Chandogyadipika 14

Chāndogyadīpikā 14

Language: Sanskrit

14.p1

sa hovāca kiṃ me'nnaṃ bhaviṣyati| yatkiṃcididamā śvabhya ā śakunibhya iti hocuḥ

14.p4

na ha vā evaṃvidi kiṃcanānannaṃ bhavati || [1]

14.p5

sa hovāca-kiṃ me vāso bhaviṣyatītyāpa iti hocuḥ

14.p6

tasmādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ pariddhati | lambuko ha vāso bhavati | anagno ha bhavati || [2]

14.p7

taddhaitatsatyakāmo jābālo gośrutaye vaiyāghrapadyāyoktvovāca

14.p8

yadyapyenacchuṣkāya sthāṇave brūyājjāyerannevāsmiñchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti || [3]

atha yadi mahajjigamiṣedamāvāsyāyāṃ dīkṣitvā paurṇamāsyāṃ rātrau sarvauṣadhasya manthaṃ dadhimadhunorupamathya jyeṣṭhāya śreṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṃpātamavanayet || [4] vasiṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṃpātamavanayetpratiṣṭhāyai svāhetyagnāvājyatya hutvā manthe saṃpātamavanayetsaṃpade svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe saṃpātamavanayedāyatanāya svāhetyagnāvājasya hutvā manthe saṃpātamavanayet || 5

14.p10

atha pratisṛpyāñjalau manthamādhāya japati 'amo nāmāsi' amo hi te sarvamidaṃ sa hi jyeṣṭhaḥ śreṣṭho rājādhipatiḥ sa mā jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ rājyamādhipatyaṃ gamayatu| 'ahamevedaṃ sarvamasāni' iti ||6

14.p11

atha khalvetayarcā paccha ācāmati

14.p12

tatsaviturvṛṇīmaha ityācāmati | vayaṃ devasya bhojanamityācāmati | śreṣṭhṃ sarvadhātamamityācāmati | turaṃ bhagasya dhīmahīti sarvaṃ pibati | nirṇijya camasaṃ karṃsaṃ vā paścādagneḥ saṃviśati

14.p13

paścādagneḥ saṃviśati¹ carmaṇi vā sthaṇḍile vā vācaṃyamo'prasahaḥ²

14.p14

sa yadi striyaṃ paśyetsamṛddhaṃ karmeti vidyāt || [7]

14.p15

yadā karmasu kāmyeṣu striyaḥ svapneṣu paśyati | samṛddhiṃ tatra jānīyāttasminsvapnanidarśane tasminsvapnanidarśane || [8]

14.p16

kimindriyāṇyanādīni sṛjyante vā parātmanā2 | sṛṣṭeḥ prāgṛṣināmneṣāṃ sadbhāvokteranāditā3 || ekabuddhvā sarvabuddherbhautikatvājjaniśruteḥ4 || utpadyante'tha5 sadbhāvaḥ prāgavāntarasṛṣṭitaḥ ||6

14.p17

saptaikādaśa vā'kṣāṇi sapta prāṇā iti śruteḥ | sapta syurmūrdhaniṣṭheṣu chidreṣu ca viśeṣaṇāt || akṣīrṣaṇyasya hastāderapi vede samīraṇāt | jñeyānyekādaśākṣāṇi tattatkāryānusārataḥ ||10

14.p18

vyāpīnyaṇūni vākṣāṇi sāṃkhyā vyāpitvamūcire | vṛttilābhastatra tatra dehe karma karmavaśādbhavet || dehasthavṛttimadbhāge'vevākṣatvaṃ samāpyatām | utkrāntyādiśrutestāni hyaṇūni syuradarśanāt ||²

14.p19

mukhyaḥ prāṇaḥ syādanādirjāyate vā na jāyate | ānīditi prāṇaśreṣṭā prāksṛṣṭeḥ śrūyate yataḥ || ānīditi brahmasattvaṃ proktaṃ vātaniṣedhatanāt | patasmājjāyate prāṇa ityuktereṣa jāyate ||⁵

14.p20

vāyurvā'kṣakriyā vā'nyo vā prāṇaḥ śrutito'nilaḥ | sāmānyendriyavṛttirvā sāṃkhyairevamudīraṇāt || bhāti prāṇo vāyuneti medokterekatāśrutiḥ || vāyujatvena sāmānyavṛttirnākṣeṣvato'nyatā ||⁴

14.p21

prāṇo'yaṃ vibhuranyo¹ vā vibhuḥ syātpluṣyupakrame| hiraṇyagarbhaparyante sarve'he samoktitaḥ² || samaṣṭyavyaṣṭirūpeṇa vibhurevādhidaivikaḥ| ādhyātmiko'lpa prāṇaḥ syāddṛśyaśca yathendriyam ||³

