Chandogyaprakasha 2
Chāndogyaprakāśa 2
- Language
- Sanskrit
2.1
chāṃdogye śvetaketuryāmāruṇerlabdhavānimām|| brahmavidyāṃ saṃgraheṇa vakṣye'haṃ sukhabuddhaye
2.2
vedānadhītya garveṇa śvetaketuḥ parāṅmukhaḥ || āsītpratyaṅmukhīkartuṃ gururāhātivismayam
2.3
ekatattve śrute sarvamaśrutaṃ
ca śrutaṃ bhavet || amataṃ ca mataṃ tadvadavijñātaṃ ca budhyate
2.4
ṛgvedajñānamātreṇa yajurvedādi budhyate || tasmādekadhiyā sarvajñānaṃ syādityalaukikam
2.5
maivaṃ mṛddhemaloheṣu laukikeṣvasya darśanāt || mṛdādijñānataḥ sarvaṃ mṛnmayaṃ jñāyate sphuṭam
2.6
mṛdo ghaṭaśarāvādyā
vikārāstattadākṛtiḥ|| mṛdbodhādbudhyate neti yaducyeta na budhyatām
2.7
ākṛtyādhārabhāgo yo ghaṭasyāsau tu budhyate || ādhāro mṛttikā'dheya
ākāraścobhayaṃ ghaṭaḥ
2.8
ādhārabhāgamātre'pi jñāte jñāto ghaṭo
bhavet || gopucchamātrasaṃsparśādgosparśavratapūrtivat
2.9
ākṛteryadvadajñāne ghaṭājñānaṃ tvayocyate || tadvadādhārabodhena ghaṭo buddhaḥ kuto na
hi
2.10
ākṛtyādhārayostulyaṃ bhāgatvaṃ na mṛdaṃ vinā || kevalākṛtimātraḥ san ghaṭaḥ kvāpi samīkṣyate
2.11
mṛdrūpātkāraṇadravyātkāryadravyaṃ ghaṭādikam || anyattatsamavetaṃ hi mṛdīti prāha tārkikaḥ
2.12
svayuktyā'sau tathā brūte natvetallokasaṃmatam || ghaṭe mṛdaḥ
pṛthagbhūte kīdṛk tattvamudīryatām
2.13
vācaivārabhyate kiṃvā pṛthagānīyate vada || vācaivārabhyate tattvaṃ kiṃcinna syātkhapuṣpavat
2.14
mṛgatṛṣṇāṃbhasi snātaḥ khapuṣpakṛtaśekharaḥ || vandhyāputra iti prokto
nistattvamakhilaṃ khalu
2.15
pṛthagānayanaṃ kartuṃ dhīmatāpi na śakyate
ato'nṛto ghaṭo naiva satya ityabhyupeyatām
2.16
samavāyastvayā prokta āropaṃ brūmahe vayam || sthāṇāvāropitaścauro yathā
mṛdi ghaṭastathā
2.17
āropātpūrvamūrdhvaṃ ca tadabhāvādasatyatā
ādāvaṃte ca yannāsti vartamāne'pi tattathā
2.18
kālatrayānugaḥ
sthāṇuḥ satyo mṛcca tathekṣyatām || satyānṛte ca mithunīkṛtya kuṃbha
itīryate
2.19
śabdapratyayakāryāṇi saṃti mṛddhaṭayoḥ pṛthak || sthāṇau
caure ca dṛṣṭāni pṛthak tāni tathā'tra ca
2.20
dvividhavyavahārasya sadbhāve'pi vivekinaḥ || satyāyāṃ mṛdi tātparyaṃ nānṛte'sti
ghaṭādike
2.21
ikṣau raso'styuṃñjīṣaṃ ca rasaṃ gṛhṇāti buddhimān
narjāṣimevaṃ kuṃbhe'pi mṛdbhāge yukta ādaraḥ
2.22
ye ghaṭādiṣu mṛdbhāgā
jñātavyā ādareṇa te || sarve'pi rāśivijñānādeva jñātā bhavaṃti hi
2.23
mṛd aikye'pi sarvatvamākāraistadupādhibhiḥ || nirupādhikavijñānāt sarvopahitadhīrbhavet
2.24
kaṭakādau satyabhāgā buddhā
hemadhiyā tathā || kuṭhārādau satyabhāgā budhyaṃte lohabuddhitaḥ
2.25
yadyatkāryaṃ tasya tasya dhīḥ svopādānabuddhitaḥ iti || vyāptiṃ vivakṣitvā dṛṣṭāṃtā bahavaḥ śrutāḥ
