Chandogyaprakasha (Chāndogyaprakāśa)
छान्दोग्यप्रकाश
chs. VI–VIII of Anubhūtiprakāśa.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1300–1386 CE
- Author
- Mādhava
- Extent
- 346 passages, 2,804 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · 1983 -Anubhutiprakasha Of Shrimad Vidyaranya Swami; Munshiram Manoharlal; 1983 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
2.1
chāṃdogye śvetaketuryāmāruṇerlabdhavānimām|| brahmavidyāṃ saṃgraheṇa vakṣye'haṃ sukhabuddhaye
2.2
vedānadhītya garveṇa śvetaketuḥ parāṅmukhaḥ || āsītpratyaṅmukhīkartuṃ gururāhātivismayam
2.3
ekatattve śrute sarvamaśrutaṃ
ca śrutaṃ bhavet || amataṃ ca mataṃ tadvadavijñātaṃ ca budhyate
2.4
ṛgvedajñānamātreṇa yajurvedādi budhyate || tasmādekadhiyā sarvajñānaṃ syādityalaukikam
2.5
maivaṃ mṛddhemaloheṣu laukikeṣvasya darśanāt || mṛdādijñānataḥ sarvaṃ mṛnmayaṃ jñāyate sphuṭam
2.6
mṛdo ghaṭaśarāvādyā
vikārāstattadākṛtiḥ|| mṛdbodhādbudhyate neti yaducyeta na budhyatām
2.7
ākṛtyādhārabhāgo yo ghaṭasyāsau tu budhyate || ādhāro mṛttikā'dheya
ākāraścobhayaṃ ghaṭaḥ
2.8
ādhārabhāgamātre'pi jñāte jñāto ghaṭo
bhavet || gopucchamātrasaṃsparśādgosparśavratapūrtivat
2.9
ākṛteryadvadajñāne ghaṭājñānaṃ tvayocyate || tadvadādhārabodhena ghaṭo buddhaḥ kuto na
hi
2.10
ākṛtyādhārayostulyaṃ bhāgatvaṃ na mṛdaṃ vinā || kevalākṛtimātraḥ san ghaṭaḥ kvāpi samīkṣyate
2.11
mṛdrūpātkāraṇadravyātkāryadravyaṃ ghaṭādikam || anyattatsamavetaṃ hi mṛdīti prāha tārkikaḥ
2.12
svayuktyā'sau tathā brūte natvetallokasaṃmatam || ghaṭe mṛdaḥ
pṛthagbhūte kīdṛk tattvamudīryatām
2.13
vācaivārabhyate kiṃvā pṛthagānīyate vada || vācaivārabhyate tattvaṃ kiṃcinna syātkhapuṣpavat
2.14
mṛgatṛṣṇāṃbhasi snātaḥ khapuṣpakṛtaśekharaḥ || vandhyāputra iti prokto
nistattvamakhilaṃ khalu
2.15
pṛthagānayanaṃ kartuṃ dhīmatāpi na śakyate
ato'nṛto ghaṭo naiva satya ityabhyupeyatām
2.16
samavāyastvayā prokta āropaṃ brūmahe vayam || sthāṇāvāropitaścauro yathā
mṛdi ghaṭastathā
2.17
āropātpūrvamūrdhvaṃ ca tadabhāvādasatyatā
ādāvaṃte ca yannāsti vartamāne'pi tattathā
2.18
kālatrayānugaḥ
sthāṇuḥ satyo mṛcca tathekṣyatām || satyānṛte ca mithunīkṛtya kuṃbha
itīryate
2.19
śabdapratyayakāryāṇi saṃti mṛddhaṭayoḥ pṛthak || sthāṇau
caure ca dṛṣṭāni pṛthak tāni tathā'tra ca
2.20
dvividhavyavahārasya sadbhāve'pi vivekinaḥ || satyāyāṃ mṛdi tātparyaṃ nānṛte'sti
ghaṭādike
2.21
ikṣau raso'styuṃñjīṣaṃ ca rasaṃ gṛhṇāti buddhimān
narjāṣimevaṃ kuṃbhe'pi mṛdbhāge yukta ādaraḥ
2.22
ye ghaṭādiṣu mṛdbhāgā
jñātavyā ādareṇa te || sarve'pi rāśivijñānādeva jñātā bhavaṃti hi
2.23
