Pramāṇa · Search · About · API

Chandogyaprakasha (Chāndogyaprakāśa)

छान्दोग्यप्रकाश

chs. VI–VIII of Anubhūtiprakāśa.

Language
Sanskrit
Date
1300–1386 CE
Author
Mādhava
Extent
346 passages, 2,804 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · 1983 -Anubhutiprakasha Of Shrimad Vidyaranya Swami; Munshiram Manoharlal; 1983 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

2.1

chāṃdogye śvetaketuryāmāruṇerlabdhavānimām|| brahmavidyāṃ saṃgraheṇa vakṣye'haṃ sukhabuddhaye

2.2

vedānadhītya garveṇa śvetaketuḥ parāṅmukhaḥ || āsītpratyaṅmukhīkartuṃ gururāhātivismayam

2.3

ekatattve śrute sarvamaśrutaṃ
ca śrutaṃ bhavet || amataṃ ca mataṃ tadvadavijñātaṃ ca budhyate

2.4

ṛgvedajñānamātreṇa yajurvedādi budhyate || tasmādekadhiyā sarvajñānaṃ syādityalaukikam

2.5

maivaṃ mṛddhemaloheṣu laukikeṣvasya darśanāt || mṛdādijñānataḥ sarvaṃ mṛnmayaṃ jñāyate sphuṭam

2.6

mṛdo ghaṭaśarāvādyā
vikārāstattadākṛtiḥ|| mṛdbodhādbudhyate neti yaducyeta na budhyatām

2.7

ākṛtyādhārabhāgo yo ghaṭasyāsau tu budhyate || ādhāro mṛttikā'dheya
ākāraścobhayaṃ ghaṭaḥ

2.8

ādhārabhāgamātre'pi jñāte jñāto ghaṭo
bhavet || gopucchamātrasaṃsparśādgosparśavratapūrtivat

2.9

ākṛteryadvadajñāne ghaṭājñānaṃ tvayocyate || tadvadādhārabodhena ghaṭo buddhaḥ kuto na
hi

2.10

ākṛtyādhārayostulyaṃ bhāgatvaṃ na mṛdaṃ vinā || kevalākṛtimātraḥ san ghaṭaḥ kvāpi samīkṣyate

2.11

mṛdrūpātkāraṇadravyātkāryadravyaṃ ghaṭādikam || anyattatsamavetaṃ hi mṛdīti prāha tārkikaḥ

2.12

svayuktyā'sau tathā brūte natvetallokasaṃmatam || ghaṭe mṛdaḥ
pṛthagbhūte kīdṛk tattvamudīryatām

2.13

vācaivārabhyate kiṃvā pṛthagānīyate vada || vācaivārabhyate tattvaṃ kiṃcinna syātkhapuṣpavat

2.14

mṛgatṛṣṇāṃbhasi snātaḥ khapuṣpakṛtaśekharaḥ || vandhyāputra iti prokto
nistattvamakhilaṃ khalu

2.15

pṛthagānayanaṃ kartuṃ dhīmatāpi na śakyate
ato'nṛto ghaṭo naiva satya ityabhyupeyatām

2.16

samavāyastvayā prokta āropaṃ brūmahe vayam || sthāṇāvāropitaścauro yathā
mṛdi ghaṭastathā

2.17

āropātpūrvamūrdhvaṃ ca tadabhāvādasatyatā
ādāvaṃte ca yannāsti vartamāne'pi tattathā

2.18

kālatrayānugaḥ
sthāṇuḥ satyo mṛcca tathekṣyatām || satyānṛte ca mithunīkṛtya kuṃbha
itīryate

2.19

śabdapratyayakāryāṇi saṃti mṛddhaṭayoḥ pṛthak || sthāṇau
caure ca dṛṣṭāni pṛthak tāni tathā'tra ca

2.20

dvividhavyavahārasya sadbhāve'pi vivekinaḥ || satyāyāṃ mṛdi tātparyaṃ nānṛte'sti
ghaṭādike

2.21

ikṣau raso'styuṃñjīṣaṃ ca rasaṃ gṛhṇāti buddhimān
narjāṣimevaṃ kuṃbhe'pi mṛdbhāge yukta ādaraḥ

2.22

ye ghaṭādiṣu mṛdbhāgā
jñātavyā ādareṇa te || sarve'pi rāśivijñānādeva jñātā bhavaṃti hi

2.23

mṛd aikye'pi sarvatvamākāraistadupādhibhiḥ || nirupādhikavijñānāt sarvopahitadhīrbhavet

2.24

kaṭakādau satyabhāgā buddhā
hemadhiyā tathā || kuṭhārādau satyabhāgā budhyaṃte lohabuddhitaḥ

2.25

yadyatkāryaṃ tasya tasya dhīḥ svopādānabuddhitaḥ iti || vyāptiṃ vivakṣitvā dṛṣṭāṃtā bahavaḥ śrutāḥ

2.26

sarve jagadupādāne śrute sati
bhavecchrutam || mate jñāte mataṃ jñātamityalaukikatā kutaḥ

2.27

śravaṇaṃ guruśāstrābhyāṃ mananaṃ tu svayuktibhiḥ || vijñānaṃ svānubhūtyeti
śravaṇāderasaṃkaraḥ

