Pramāṇa · Search · About · API

Chandogyaprakasha 2

Chāndogyaprakāśa 2

Language
Sanskrit

2.1

chāṃdogye śvetaketuryāmāruṇerlabdhavānimām|| brahmavidyāṃ saṃgraheṇa vakṣye'haṃ sukhabuddhaye

2.2

vedānadhītya garveṇa śvetaketuḥ parāṅmukhaḥ || āsītpratyaṅmukhīkartuṃ gururāhātivismayam

2.3

ekatattve śrute sarvamaśrutaṃ
ca śrutaṃ bhavet || amataṃ ca mataṃ tadvadavijñātaṃ ca budhyate

2.4

ṛgvedajñānamātreṇa yajurvedādi budhyate || tasmādekadhiyā sarvajñānaṃ syādityalaukikam

2.5

maivaṃ mṛddhemaloheṣu laukikeṣvasya darśanāt || mṛdādijñānataḥ sarvaṃ mṛnmayaṃ jñāyate sphuṭam

2.6

mṛdo ghaṭaśarāvādyā
vikārāstattadākṛtiḥ|| mṛdbodhādbudhyate neti yaducyeta na budhyatām

2.7

ākṛtyādhārabhāgo yo ghaṭasyāsau tu budhyate || ādhāro mṛttikā'dheya
ākāraścobhayaṃ ghaṭaḥ

2.8

ādhārabhāgamātre'pi jñāte jñāto ghaṭo
bhavet || gopucchamātrasaṃsparśādgosparśavratapūrtivat

2.9

ākṛteryadvadajñāne ghaṭājñānaṃ tvayocyate || tadvadādhārabodhena ghaṭo buddhaḥ kuto na
hi

2.10

ākṛtyādhārayostulyaṃ bhāgatvaṃ na mṛdaṃ vinā || kevalākṛtimātraḥ san ghaṭaḥ kvāpi samīkṣyate

2.11

mṛdrūpātkāraṇadravyātkāryadravyaṃ ghaṭādikam || anyattatsamavetaṃ hi mṛdīti prāha tārkikaḥ

2.12

svayuktyā'sau tathā brūte natvetallokasaṃmatam || ghaṭe mṛdaḥ
pṛthagbhūte kīdṛk tattvamudīryatām

2.13

vācaivārabhyate kiṃvā pṛthagānīyate vada || vācaivārabhyate tattvaṃ kiṃcinna syātkhapuṣpavat

2.14

mṛgatṛṣṇāṃbhasi snātaḥ khapuṣpakṛtaśekharaḥ || vandhyāputra iti prokto
nistattvamakhilaṃ khalu

2.15

pṛthagānayanaṃ kartuṃ dhīmatāpi na śakyate
ato'nṛto ghaṭo naiva satya ityabhyupeyatām

2.16

samavāyastvayā prokta āropaṃ brūmahe vayam || sthāṇāvāropitaścauro yathā
mṛdi ghaṭastathā

2.17

āropātpūrvamūrdhvaṃ ca tadabhāvādasatyatā
ādāvaṃte ca yannāsti vartamāne'pi tattathā

2.18

kālatrayānugaḥ
sthāṇuḥ satyo mṛcca tathekṣyatām || satyānṛte ca mithunīkṛtya kuṃbha
itīryate

2.19

śabdapratyayakāryāṇi saṃti mṛddhaṭayoḥ pṛthak || sthāṇau
caure ca dṛṣṭāni pṛthak tāni tathā'tra ca

2.20

dvividhavyavahārasya sadbhāve'pi vivekinaḥ || satyāyāṃ mṛdi tātparyaṃ nānṛte'sti
ghaṭādike

2.21

ikṣau raso'styuṃñjīṣaṃ ca rasaṃ gṛhṇāti buddhimān
narjāṣimevaṃ kuṃbhe'pi mṛdbhāge yukta ādaraḥ

2.22

ye ghaṭādiṣu mṛdbhāgā
jñātavyā ādareṇa te || sarve'pi rāśivijñānādeva jñātā bhavaṃti hi

2.23

mṛd aikye'pi sarvatvamākāraistadupādhibhiḥ || nirupādhikavijñānāt sarvopahitadhīrbhavet

2.24

kaṭakādau satyabhāgā buddhā
hemadhiyā tathā || kuṭhārādau satyabhāgā budhyaṃte lohabuddhitaḥ