mṛd aikye'pi sarvatvamākāraistadupādhibhiḥ || nirupādhikavijñānāt sarvopahitadhīrbhavet
2.24
kaṭakādau satyabhāgā buddhā
hemadhiyā tathā || kuṭhārādau satyabhāgā budhyaṃte lohabuddhitaḥ
2.25
yadyatkāryaṃ tasya tasya dhīḥ svopādānabuddhitaḥ iti || vyāptiṃ vivakṣitvā dṛṣṭāṃtā bahavaḥ śrutāḥ
2.26
sarve jagadupādāne śrute sati
bhavecchrutam || mate jñāte mataṃ jñātamityalaukikatā kutaḥ
2.27
śravaṇaṃ guruśāstrābhyāṃ mananaṃ tu svayuktibhiḥ || vijñānaṃ svānubhūtyeti
śravaṇāderasaṃkaraḥ
2.28
śvetaketuḥ sarvabodhamekabodhena viśvasan
pratyaṅmukho bhavattasmai sarvopādānamīritam
2.29
idaṃ jagannāmarūpayuktamadya sadīkṣyate || sṛṣṭeḥ purā sadevāsīnnāmarūpavivarjitam
2.30
mṛddhemalohavastūni vikārotpattitaḥ purā || nirvikārāṇyupādānamātrāṇyāsan yathā tathā
2.32
svasajātivijātyutthabhedatrayavivarjanāt || ekamevādvitīyaṃ tat sadvastvityavagamyatām ||31||vṛkṣasya
svagato bhedaḥ śākhādyavayavaistathā || vṛkṣāṃtarātsajātīyo vijātīyaḥ
śilāditaḥ
2.33
na satyavayavāḥ saṃti tenaikaṃ syādakhaṃḍakam
jātyabhāvātsajātīyaṃ vijātīyaṃ ca durbhaṇam
2.34
ekādibhiḥ
padairbhedatrayamatra nivāryate || sarvabhedavihīnaṃ yadakhaṃḍaṃ tatsadīkṣyatām
2.35
astīti śabdabuddhī dve dṛśyete nāmarūpayoḥ || tadabhāvātpurā
sṛṣṭeḥ śūnyamāhuravaidikāḥ
2.36
nāmarūpātmakaṃ śūnyātkiṃlautadupapadyate || badayuktaṃ na vaṃdhyāyāḥ putrātputrāṃtarodbhavaḥ
2.37
śūnyajatve nāma śūnyaṃ rūpaṃ śūnyamitīdṛśaḥ || śūnyānuvedho bhāseta sadbhedhastvavabhāsate
2.38
tataḥ satkāraṇaṃ sattu sarvasṛṣṭyarthamaikṣata || bahu
syāmahamevātaḥ prajāyeyeti māyayā
2.39
vastuto bahubhāvaścedadvaitaṃ
sadvinaśyati || mābhūnnāśe iti śrutyā prakarṣeṇa janiḥ śrutā
2.40
prakarṣo nāma pūrvasmādādhikyamadhikā tu yā || sā māyā na satī
nāpi śūnyā syāddūṣitatvataḥ
2.41
māyayā bahurūpatve sadvaitaṃ na
naśyati || māyikānāṃ hi rūpāṇāṃ dvitīyatvamasaṃbhavi
2.42
arcityaśaktirmāyāto durghaṭaṃ ghaṭayatyasau || upādānanimittatve kalpete sati
māyayā
2.43
bahu syāmityupādānabhāvaḥ prokto mṛdādivat
aikṣateti nimittatvamiti proktaṃ kulālavat
2.44
māyāvṛttiviśeṣe
yā cicchāyā'sau sadīkṣaṇam || īkṣitvā sasṛje tejastādṛk saṃkalpalīla yā
2.45
ākāśavāyū prāk sṛṣṭāviti provāca tittiriḥ
diṅmātramāruṇiḥ sṛṣṭervaktuṃ teja udairayat
2.46
brahmopalakṣaṇāyaiva sṛṣṭiḥ sarvatra kathyate || jagatā kiyatā'pyetacchakyaṃ lakṣayituṃ
khalu
2.47
tejaso'cetanatve'pi tejaḥ kaṃcukasaṃyutam || sadbrahma
pūrvavadvīkṣya saṃkalpātsasṛje hyapaḥ
2.48
apkaṃcukaṃ brahma pṛthvīmannahetumakalpayat || tejo'bannebhya etebhyo dehabījāni jajñire
2.49
jarāyujāṃḍajodbhijjānīti bījatrayaṃ khalu || jīvarūpapraveśārthamaikṣata
brahma devatāḥ
2.50