14.p22

svatantrā devatantrā vā vāgādyāḥ syuḥ svatantratā| no cedvāgādijo bhogo devānāṃ syānna cātmanaḥ || śrutamagnyāditantratvaṃ bhogo'gnyādestu nocitaḥ| devadeheṣu siddhatvājjīvo bhuṃkte svakarmaṇā ||⁵

14.p23

prāṇasya vṛttayo'kṣāṇi prāṇāttattvāntarāṇi vā | tadrūpatvaśruteḥ prāṇanāmnoktatvācca vṛttayaḥ | śramāśramādibhedoktergauṇe tadrūpanāmanī | ālocakatve nānyāni prāṇo netākṣadehayoḥ ||5

14.p24

-vartitvāt vyavahārabhedaśca bhūyānupalabhya¹ svaṃ svaṃ viṣayaṃ paricchidyālocakānīndriyāṇi -prāṇastvakṣāṇāṃ dehasya ca netā | tasmādbahuvailakṣaṇyātprāṇāttattvāntarāṇīndriyāṇi

14.p25

vasiṣṭhatvādiguṇānāṃ śākhāntareṣūpasaṃhārastṛtīyādhyāyasya tṛtīyapāde pañcamādhikaraṇe nirṇītaḥ | tadyathā—

14.p26

vasiṣṭhatvādyanāhāryamāhāryaṃ vaivamityataḥ | uktasyaiva parāmarśādanāhāryamanuktitaḥ || prāṇadvāreṇa buddhisthaṃ vasiṣṭhātvādi netarat | evaṃśabdaparāmarśayogyamāhāryamiṣyate²

14.p27

prāṇavidyāyāṃ chandogāḥ kāṇvāśca vasiṣṭhatvādikān guṇānāmananti na tvaitareyakauṣītakyādayaḥ | tatra vasiṣṭhatvādikaṃ nopasaṃhartavyam | kutaḥ, 'ya evaṃ veda' ityevaṃśabdena tattacchākhoktaguṇānāmeva³ parāmarśāditi prāpte brūmaḥ—uktaguṇavadanuktā api guṇāḥ evaṃśabdaparāmarśayogyaḥ | kutaḥ guṇinaḥ prāṇasyaikatvena tadvārā guṇānāṃ⁴ buddhisthatvāt | yathā devadatto madhurādāmadhyāpayan dṛṣṭaḥ punarmāhiṣmatyāmadhyāpayan adhyāpakatvenaiva pratyabhijñāyate tathā chandogādau vasiṣṭhatvādiguṇayuktatvayopalabdhaḥ⁵ punaraitareyādau kevala upalabhyamāno'pi tadguṇaviśiṣṭatayaiva buddhistho bhavet | tasmādevaṃśabdaparāmarśayogyatvādvasiṣṭatvādikamupasaṃhartavyam

14.p28

'na ha vā evaṃvidi kiṃcanānanna bhavati' [chā. upa. 5-2-1] ityasya vākyasyāpadi prāṇarakṣārthe sarvānnābhyujñāne tātpary tṛtīyādhyāyasya caturthapāde saptamādhikaraṇe nirṇītam| tadyathā—

14.p29

sarvānnavidhiḥ prāṇavido'nujñāthavāpadi⁶| apūrvatvena sarvānnabhuktirdhyāturvidhīyate

14.p30

śvetaketurhāruṇeyaḥ pañcālānāṃ samitimeyāya

14.p31

taṃ ha pravāhaṇo jaibaliruvāca | kumārānu tvā'śiṣatpiteti

14.p32

anu hi bhagava iti || [1]

14.p33

vettha yadito'dhi prajāḥ prayantīti

14.p34

na bhagava iti

14.p35

vettha yathā punarāvartanta 3 iti

14.p36

na bhagava iti

14.p37

vettha pathordevayānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartanā 3 iti

14.p38

na bhagava iti || [2]

14.p39

vettha yathā'sau loko na saṃpūryata 3 iti

14.p40

na bhagava iti

14.p41

vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti

14.p42

naiva bhagava iti || [3]

14.p43

athānu kimanuśiṣṭo'vocathā yo hīmāni na vidyāt | kathaṃ so'nuśiṣṭo bruvīteti

14.p44

sa hā''yastaḥ piturardhameyāya

14.p45

tam̐hovācānanuśiṣya vāva kila mā bhagavānabravīdanu tvā'śiṣamiti || [4] || pañca mā rājanyabandhuḥ praśnānaprākṣīt | teṣāṃ naikañcanāśakaṃ vivaktumiti