2.25

yadyatkāryaṃ tasya tasya dhīḥ svopādānabuddhitaḥ iti || vyāptiṃ vivakṣitvā dṛṣṭāṃtā bahavaḥ śrutāḥ

2.26

sarve jagadupādāne śrute sati
bhavecchrutam || mate jñāte mataṃ jñātamityalaukikatā kutaḥ

2.27

śravaṇaṃ guruśāstrābhyāṃ mananaṃ tu svayuktibhiḥ || vijñānaṃ svānubhūtyeti
śravaṇāderasaṃkaraḥ

2.28

śvetaketuḥ sarvabodhamekabodhena viśvasan
pratyaṅmukho bhavattasmai sarvopādānamīritam

2.29

idaṃ jagannāmarūpayuktamadya sadīkṣyate || sṛṣṭeḥ purā sadevāsīnnāmarūpavivarjitam

2.30

mṛddhemalohavastūni vikārotpattitaḥ purā || nirvikārāṇyupādānamātrāṇyāsan yathā tathā

2.32

svasajātivijātyutthabhedatrayavivarjanāt || ekamevādvitīyaṃ tat sadvastvityavagamyatām ||31||vṛkṣasya
svagato bhedaḥ śākhādyavayavaistathā || vṛkṣāṃtarātsajātīyo vijātīyaḥ
śilāditaḥ

2.33

na satyavayavāḥ saṃti tenaikaṃ syādakhaṃḍakam
jātyabhāvātsajātīyaṃ vijātīyaṃ ca durbhaṇam

2.34

ekādibhiḥ
padairbhedatrayamatra nivāryate || sarvabhedavihīnaṃ yadakhaṃḍaṃ tatsadīkṣyatām

2.35

astīti śabdabuddhī dve dṛśyete nāmarūpayoḥ || tadabhāvātpurā
sṛṣṭeḥ śūnyamāhuravaidikāḥ

2.36

nāmarūpātmakaṃ śūnyātkiṃlautadupapadyate || badayuktaṃ na vaṃdhyāyāḥ putrātputrāṃtarodbhavaḥ

2.37

śūnyajatve nāma śūnyaṃ rūpaṃ śūnyamitīdṛśaḥ || śūnyānuvedho bhāseta sadbhedhastvavabhāsate

2.38

tataḥ satkāraṇaṃ sattu sarvasṛṣṭyarthamaikṣata || bahu
syāmahamevātaḥ prajāyeyeti māyayā

2.39

vastuto bahubhāvaścedadvaitaṃ
sadvinaśyati || mābhūnnāśe iti śrutyā prakarṣeṇa janiḥ śrutā

2.40

prakarṣo nāma pūrvasmādādhikyamadhikā tu yā || sā māyā na satī
nāpi śūnyā syāddūṣitatvataḥ

2.41

māyayā bahurūpatve sadvaitaṃ na
naśyati || māyikānāṃ hi rūpāṇāṃ dvitīyatvamasaṃbhavi

2.42

arcityaśaktirmāyāto durghaṭaṃ ghaṭayatyasau || upādānanimittatve kalpete sati
māyayā

2.43

bahu syāmityupādānabhāvaḥ prokto mṛdādivat
aikṣateti nimittatvamiti proktaṃ kulālavat

2.44

māyāvṛttiviśeṣe
yā cicchāyā'sau sadīkṣaṇam || īkṣitvā sasṛje tejastādṛk saṃkalpalīla yā

2.45

ākāśavāyū prāk sṛṣṭāviti provāca tittiriḥ
diṅmātramāruṇiḥ sṛṣṭervaktuṃ teja udairayat

2.46

brahmopalakṣaṇāyaiva sṛṣṭiḥ sarvatra kathyate || jagatā kiyatā'pyetacchakyaṃ lakṣayituṃ
khalu

2.47

tejaso'cetanatve'pi tejaḥ kaṃcukasaṃyutam || sadbrahma
pūrvavadvīkṣya saṃkalpātsasṛje hyapaḥ

2.48

apkaṃcukaṃ brahma pṛthvīmannahetumakalpayat || tejo'bannebhya etebhyo dehabījāni jajñire

2.49

jarāyujāṃḍajodbhijjānīti bījatrayaṃ khalu || jīvarūpapraveśārthamaikṣata
brahma devatāḥ

2.50

dṛṣṭvā bhūya ihotpannāstejo'bannākhyadevatāḥ
ekaikāṃ trivṛtaṃ tāsu kurve dehādisṛṣṭaye