dṛṣṭvā bhūya ihotpannāstejo'bannākhyadevatāḥ
ekaikāṃ trivṛtaṃ tāsu kurve dehādisṛṣṭaye
2.51
tejasyabannayoraṃśāvalpau prakṣipya miśraṇāt || tejastrivṛtkṛtaṃ tadvadanyayorapi yojyatām
2.52
tejo'bannaistrivṛdbhūtairaṃḍajādivapuṣyayam || nirmāya jīvarūpeṇa
prāviśatteṣu sarvataḥ
2.53
ahaṃkārastu caitanyasaṃyuktaḥ prāṇadhāraṇāt
jīvaḥ syātsarvadeheṣu vyāpnotyāpādamastakam
2.54
saddastunyevamāropya saṃsāro māyayā kṛtaḥ || avicārakṛtāropannivṛttyartha
vicāryyātām
2.55
trivṛtkaraṇamaṅgyādau spaṣṭaṃ tāvadvicāriṇaḥ
prasiddhe taijase'pyapnāvabannāṃśāvavasthitau
2.56
jvālāyāṃ rohitaṃ
rūpaṃ bahulaṃ tattu tejasaḥ || kiṃcicchuklamapāmetatkiṃcitkṛṣṇaṃ tu
bhūmigam
2.57
rūpatraye bhūtagate vivikte bhautiko'nalaḥ || kāraṇavyatirekeṇa vācaivārabhyate vṛthā
2.58
jagataścākṣuṣasyetthaṃ mithyātvaṃ vaktumāditaḥ || tejo'bannatrayasyātra cākṣuṣasyoditā janiḥ
2.59
ādityacaṃdravidyutsu mithyātvaṃ vahnivannayet || gṛhītvaitāvatā vyāptiṃ
kāryamithyātvamūhyatām
2.60
tejo'bannākhyakāryāṇāṃ mithyātve
syātsaddvayam || kāraṇaṃ satyameṣāṃ tu pūrveṣāṃ jñānināṃ matiḥ
2.61
dṛśye bāhye bhautikatvamastu dehe tu no tathā || iti mūḍhamaternuttyai
dehe bhautikatocyate
2.62
yadannaṃ pārthivaṃ bhuktaṃ taddhīmāṃsapurīṣakaiḥ
sūkṣmamadhyasthūlabhāgairdehe'sminpariṇamyate
2.63
prāṇalohitamūtrāṃśairapāṃ pariṇatistridhā || vāṅmajjāsthivibhedaḥ syāddhṛtatailādi tejasaḥ
2.64
sthūle ca madhyame bhāge kāraṇānugatiḥ sphuṭā || dhīprāṇavākṣu saṃdehe dadhidṛṣṭāṃtato'nudat
2.65
ghṛte vilīno dadhyaṃśo'nugato bhāti na sphuṭaḥ || tathāpi dadhikārthatvaṃ vidyate sarvasaṃmatam
2.66
tathā manaḥprāṇavācāṃ bhavatvannādikāryatā || atīṃdriyatvāt
pratyakṣā kāraṇānugatirna hi
2.67
nityadravyaṃ mano nānnakāryamityāha tārkikaḥ || saṃ eṣo'ṅgāradṛṣṭāṃtadvāreṇa pratibodhyate
2.68
yathā khadyotamātraḥ syādaṃgāraḥ kāṣṭhasaṃkṣaye || kāṣṭhavṛttau jvalatyagnistathā vidyānmanonnayoḥ
2.69
tyakte'nne paṃcadaśasu dineṣu kṣīyate
manaḥ || tena smartuṃ na śakto'bhūcchetaketurna kiṃcana
2.70
annena
puṣṭe manasi vedān sasmāra tatkṣaṇāt || anvayavyatirekābhyāṃ
mano'nnamayamiṣyatām
2.71
bhautikatve'khilasyaivaṃ sthite bhūtātirekataḥ || tannāsti tadgadbhūtāni naiva sanvyatirekataḥ
2.72
jagataḥ
kāraṇaṃ yatsaddaitaṃ tadvijajñivān || śvetaketustāvatāsya jīvatvaṃ na
nivartate
2.73
svasya brahmatvabodhena jīvatvamapagacchati || ityabhipretya taṃ śiṣyaṃ punaḥ protsāhayatyasau
2.74
svapnāvasānaṃ jānīhi
mama vyākurvato mukhāt || svasya svarūpaṃ sattattvamiti suptau sphuṭaṃ
khalu
2.75
yadā suṣuptimāpnoti pumānetaṃ tadā janāḥ || svapitītyāhuretasya tātparyaṃ praviciṃtyatām
2.76
tiṅntaṃ padamajñānāṃ subaṃtaṃ