2.26
sarve jagadupādāne śrute sati
bhavecchrutam || mate jñāte mataṃ jñātamityalaukikatā kutaḥ
2.27
śravaṇaṃ guruśāstrābhyāṃ mananaṃ tu svayuktibhiḥ || vijñānaṃ svānubhūtyeti
śravaṇāderasaṃkaraḥ
2.28
śvetaketuḥ sarvabodhamekabodhena viśvasan
pratyaṅmukho bhavattasmai sarvopādānamīritam
2.29
idaṃ jagannāmarūpayuktamadya sadīkṣyate || sṛṣṭeḥ purā sadevāsīnnāmarūpavivarjitam
2.30
mṛddhemalohavastūni vikārotpattitaḥ purā || nirvikārāṇyupādānamātrāṇyāsan yathā tathā
2.32
svasajātivijātyutthabhedatrayavivarjanāt || ekamevādvitīyaṃ tat sadvastvityavagamyatām ||31||vṛkṣasya
svagato bhedaḥ śākhādyavayavaistathā || vṛkṣāṃtarātsajātīyo vijātīyaḥ
śilāditaḥ
2.33
na satyavayavāḥ saṃti tenaikaṃ syādakhaṃḍakam
jātyabhāvātsajātīyaṃ vijātīyaṃ ca durbhaṇam
2.34
ekādibhiḥ
padairbhedatrayamatra nivāryate || sarvabhedavihīnaṃ yadakhaṃḍaṃ tatsadīkṣyatām
2.35
astīti śabdabuddhī dve dṛśyete nāmarūpayoḥ || tadabhāvātpurā
sṛṣṭeḥ śūnyamāhuravaidikāḥ
2.36
nāmarūpātmakaṃ śūnyātkiṃlautadupapadyate || badayuktaṃ na vaṃdhyāyāḥ putrātputrāṃtarodbhavaḥ
2.37
śūnyajatve nāma śūnyaṃ rūpaṃ śūnyamitīdṛśaḥ || śūnyānuvedho bhāseta sadbhedhastvavabhāsate
2.38
tataḥ satkāraṇaṃ sattu sarvasṛṣṭyarthamaikṣata || bahu
syāmahamevātaḥ prajāyeyeti māyayā
2.39
vastuto bahubhāvaścedadvaitaṃ
sadvinaśyati || mābhūnnāśe iti śrutyā prakarṣeṇa janiḥ śrutā
2.40
prakarṣo nāma pūrvasmādādhikyamadhikā tu yā || sā māyā na satī
nāpi śūnyā syāddūṣitatvataḥ
2.41
māyayā bahurūpatve sadvaitaṃ na
naśyati || māyikānāṃ hi rūpāṇāṃ dvitīyatvamasaṃbhavi
2.42
arcityaśaktirmāyāto durghaṭaṃ ghaṭayatyasau || upādānanimittatve kalpete sati
māyayā
2.43
bahu syāmityupādānabhāvaḥ prokto mṛdādivat
aikṣateti nimittatvamiti proktaṃ kulālavat
2.44
māyāvṛttiviśeṣe
yā cicchāyā'sau sadīkṣaṇam || īkṣitvā sasṛje tejastādṛk saṃkalpalīla yā
2.45
ākāśavāyū prāk sṛṣṭāviti provāca tittiriḥ
diṅmātramāruṇiḥ sṛṣṭervaktuṃ teja udairayat
2.46
brahmopalakṣaṇāyaiva sṛṣṭiḥ sarvatra kathyate || jagatā kiyatā'pyetacchakyaṃ lakṣayituṃ
khalu
2.47
tejaso'cetanatve'pi tejaḥ kaṃcukasaṃyutam || sadbrahma
pūrvavadvīkṣya saṃkalpātsasṛje hyapaḥ
2.48
apkaṃcukaṃ brahma pṛthvīmannahetumakalpayat || tejo'bannebhya etebhyo dehabījāni jajñire
2.49
jarāyujāṃḍajodbhijjānīti bījatrayaṃ khalu || jīvarūpapraveśārthamaikṣata
brahma devatāḥ
2.50
dṛṣṭvā bhūya ihotpannāstejo'bannākhyadevatāḥ
ekaikāṃ trivṛtaṃ tāsu kurve dehādisṛṣṭaye
2.51
tejasyabannayoraṃśāvalpau prakṣipya miśraṇāt || tejastrivṛtkṛtaṃ tadvadanyayorapi yojyatām