2.51

tejasyabannayoraṃśāvalpau prakṣipya miśraṇāt || tejastrivṛtkṛtaṃ tadvadanyayorapi yojyatām

2.52

tejo'bannaistrivṛdbhūtairaṃḍajādivapuṣyayam || nirmāya jīvarūpeṇa
prāviśatteṣu sarvataḥ

2.53

ahaṃkārastu caitanyasaṃyuktaḥ prāṇadhāraṇāt
jīvaḥ syātsarvadeheṣu vyāpnotyāpādamastakam

2.54

saddastunyevamāropya saṃsāro māyayā kṛtaḥ || avicārakṛtāropannivṛttyartha
vicāryyātām

2.55

trivṛtkaraṇamaṅgyādau spaṣṭaṃ tāvadvicāriṇaḥ
prasiddhe taijase'pyapnāvabannāṃśāvavasthitau

2.56

jvālāyāṃ rohitaṃ
rūpaṃ bahulaṃ tattu tejasaḥ || kiṃcicchuklamapāmetatkiṃcitkṛṣṇaṃ tu
bhūmigam

2.57

rūpatraye bhūtagate vivikte bhautiko'nalaḥ || kāraṇavyatirekeṇa vācaivārabhyate vṛthā

2.58

jagataścākṣuṣasyetthaṃ mithyātvaṃ vaktumāditaḥ || tejo'bannatrayasyātra cākṣuṣasyoditā janiḥ

2.59

ādityacaṃdravidyutsu mithyātvaṃ vahnivannayet || gṛhītvaitāvatā vyāptiṃ
kāryamithyātvamūhyatām

2.60

tejo'bannākhyakāryāṇāṃ mithyātve
syātsaddvayam || kāraṇaṃ satyameṣāṃ tu pūrveṣāṃ jñānināṃ matiḥ

2.61

dṛśye bāhye bhautikatvamastu dehe tu no tathā || iti mūḍhamaternuttyai
dehe bhautikatocyate

2.62

yadannaṃ pārthivaṃ bhuktaṃ taddhīmāṃsapurīṣakaiḥ
sūkṣmamadhyasthūlabhāgairdehe'sminpariṇamyate

2.63

prāṇalohitamūtrāṃśairapāṃ pariṇatistridhā || vāṅmajjāsthivibhedaḥ syāddhṛtatailādi tejasaḥ

2.64

sthūle ca madhyame bhāge kāraṇānugatiḥ sphuṭā || dhīprāṇavākṣu saṃdehe dadhidṛṣṭāṃtato'nudat

2.65

ghṛte vilīno dadhyaṃśo'nugato bhāti na sphuṭaḥ || tathāpi dadhikārthatvaṃ vidyate sarvasaṃmatam

2.66

tathā manaḥprāṇavācāṃ bhavatvannādikāryatā || atīṃdriyatvāt
pratyakṣā kāraṇānugatirna hi

2.67

nityadravyaṃ mano nānnakāryamityāha tārkikaḥ || saṃ eṣo'ṅgāradṛṣṭāṃtadvāreṇa pratibodhyate

2.68

yathā khadyotamātraḥ syādaṃgāraḥ kāṣṭhasaṃkṣaye || kāṣṭhavṛttau jvalatyagnistathā vidyānmanonnayoḥ

2.69

tyakte'nne paṃcadaśasu dineṣu kṣīyate
manaḥ || tena smartuṃ na śakto'bhūcchetaketurna kiṃcana

2.70

annena
puṣṭe manasi vedān sasmāra tatkṣaṇāt || anvayavyatirekābhyāṃ
mano'nnamayamiṣyatām

2.71

bhautikatve'khilasyaivaṃ sthite bhūtātirekataḥ || tannāsti tadgadbhūtāni naiva sanvyatirekataḥ

2.72

jagataḥ
kāraṇaṃ yatsaddaitaṃ tadvijajñivān || śvetaketustāvatāsya jīvatvaṃ na
nivartate

2.73

svasya brahmatvabodhena jīvatvamapagacchati || ityabhipretya taṃ śiṣyaṃ punaḥ protsāhayatyasau

2.74

svapnāvasānaṃ jānīhi
mama vyākurvato mukhāt || svasya svarūpaṃ sattattvamiti suptau sphuṭaṃ
khalu

2.75

yadā suṣuptimāpnoti pumānetaṃ tadā janāḥ || svapitītyāhuretasya tātparyaṃ praviciṃtyatām