tu vivekinām || syānnidrāṇasya nāmaitadvastutattvāvabhāsakam
2.77
svapnajāgarayorjīvaḥ sattattvānninnavadbhavot || suṣuptau samyagekatvaṃ
yāti savastunā saha
2.78
jīvatvamātmanaḥ prāṇadhāraṇānna svabhāvataḥ || sadrūpatvaṃ svatastattu sphuṭaṃ svapitināmantaḥ
2.79
svamapītīti
nāmno'sya niruktiravagamyatām || svarūpaṃ vāstavaṃ suptau prāpyamityuditaṃ bhavet
2.80
upādhermanaso jāgratsuptyavasthe hi nātmanaḥ
ityabhipretya śakunidṛṣṭāṃtaḥ procyate dhiyaḥ
2.81
śakuniḥ sūtrabaddho
yaḥ sa gacchanvividhā diśaḥ || alabdhvādhāramākāśe baṃdhanasthānamāvrajet
2.82
sattattve māyayā baddhaṃ mano jāgaraṇaṃ vrajet || alabdhvā tatra viśrāṃtiṃ sattatve līyate punaḥ
2.83
ātmacchāyā'pi
manasā sadā'gacchati gacchati || gatyāgatī tu saṃsāraḥ sa ca
svātmani kalpitaḥ
2.84
manorlaye'nupādhiḥ sannātmā saṃsāravarjitaḥ || svena vāstavarūpeṇa suṣuptāvavatiṣṭhate
2.85
cicchāyā ca
vapuḥ sthūlamiṃdriyāṇyātmabodhane || dvārāṇītyāha maṃtro'yaṃ rūpaṃrūpamiti sphuṭam
2.86
dehe dehe praticchāyārūpo'bhūt svātmabuddhaye
māyābhiriṃdro bahudhā deho'bhūt svātmabuddhaye
2.87
iṃdriyāśvāstena yuktāstacca svātmāvabuddhaye || chāyāmāśritya tatrātmā bodhitaḥ
suptivarṇanāt
2.88
aśanāyāpipāsoktyā dehamāśritya bodhyate
aśanāyāpipāsākhyā dvayaṃ svapitināmavat
2.89
aśanāyā janaiḥ
proktā kṣudhā vastuvivekibhiḥ || nayatyaśitamityevamapsu nirvacanaṃ
bhavet
2.90
pītā āpo'śanaṃ bhuktaṃ dravīkṛtya nayaṃtdhataḥ || aśanāyeti śabdoktā viṇmāṃsotpattirannatataḥ
2.91
viṇmāṃsaheturannaṃ
yadetasyotpādakaṃ jalam || jalasyotpādakaṃ tejastasya cotpādakaṃ ca
sat
2.92
anumāyātra kāryeṇa jñeyaṃ tatkāraṇaṃ param || sanmūlakāraṇaṃ jñeyaṃ syādviśvāso'numānataḥ
2.93
purīṣādyannakāryaṃ syāt
satyevānnasya sattvataḥ || satyāmeva yathā kuṃbho mṛdi dṛṣṭo na cānyathā
2.94
vrīhyādyannaṃ satīṣveva dṛṣṭamapsu na cānyathā || āpaśca svedarūpāḥ syuḥ satyevoṣṇe hi tejasi
2.95
tejaśca bhāvarūpatvātsaṃbhavenna satā vinā || satastūtpattirāhityānnānveṣyaṃ kāraṇāṃtaram
2.96
sanmūlāḥ sakalā dehā idānīṃ ca sati sthitāḥ || aṃte
satyeva līyaṃte vidyātsattattvamadvayam
2.97
yathā bhūtātirekeṇa
bhautikaṃ naiva vidyate || bhūtāni ca sato'nyāni tathā netyupapāditam
2.98
aśanāyāmukhenetthaṃ sattattve dhīḥ praveśitā || pipāsāmukhato'pyasmin sati dhīravatāryate
2.99
udandyeti pipāsāyāḥ
paryāyastaṃ vivekinaḥ || udakaṃ nayatītyevaṃ tejasyevaṃ prayuṃjate
2.100
pītaṃ jalaṃ śarīrasthaṃ tejasā jīryate tataḥ || mūtraṃ raktaṃ ca niṣpannaṃ
dravatvājjalaje ubhe
3.1
tābhyāmāpo'numīyante tābhistejastatastu sat || vyāptiṃ gṛhītvā sarvatra yojatāyoditaṃ punaḥ
3.2
dehe
ye'vayavāḥ saṃti padārthāḥ saṃti te bahiḥ || teṣu sarveṣu sanmātrarūpatvamavadhāryatām