2.52
tejo'bannaistrivṛdbhūtairaṃḍajādivapuṣyayam || nirmāya jīvarūpeṇa
prāviśatteṣu sarvataḥ
2.53
ahaṃkārastu caitanyasaṃyuktaḥ prāṇadhāraṇāt
jīvaḥ syātsarvadeheṣu vyāpnotyāpādamastakam
2.54
saddastunyevamāropya saṃsāro māyayā kṛtaḥ || avicārakṛtāropannivṛttyartha
vicāryyātām
2.55
trivṛtkaraṇamaṅgyādau spaṣṭaṃ tāvadvicāriṇaḥ
prasiddhe taijase'pyapnāvabannāṃśāvavasthitau
2.56
jvālāyāṃ rohitaṃ
rūpaṃ bahulaṃ tattu tejasaḥ || kiṃcicchuklamapāmetatkiṃcitkṛṣṇaṃ tu
bhūmigam
2.57
rūpatraye bhūtagate vivikte bhautiko'nalaḥ || kāraṇavyatirekeṇa vācaivārabhyate vṛthā
2.58
jagataścākṣuṣasyetthaṃ mithyātvaṃ vaktumāditaḥ || tejo'bannatrayasyātra cākṣuṣasyoditā janiḥ
2.59
ādityacaṃdravidyutsu mithyātvaṃ vahnivannayet || gṛhītvaitāvatā vyāptiṃ
kāryamithyātvamūhyatām
2.60
tejo'bannākhyakāryāṇāṃ mithyātve
syātsaddvayam || kāraṇaṃ satyameṣāṃ tu pūrveṣāṃ jñānināṃ matiḥ
2.61
dṛśye bāhye bhautikatvamastu dehe tu no tathā || iti mūḍhamaternuttyai
dehe bhautikatocyate
2.62
yadannaṃ pārthivaṃ bhuktaṃ taddhīmāṃsapurīṣakaiḥ
sūkṣmamadhyasthūlabhāgairdehe'sminpariṇamyate
2.63
prāṇalohitamūtrāṃśairapāṃ pariṇatistridhā || vāṅmajjāsthivibhedaḥ syāddhṛtatailādi tejasaḥ
2.64
sthūle ca madhyame bhāge kāraṇānugatiḥ sphuṭā || dhīprāṇavākṣu saṃdehe dadhidṛṣṭāṃtato'nudat
2.65
ghṛte vilīno dadhyaṃśo'nugato bhāti na sphuṭaḥ || tathāpi dadhikārthatvaṃ vidyate sarvasaṃmatam
2.66
tathā manaḥprāṇavācāṃ bhavatvannādikāryatā || atīṃdriyatvāt
pratyakṣā kāraṇānugatirna hi
2.67
nityadravyaṃ mano nānnakāryamityāha tārkikaḥ || saṃ eṣo'ṅgāradṛṣṭāṃtadvāreṇa pratibodhyate
2.68
yathā khadyotamātraḥ syādaṃgāraḥ kāṣṭhasaṃkṣaye || kāṣṭhavṛttau jvalatyagnistathā vidyānmanonnayoḥ
2.69
tyakte'nne paṃcadaśasu dineṣu kṣīyate
manaḥ || tena smartuṃ na śakto'bhūcchetaketurna kiṃcana
2.70
annena
puṣṭe manasi vedān sasmāra tatkṣaṇāt || anvayavyatirekābhyāṃ
mano'nnamayamiṣyatām
2.71
bhautikatve'khilasyaivaṃ sthite bhūtātirekataḥ || tannāsti tadgadbhūtāni naiva sanvyatirekataḥ
2.72
jagataḥ
kāraṇaṃ yatsaddaitaṃ tadvijajñivān || śvetaketustāvatāsya jīvatvaṃ na
nivartate
2.73
svasya brahmatvabodhena jīvatvamapagacchati || ityabhipretya taṃ śiṣyaṃ punaḥ protsāhayatyasau
2.74
svapnāvasānaṃ jānīhi
mama vyākurvato mukhāt || svasya svarūpaṃ sattattvamiti suptau sphuṭaṃ
khalu
2.75
yadā suṣuptimāpnoti pumānetaṃ tadā janāḥ || svapitītyāhuretasya tātparyaṃ praviciṃtyatām
2.76
tiṅntaṃ padamajñānāṃ subaṃtaṃ
tu vivekinām || syānnidrāṇasya nāmaitadvastutattvāvabhāsakam
