ cādarśanīyaṃ ca | pāpmanā hyetadviddham || [4] atha ha śrotramudgīthamupāsāṃcakrire | taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃśṛṇoti śravaṇīyaṃ cāśravaṇīyaṃ ca | pāpmanā hyetadviddham || [5] atha ha mana udgīthamupāsāṃcakrire | taddhāsurā pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ saṃkalpayate saṃkalpanīyaṃ cāsaṃkalpanīyaṃ ca | pāpmanā hyeta-dviddham || [6]
1.p34
atha ya'evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāṃcakrire
1.p35
taṃ'hāsurā ṛtvā viddhaṃsuryathā'śmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsetaivam || [7]
1.p36
yathā''jhamānamākhaṇamṛttvā vidhvaṃsata evaṃ haiva sa vidhvaṃsate ya evaṃvidi pāpaṃ kāmayate yaścainamidāsati
1.p37
sa eṣo''jhamākhaṇaḥ || [8] naivetena surabhi na durgandhi vijānāti | apahatapāpmā hyeṣaḥ
1.p38
tena yadaśnāti yatpibati tenetarānprāṇānavati
1.p39
etamu evāntato'vitvotkrāmati vyādaddātyevāntata iti ||[9]
1.p40
taṃ hāṅgirā udgīthamupāsāṃcakra etamu evāṅgirasaṃ manyante'ṅgānāṃ yadrasaḥ || [10] tena
1.p41
taṃ ha bṛhaspatirudgīthamupāsāṃcakra etamu eva bṛhaspatiṃ manyante vāgghi bṛhatī tasyā eṣa patiḥ || [11] tena taṃ'hyāsya udgīthamu-pāsāṃcakra etamu evā''syaṃ manyante āsyādyadayate || [12] tena
1.p42
taṃha vako dālbhyo vidāṃcakāra| sa ha naimiśīyānāmudgātā babhūva| sa ha smaibhyaḥ kāmānāgāyati || [13]
1.p43
āgātā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste
1.p44
ityadhyātmam || [14]
1.p45
athādhidaivatam
1.p46
ya evāsau tapati tamudgīthamupāsīta
1.p47
udyanvā eṣa prajābhya udgāyati
1.p48
udyaṃstamobhayamapahanti
1.p49
apahantā ha vai bhayasya tamaso bhavati ya evaṃ veda || [1]
1.p50
samāna evāyaṃ cāsau ca
1.p51
uṣṇo'yamuṣṇo'sau
1.p52
svara itīmamācakṣate | svara iti pratyāsvara ityamum
1.p53
tasmādvā etamimamasuṃ codgīthamupāsīta || [2]
1.p54
atha khalu dhyānamevodgīthamupāsīta
1.p55
yadvai prāṇiti sa prāṇo yadapāniti so'pāno'tha yaḥ prāṇāpānayoḥ [sandhiḥ] sa vyānaḥ
1.p56
yo vyānaḥ sā vāk| tasmādaprāṇannanapānanvācamabhivyāharati || [3] yā vāk sark tasmādaprāṇannanapānannṛcamabhivyāharati| yark
1.p57
tatsāma, tasmādprāṇannanapānan tsāma gāyati | yatsāma sa udgīthastasmādprāṇannanapānannudgāyati || [4]
1.p58
ato yānyanyāni vīryavanti karmāṇi yathāgnermathanamājeḥ saraṇaṃ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanamaprāṇannanapānaṃstāni karoti
1.p59
etasya hetordhyānamevodgīthamupāsīta || [5]
1.p60
atha khalvudgīthākṣarāṇyupāsīta-ud gī tha iti
1.p61
prāṇa evotprāṇena hyuttiṣṭhati vāggīrvāco ha gira ityācakṣate | annaṃ thamanne hīdm̐sarvaṃ sthitam || [6]
1.p62
dyaurevodantarikṣaṃ gīḥ pṛthivī thamāditya evodgāyurgīragnisthaṃ sāmaveda evodyajurvedo gīrṛgvedastham
1.p63
dugdhe'smai vāgdhohaṃ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati | ya etānyevaṃ vidvānudgīthākṣarāṇyupāsta ud gī tha iti || [7]
1.p64
atha khalvāśīḥsamṛddhirupasaraṇānītyupāsīta
1.p65
yena sāmnā stoṣyansyāttatsāmopadhāvet || [8] yasyāmṛci tāmṛcaṃ, yadārṣeyaṃ tamṛṣiṃ, yāṃ devatāmabhiṣṭoṣyansyāttāṃ devatāmupadhāvet || [9] yenacchadasā stoṣyansyāttacchanda upadhāvedyena stomena stoṣya-māṇaḥ syāttaṃ stomamupadhāvet || [10] yāṃ diśamabhiṣṭoṣyansyāttāṃ diśamupadhāvet| [11] ātmānamantata upasṛtya stuvīta kāmaṃ dhyāyannapramattaḥ
1.p66
abhyāśo ha yadasmai sa kāmaḥ samṛdhyeta yatkāmaḥ stuvīteti yatkāmaḥ stuvīteti || [12]
1.p67
omityetadakṣaramudgīthamupāsītomiti hyudgāyati, tasyopākhyānam || [1]
1.p68
devā vai mṛtyorbibhyatastrayīṃ vidyāṃ prāviśaṃste chandobhirācchādayannebhirācchādayaṃstacchandasāṃ chandastvam || [2]
1.p69
tānu tatra mṛtyuryathā matsyamudake paripaśyedevaṃ paryapaśyaddaci sāmni yajuṣi
1.p70
te nu vittvordhvā ṛcaḥ sāmno yajuṣaḥ svarameva prāviśan ||[3]
1.p71
yadā vā ṛcamāpnotyomityevāti svaratyeva ḥ sāmaivaṃ yajureṣa u svaro yadetadakṣarametadamṛtamabhayam
1.p72
tatpraviśya devā amṛto abhavan || [4]
1.p73
sa ya etadevaṃ vidvānakṣaraṃ praṇautyetadevākṣaraṃsvaramamṛtamabhayaṃ praviśati | tatpraviśya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati || [5]
1.p74
iti prathamasyādhyāyasya caturthaḥ khaṇḍaḥ
Linked texts (12)
- Chāndogyopaniṣad — Sanskrit
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Upaniṣads — Sanskrit
- Īśādyupaniṣadaḥ — Sanskrit
- Chāndogyopaniṣatkhaṇḍārtha — Sanskrit
- Mantrapuṣpa — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Īśādidvādaśopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Different Upaniṣads — Sanskrit
- Chāndogyopaniṣad C — Rāmānuja Yatirāj, Sanskrit
- Sāmavedabrāhmaṇānyaṣṭau — Sanskrit
- Aṣṭāviṃśatyupaniṣad — Sanskrit