3.3
bhautikatvaṃ purā proktaṃ taduktaṃ dehabāhyayoḥ
iṃdriyadvārato boddhuṃ procyate maraṇakramaḥ
3.4
mriyamāṇasya vāgādivṛttirmanasi līyate || manovṛtterlayaḥ prāṇe prāṇavṛttestu tejasi
3.5
śvāsasyoparatāvuṣṇaṃ spṛṣṭvā jīvananiścayam || kurvaṃtyuṣṇaṃ tu
tattejaḥ savastuni vilīyate
3.6
chāyādeheṃdriyadvāraiḥ padārtho yo'tra
bodhitaḥ || sa eṣa sarvajagato'ṇimā vastvaṃtaraṃ na tu
3.7
sthūlatvāṇutvarūpābhyāṃ vastvekaṃ bhāsate dvidhā || sthūlamiṃdriyagamyatvānnāmarūpātmakaṃ jagat
3.8
sadvaitaṃ bhavetsūkṣmamiṃdriyāviṣayatvataḥ
etadātmakataivāsya sthūlasyetīha yujyate
3.9
aṇutvaṃ vastunaḥ proktaṃ
yattatsatyamabādhanāt || sthūlatvaṃ māyayā kḷptaṃ jñānenaitasya bādhanāt
3.10
abādhyo yaḥ sa evātmā sarvasya na tu kalpitaḥ || śvetaketo
yadvaitaṃ tadasi tvaṃ na mānavaḥ
3.11
cicchāyāvānahaṃkāro'dhīte
vedacatuṣṭayam || tvaṃ tu sākṣyeva tasyātaḥ sadasi tvaṃ na cetaraḥ
3.12
bhinno'bhūddhṛdayagraṃthiḥ śvetaketorvivekataḥ || dhīdoṣaṃ saṃśayaṃ mārhuṃ bhūyo
brūhītyavocata
3.13
satā saṃpadyate jīvaḥ suṣuptāvityudīritam
tathā cetsati saṃpanno'hamityasya kuto na dhīḥ
3.14
nānāvṛkṣarasaikyena saṃpanne madhuni sthitaḥ || na budhyate raso'syeti tathā sarvalayānna dhīḥ
3.15
jīvopādhilaye'pyatra tadbījasyāvaśeṣataḥ || tadupādhika evāsmin dehe'nyedyuḥ prabudhyate
3.16
cittaikāgryāya tacchaṃkā
parihāryā tu vastuṣu || pūrvoktameva tadboddhuṃ tadevāha punarguruḥ
3.17
prājñaṃmanyatayā tattvamaviśvasya svaśaṃkayā || punaḥ punarapṛcchattaṃ pratyāhāsau punaḥ punaḥ
3.18
suṣuptau buddhyabhāve'pi punarjāgaraṇe'sti dhīḥ
āgacchaṃ sata ityevaṃ tadā kasmānna vettyasau
3.19
suptau sadrūpamajñātvā sadaikyaṃ prāptavāṃstataḥ || sato nāgamanaṃ smāryamapāmasmaraṇaṃ
yathā
3.20
gaṃgājalaṃ praviśyābdhau meghenākṛṣya sicyate || nājñātattvātsmṛtistatra tadvadatra smṛtirna hi
3.21
vyāghrādiḥ supta evātra
budhyate vāsanāvaśāt || na naṣṭā vāsanetyevaṃ vivakṣitvocyate punaḥ
3.22
jīvasya naśvarasyaikyaṃ na nityena sateti cet || jīvo na
naśyati kvāpītyevaṃ vṛkṣavadīkṣyatām
3.23
śākhāṃ vṛkṣe jīvapūrṇe
jīvastyajati yāmasau || śuṣyennānyā tathā jīve'pagate mriyate
vapuḥ
3.24
nāmarūpayutaṃ sthūlaṃ taddhīnātsadgaṇoḥ katham || utpannamiti cedbījādvaṭavṛkṣavadīkṣyatām
3.25
nyāyāgamābhyāṃ siddhaṃ ca
śraddhāhīnaḥ parāṅmukhaḥ || na budhyate śvetaketo śraddhasvāṃtarmukho bhava
3.26
tatsarvatra sthitaṃ kasmānna sarve vidurīdṛśam || mumukṣustu kathaṃ
vettītyatra dṛṣṭāṃta ucyate
3.27
lavaṇasya ghanaṃ nīre vilīnaṃ vetti
na tvacā || jihvayā vetti tadvatsadrupāyenaiva budhyate
3.28
sati
sarvendriyāgamye ka upāyaḥ sa ucyate || upāya upadeśo'tra bhavedgaṃdhāramārgavat