2.77
svapnajāgarayorjīvaḥ sattattvānninnavadbhavot || suṣuptau samyagekatvaṃ
yāti savastunā saha
2.78
jīvatvamātmanaḥ prāṇadhāraṇānna svabhāvataḥ || sadrūpatvaṃ svatastattu sphuṭaṃ svapitināmantaḥ
2.79
svamapītīti
nāmno'sya niruktiravagamyatām || svarūpaṃ vāstavaṃ suptau prāpyamityuditaṃ bhavet
2.80
upādhermanaso jāgratsuptyavasthe hi nātmanaḥ
ityabhipretya śakunidṛṣṭāṃtaḥ procyate dhiyaḥ
2.81
śakuniḥ sūtrabaddho
yaḥ sa gacchanvividhā diśaḥ || alabdhvādhāramākāśe baṃdhanasthānamāvrajet
2.82
sattattve māyayā baddhaṃ mano jāgaraṇaṃ vrajet || alabdhvā tatra viśrāṃtiṃ sattatve līyate punaḥ
2.83
ātmacchāyā'pi
manasā sadā'gacchati gacchati || gatyāgatī tu saṃsāraḥ sa ca
svātmani kalpitaḥ
2.84
manorlaye'nupādhiḥ sannātmā saṃsāravarjitaḥ || svena vāstavarūpeṇa suṣuptāvavatiṣṭhate
2.85
cicchāyā ca
vapuḥ sthūlamiṃdriyāṇyātmabodhane || dvārāṇītyāha maṃtro'yaṃ rūpaṃrūpamiti sphuṭam
2.86
dehe dehe praticchāyārūpo'bhūt svātmabuddhaye
māyābhiriṃdro bahudhā deho'bhūt svātmabuddhaye
2.87
iṃdriyāśvāstena yuktāstacca svātmāvabuddhaye || chāyāmāśritya tatrātmā bodhitaḥ
suptivarṇanāt
2.88
aśanāyāpipāsoktyā dehamāśritya bodhyate
aśanāyāpipāsākhyā dvayaṃ svapitināmavat
2.89
aśanāyā janaiḥ
proktā kṣudhā vastuvivekibhiḥ || nayatyaśitamityevamapsu nirvacanaṃ
bhavet
2.90
pītā āpo'śanaṃ bhuktaṃ dravīkṛtya nayaṃtdhataḥ || aśanāyeti śabdoktā viṇmāṃsotpattirannatataḥ
2.91
viṇmāṃsaheturannaṃ
yadetasyotpādakaṃ jalam || jalasyotpādakaṃ tejastasya cotpādakaṃ ca
sat
2.92
anumāyātra kāryeṇa jñeyaṃ tatkāraṇaṃ param || sanmūlakāraṇaṃ jñeyaṃ syādviśvāso'numānataḥ
2.93
purīṣādyannakāryaṃ syāt
satyevānnasya sattvataḥ || satyāmeva yathā kuṃbho mṛdi dṛṣṭo na cānyathā
2.94
vrīhyādyannaṃ satīṣveva dṛṣṭamapsu na cānyathā || āpaśca svedarūpāḥ syuḥ satyevoṣṇe hi tejasi
2.95
tejaśca bhāvarūpatvātsaṃbhavenna satā vinā || satastūtpattirāhityānnānveṣyaṃ kāraṇāṃtaram
2.96
sanmūlāḥ sakalā dehā idānīṃ ca sati sthitāḥ || aṃte
satyeva līyaṃte vidyātsattattvamadvayam
2.97
yathā bhūtātirekeṇa
bhautikaṃ naiva vidyate || bhūtāni ca sato'nyāni tathā netyupapāditam
2.98
aśanāyāmukhenetthaṃ sattattve dhīḥ praveśitā || pipāsāmukhato'pyasmin sati dhīravatāryate
2.99
udandyeti pipāsāyāḥ
paryāyastaṃ vivekinaḥ || udakaṃ nayatītyevaṃ tejasyevaṃ prayuṃjate
2.100
pītaṃ jalaṃ śarīrasthaṃ tejasā jīryate tataḥ || mūtraṃ raktaṃ ca niṣpannaṃ
dravatvājjalaje ubhe
Linked texts (2)
- Anubhūtiprakāśa (Sāyaṇācārya) — Sāyaṇācārya, Sanskrit
- Anubhūtiprakāśa (Mādhava) — Mādhava, Sanskrit