2.76

tiṅntaṃ padamajñānāṃ subaṃtaṃ
tu vivekinām || syānnidrāṇasya nāmaitadvastutattvāvabhāsakam

2.77

svapnajāgarayorjīvaḥ sattattvānninnavadbhavot || suṣuptau samyagekatvaṃ
yāti savastunā saha

2.78

jīvatvamātmanaḥ prāṇadhāraṇānna svabhāvataḥ || sadrūpatvaṃ svatastattu sphuṭaṃ svapitināmantaḥ

2.79

svamapītīti
nāmno'sya niruktiravagamyatām || svarūpaṃ vāstavaṃ suptau prāpyamityuditaṃ bhavet

2.80

upādhermanaso jāgratsuptyavasthe hi nātmanaḥ
ityabhipretya śakunidṛṣṭāṃtaḥ procyate dhiyaḥ

2.81

śakuniḥ sūtrabaddho
yaḥ sa gacchanvividhā diśaḥ || alabdhvādhāramākāśe baṃdhanasthānamāvrajet

2.82

sattattve māyayā baddhaṃ mano jāgaraṇaṃ vrajet || alabdhvā tatra viśrāṃtiṃ sattatve līyate punaḥ

2.83

ātmacchāyā'pi
manasā sadā'gacchati gacchati || gatyāgatī tu saṃsāraḥ sa ca
svātmani kalpitaḥ

2.84

manorlaye'nupādhiḥ sannātmā saṃsāravarjitaḥ || svena vāstavarūpeṇa suṣuptāvavatiṣṭhate

2.85

cicchāyā ca
vapuḥ sthūlamiṃdriyāṇyātmabodhane || dvārāṇītyāha maṃtro'yaṃ rūpaṃrūpamiti sphuṭam

2.86

dehe dehe praticchāyārūpo'bhūt svātmabuddhaye
māyābhiriṃdro bahudhā deho'bhūt svātmabuddhaye

2.87

iṃdriyāśvāstena yuktāstacca svātmāvabuddhaye || chāyāmāśritya tatrātmā bodhitaḥ
suptivarṇanāt

2.88

aśanāyāpipāsoktyā dehamāśritya bodhyate
aśanāyāpipāsākhyā dvayaṃ svapitināmavat

2.89

aśanāyā janaiḥ
proktā kṣudhā vastuvivekibhiḥ || nayatyaśitamityevamapsu nirvacanaṃ
bhavet

2.90

pītā āpo'śanaṃ bhuktaṃ dravīkṛtya nayaṃtdhataḥ || aśanāyeti śabdoktā viṇmāṃsotpattirannatataḥ

2.91

viṇmāṃsaheturannaṃ
yadetasyotpādakaṃ jalam || jalasyotpādakaṃ tejastasya cotpādakaṃ ca
sat

2.92

anumāyātra kāryeṇa jñeyaṃ tatkāraṇaṃ param || sanmūlakāraṇaṃ jñeyaṃ syādviśvāso'numānataḥ

2.93

purīṣādyannakāryaṃ syāt
satyevānnasya sattvataḥ || satyāmeva yathā kuṃbho mṛdi dṛṣṭo na cānyathā

2.94

vrīhyādyannaṃ satīṣveva dṛṣṭamapsu na cānyathā || āpaśca svedarūpāḥ syuḥ satyevoṣṇe hi tejasi

2.95

tejaśca bhāvarūpatvātsaṃbhavenna satā vinā || satastūtpattirāhityānnānveṣyaṃ kāraṇāṃtaram

2.96

sanmūlāḥ sakalā dehā idānīṃ ca sati sthitāḥ || aṃte
satyeva līyaṃte vidyātsattattvamadvayam

2.97

yathā bhūtātirekeṇa
bhautikaṃ naiva vidyate || bhūtāni ca sato'nyāni tathā netyupapāditam

2.98

aśanāyāmukhenetthaṃ sattattve dhīḥ praveśitā || pipāsāmukhato'pyasmin sati dhīravatāryate

2.99

udandyeti pipāsāyāḥ
paryāyastaṃ vivekinaḥ || udakaṃ nayatītyevaṃ tejasyevaṃ prayuṃjate

2.100

pītaṃ jalaṃ śarīrasthaṃ tejasā jīryate tataḥ || mūtraṃ raktaṃ ca niṣpannaṃ
dravatvājjalaje ubhe

Linked texts (2)