3.29
gaṃdhārādyo vane nītastaskarairbaddhanetrakaḥ || tasya
baṃdhaṃ vimucyātra kṛpālurmārgamādiśat
3.30
tenādiṣṭamavismṛtya
dhīmān gaṃdhāramāptavān || avidyayāvṛtaṃ tattvaṃ vettyevamupadeśataḥ
3.31
aśleṣanāśau viduṣaḥ saṃcitāgāmikarmaṇoḥ || prārabdhe bhogasaṃkṣīṇe mucyate na tu jāyate
3.32
kīdṛśī matirasyeti cedbhāgādilayādyathā || mūḍhasya tadvaddevāsya vailakṣaṇyaṃ na kiṃcana
3.33
samānāyāṃ mṛtāveko mukto nānyaḥ kuto vada || satyānṛtābhisaṃdhatvaṃ
vaiṣamyaṃ jñānimūḍhayoḥ
3.34
taskarātaskarau cauryaśaṃkayā talarakṣakaiḥ
gṛhītau na kṛtaṃ cauryamityāhaturubhāvapi
3.35
gṛhītaḥ paraśuṃ
taptaṃ tau tayostaskaro'nṛtam || abhisaṃdhāya dagdhaḥ san hanyate
talarakṣakaiḥ
3.36
ataskaraḥ satyasaṃdho na dagdho mucyate ca taiḥ
ajñānyanṛtasaṃdho'tra satyasaṃdhastu tattvavit
3.37
martyo'hamiti
saṃdhāya mriyate jāyate ca saḥ || brahmāhamiti saṃdhāya mucyate na ca
jāyate
3.38
buddhidoṣaṃ samādhātuṃ dṛṣṭāṃtaistaistavātra kim || tvaṃ
sadevetyabhipretya navakṛtva upādiśat
3.39
bhinnagraṃthiḥ śvetaketumananācchinnasaṃśayaḥ || sadvaitaṃ svamātmānaṃ viśepeṇāvabuddhavān
3.40
śvetaketorbrahmavidyāvyākhyātā sphuṭametayā || tuṣṭo'smānanugṛhṇātu vidyātīrthamaheśvaraḥ
3.40.p1
iti śrīvidyāraṇyamunikṛte anubhūtiprakāśe chāṃdogyopaniṣadi śvetaketuvidyāprakāśo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
4.1
sanatkumāraśchāṃdogye nāradāyopadiṣṭavān || vidyāmetāṃ pravakṣye'tra sarvaśokanivṛttaye
4.2
purāṇapaṃcamān vedān śāstrāṇi
vividhāni ca || jñātvāpyanātmavittvena nāradaḥ śokamāptavān
4.3
vedābhyāsātpurā tāpatrayamātreṇa śokitā || paścāttvabhyāsavismārabhaṃgagarvaiśca śokitā
4.4
śokaṃ taratyātmavedītyabhijñebhyaḥ śrutaṃ vacaḥ
śokapāraṃ nayetyuktvā nārado gurumāptavān
4.5
bahugraṃthābhyāsatarate
mahatī śabdavāsanā || nāma brahmetyupāssvāta iti provāca taṃ guruḥ
4.6
svaśabdavāsanāṃ tyaktvā prāpsyasi brahmavāsanām || paścādbrahmaṇa
ātmatvaṃ vakṣyāmīti gurormatiḥ
4.7
brahma dṛṣṭvā nāmamātradhyānānnā'paiti śokitā || ityabhipretya nāmno'smādadhikaṃ pṛṣṭavānasau
4.8
vāṅnāmnaḥ kāraṇatvenādhiketi brahmadarśanam || vāci prāha guruḥ śiṣyaḥ
pūrvavat pṛṣṭavānpunaḥ
4.9
āprāṇamita ārabhya pūrvasmāduttarādhike
pravartate śiṣyagurvoḥ praśnottaraparaṃparā
4.10
icchātmakaṃ mano vāco'dhikaṃ tatkāraṇatvataḥ || satyāmeva vivakṣāyāṃ vaktumārabhate pumān
4.11
saṃkalpayedaṃ samyagiti tadicchati pumāṃstataḥ || saṃkalpo heturicchāyāścittaṃ saṃkalpakāraṇam
4.12
vikṣiptacittādaikāgryaṃ dhyānamabhyadhikaṃ tataḥ || dhyeyavijñānamadhikaṃ jñānādabhyadhikaṃ balam
4.13
jñānaheturdehabalaṃ balaṃ syādannakāraṇam || āpo'nnahetavo'pāṃ tu tejaḥ
kāraṇamīritam
4.14
hetuḥ savāyarākāśastejaso viyataḥ punaḥ
sraṣṭavyasmṛtirīśasya sṛṣṭyāśā smṛtikāraṇam
4.15
nāmādyāśāṃtatattveṣu brahmadṛṣṭiṃ karoti yaḥ || sa pumān labhate sarvaṃ tannataṃtrocitaṃ phalam
4.16
pratīkopāsanairetairbahvāyā saiḥ prashocati || na śokaṃ
taratītyuktvā hyapṛcchattatso'dhikaṃ punaḥ
4.17
parāk padārthadhyāneṣu
phaleṣu ca viraktitaḥ || dṛḍhāṃ pratyagvidiffiṣāṃ dṛṣṭvā prāṇamupādiśat
4.18
na mukhyaṃ pratyagātmatvaṃ yadyapi prāṇavastunaḥ || tathā'pyātmapratinidhiḥ saṃbhavedātmalakṣakaḥ
4.19
kasminnutkrāṃta utkrāṃto bhaviṣyāmi
sthite sthitaḥ || iti vīkṣyāsṛjatprāṇaṃ paramātmeti hi śrutiḥ
4.20
cakrasyārā yathā nābhāvabhitāścakṣurādikam || āśritaṃ nikhilaṃ prāṇe
tatastasyātmatā bhavet
4.21
aśvena yāti puruṣo datte viprāya gāṃ
pumān || prāṇa evāśvādiśabdairukto na tu śavaḥ kacit
4.22
pitṛmātrādiśabdaiśca prāṇaḥ proktaḥ śavo na tu || tasmātsarvātmakaḥ
prāṃṇaḥ paramātmeti niścayaḥ
4.23
yo bubhutsurasau prāṇamevaṃ paśyan
gurūktitaḥ || yuktyā dhiyā ca vaicinvannativādīti kathyate
4.24
nāmādyāśāṃtatattvāni yaḥ prāṇotītya vartate || tamātmānaṃ vakti yasmādativādī bhavettataḥ
4.25
tarkāddiplāvakebhyo'yaṃ nirbhīḥ san svātivāditām || aṃgīkuryādeva yasmātsaṃdeho nātra vidyate
4.26
nāmādīnāmanātmatvaṃ spaṣṭamityatra nāradaḥ || asaṃtuṣṭo'dhikaṃ tattvaṃ papracchaiba
punaḥpunaḥ
4.27
prāṇātmatvaṃ tu saṃbhāvyaṃ samyak tasyopapādanāt
śokaśca suptau prāṇasya na dṛṣṭo'tastutoṣa saḥ
4.28
śraddhāluṃ yogyaśiṣyaṃ tamuddharāmītyasau guruḥ || apṛṣṭo'pyadhikaṃ tattvaṃ svayamevopadiṣṭavān
4.29
ātmopalakṣakaḥ prāṇo natvātmaiṣo'nṛtatvataḥ || nāmarūpātmakaḥ prāṇo māyayotpādito hyasau
4.30
anṛto'pyeṣa
satyasya lakṣakaḥ pratibibavat || mukhyasya pratibiṃbene mukhaṃ svasyopalakṣyate
4.31
ātmaidaṃbuddhigamyaistairāśāṃtairnopalakṣyate || prāṇo'haṃbuddhigamyeṣu sthitatvādātmalakṣakaḥ
4.32
ataevātivāditvamasti
prāṇātmavedanāt || amukhyaṃ tacca mukhyaṃ tu bhavetsatyātmavedanāt
4.33
kāruṇyātiśayaṃ dṛṣṭvā saṃtuṣṭo nārado'bravīt || satyenaivātmavādī syāmanṛtasyātmatāṃ tyajan
4.34
vicāraṇīyaṃ tatsatyaṃ vijñānamananādibhiḥ
dhyānavānnoktimātreṇa budhyetetyabravīdguruḥ
4.35
saṃśayaṃ ca viparyāsaṃ
nirākṛtya viśeṣataḥ||yadvā jānāti vijñānātsatyavādī bhavettadā
4.36
vijñānaheturmananamanvayavyatirekabhāk || śraddhā mananahetuḥ syādāgamācāryavākyayoḥ
4.37
śraddhāyāḥ kāraṇaṃ niṣṭhā sadā śuśrūṣaṇaṃ hi
sā || cittaikāgryagatiryā'sau niṣṭhāyāḥ kāraṇaṃ bhavet
4.38
sukhamastīti dhīrmuktī kṛtistasyāḥ prayojikā || tadvihīno'yamādyairno
cittaikāgryaṃ karoti hi
4.39
sukhaṃ kimiti cedbhūmā sukhamalpe tu
tanna hi || kliśyatyalpadhano'nyasmindhanabāhulyadarśanāt
4.40
bhūmnaḥ
sukhatve bhūmā kaḥ kimalpamiti ce cchṛṇu || jñātṛjñeyajñānahīno
bhūmā'vicchedadarśanāt
4.41
jñātṛjñānajñeyarūpaṃ māyākāryamidaṃ
jagat || bahuvicchedayuktatvādalpamityabhidhīyate
4.42
acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca || bhūmā tasmādamartyo'yamalpaṃ martyamatadvidham
4.43
saṃsārakāla evāsti na muktāvalpatā
tataḥ || muktau jñānanivartyatvānmartyaṃ jagaditīryate
4.44
saṃsāramokṣayorbhūmā vidyate so'mṛtatvataḥ || akhaṃḍaikarasānaṃdaḥ so'yamātmā
svayaṃprabhaḥ
4.45
mūrcchāsuptyostādṛśo'yamajñānena tirohitaḥ || samādhisuptimūrcchāsu bhāsate sādhanaṃ vinā
4.46
meghenācchāditaḥ sūryo
yathā tadvatsvayaṃprabhaḥ || ajñānenāvṛto bhūmā prāṇibhirna vibhāvyate
4.47
svaprakāśātmacaitanyamajñānasya na bādhakam || bhāsakaṃ pratyutatasya svānaṃdasya yathā tathā
4.48
ānaṃdājñānayoḥ suptau caitanyenāvabhāsanāt || utthitaḥ sukhamasvāpsaṃ na jāne'nyaditi smaret
4.49
araṇistho yathā vahnirna dahedaraṇiṃ tathā || paścānmathanajāto'sau
sākalyenāraṇiṃ dahet
4.50
tathā vedāṃtavākyotthadhīvṛttau pratibiṃbitam || svaprakāśātmacaitanyaṃ kṛtsnājñānasya bādhakam
4.51
tasmādvijñānasahitaḥ samādhāvanubhūya hi || bhūmānaṃdaṃ yathāśāstraṃ
smṛtvā vyutthāya vakti ca
4.52
jñātṛjñānajñeyarūpā
tripuṭī svapnajāgratoḥ || bhūmānaṃdaṃ tirodhatte vidvāṃstvabhibhavatyamum
4.53
cicchāyāvānahaṃkāro jñātā syāccakṣurādijā
buddhivṛttirbhavejjñānaṃ jñeyā rūparasādayaḥ
4.54
tripuṭī māyikī
mithyetyevaṃ vijñāya tattvavit || tāmupeśya karotyeva bhūmānaṃdeṃ bharaṃ
sadā
4.55
akhaṃḍaikarasaṃ bhūmānaṃdaṃ śrutvā sa nāradaḥ || bhūyyasaṃbhāvanāṃ matvā papracchādhāramasya hi
4.56
satyādhāre paricchedo
nirādhāre na budhyate || yadyadghaṭādikaṃ loke tatsarvaṃ kvacidāśritam
4.57
vyavahāradaśāyāṃ kimādhāraḥ pṛcchyate'thavā || vastuto vyavahāre tu mahimnyevāyamāśritaḥ
4.58
parāsya śaktirvividhetyevaṃ śrutyaṃtareritā || bhūmnaḥ śaktirbhavenmāyā tadartho mahimā'khilaḥ
4.59
mahimākhye jagatyasminya ānaṃdo'vabhāsate || sa bhūmāsya paricchedo
vyavahāre na duṣyati
4.60
vastutattvavicāre tu na mahimni pratiṣṭhitaḥ || mahimā syādgavāśvādirbhūmno nādhāra eva hi
First 200 of 351 passages. Read on
See also: more in Principal Upanishads
- Brihadaranyaka Upanishad (Bṛhadāraṇyakopaniṣad) — Sanskrit; 725–550 BCE
- Chandogya Upanishad (Chāndogyopaniṣad) — Sanskrit; 725–550 BCE
- Katha Upanishad (Kaṭhopaniṣad) — Sanskrit; 400–200 BCE
- Isha Upanishad (Īśopaniṣad) — Sanskrit; 400–200 BCE
- Mandukya Upanishad (Māṇḍūkyopaniṣad) — Sanskrit; 0–200 CE
- Mundaka Upanishad (Muṇḍakopaniṣad) — Sanskrit; 200 BCE – 0 CE