2.28

śvetaketuḥ sarvabodhamekabodhena viśvasan
pratyaṅmukho bhavattasmai sarvopādānamīritam

2.29

idaṃ jagannāmarūpayuktamadya sadīkṣyate || sṛṣṭeḥ purā sadevāsīnnāmarūpavivarjitam

2.30

mṛddhemalohavastūni vikārotpattitaḥ purā || nirvikārāṇyupādānamātrāṇyāsan yathā tathā

2.32

svasajātivijātyutthabhedatrayavivarjanāt || ekamevādvitīyaṃ tat sadvastvityavagamyatām ||31||vṛkṣasya
svagato bhedaḥ śākhādyavayavaistathā || vṛkṣāṃtarātsajātīyo vijātīyaḥ
śilāditaḥ

2.33

na satyavayavāḥ saṃti tenaikaṃ syādakhaṃḍakam
jātyabhāvātsajātīyaṃ vijātīyaṃ ca durbhaṇam

2.34

ekādibhiḥ
padairbhedatrayamatra nivāryate || sarvabhedavihīnaṃ yadakhaṃḍaṃ tatsadīkṣyatām

2.35

astīti śabdabuddhī dve dṛśyete nāmarūpayoḥ || tadabhāvātpurā
sṛṣṭeḥ śūnyamāhuravaidikāḥ

2.36

nāmarūpātmakaṃ śūnyātkiṃlautadupapadyate || badayuktaṃ na vaṃdhyāyāḥ putrātputrāṃtarodbhavaḥ

2.37

śūnyajatve nāma śūnyaṃ rūpaṃ śūnyamitīdṛśaḥ || śūnyānuvedho bhāseta sadbhedhastvavabhāsate

2.38

tataḥ satkāraṇaṃ sattu sarvasṛṣṭyarthamaikṣata || bahu
syāmahamevātaḥ prajāyeyeti māyayā

2.39

vastuto bahubhāvaścedadvaitaṃ
sadvinaśyati || mābhūnnāśe iti śrutyā prakarṣeṇa janiḥ śrutā

2.40

prakarṣo nāma pūrvasmādādhikyamadhikā tu yā || sā māyā na satī
nāpi śūnyā syāddūṣitatvataḥ

2.41

māyayā bahurūpatve sadvaitaṃ na
naśyati || māyikānāṃ hi rūpāṇāṃ dvitīyatvamasaṃbhavi

2.42

arcityaśaktirmāyāto durghaṭaṃ ghaṭayatyasau || upādānanimittatve kalpete sati
māyayā

2.43

bahu syāmityupādānabhāvaḥ prokto mṛdādivat
aikṣateti nimittatvamiti proktaṃ kulālavat

2.44

māyāvṛttiviśeṣe
yā cicchāyā'sau sadīkṣaṇam || īkṣitvā sasṛje tejastādṛk saṃkalpalīla yā

2.45

ākāśavāyū prāk sṛṣṭāviti provāca tittiriḥ
diṅmātramāruṇiḥ sṛṣṭervaktuṃ teja udairayat

2.46

brahmopalakṣaṇāyaiva sṛṣṭiḥ sarvatra kathyate || jagatā kiyatā'pyetacchakyaṃ lakṣayituṃ
khalu

2.47

tejaso'cetanatve'pi tejaḥ kaṃcukasaṃyutam || sadbrahma
pūrvavadvīkṣya saṃkalpātsasṛje hyapaḥ

2.48

apkaṃcukaṃ brahma pṛthvīmannahetumakalpayat || tejo'bannebhya etebhyo dehabījāni jajñire

2.49

jarāyujāṃḍajodbhijjānīti bījatrayaṃ khalu || jīvarūpapraveśārthamaikṣata
brahma devatāḥ

2.50

dṛṣṭvā bhūya ihotpannāstejo'bannākhyadevatāḥ
ekaikāṃ trivṛtaṃ tāsu kurve dehādisṛṣṭaye

2.51

tejasyabannayoraṃśāvalpau prakṣipya miśraṇāt || tejastrivṛtkṛtaṃ tadvadanyayorapi yojyatām

2.52

tejo'bannaistrivṛdbhūtairaṃḍajādivapuṣyayam || nirmāya jīvarūpeṇa
prāviśatteṣu sarvataḥ

2.53

ahaṃkārastu caitanyasaṃyuktaḥ prāṇadhāraṇāt
jīvaḥ syātsarvadeheṣu vyāpnotyāpādamastakam

2.54

saddastunyevamāropya saṃsāro māyayā kṛtaḥ || avicārakṛtāropannivṛttyartha
vicāryyātām

2.55

trivṛtkaraṇamaṅgyādau spaṣṭaṃ tāvadvicāriṇaḥ
prasiddhe taijase'pyapnāvabannāṃśāvavasthitau

2.56

jvālāyāṃ rohitaṃ
rūpaṃ bahulaṃ tattu tejasaḥ || kiṃcicchuklamapāmetatkiṃcitkṛṣṇaṃ tu
bhūmigam

2.57

rūpatraye bhūtagate vivikte bhautiko'nalaḥ || kāraṇavyatirekeṇa vācaivārabhyate vṛthā

2.58

jagataścākṣuṣasyetthaṃ mithyātvaṃ vaktumāditaḥ || tejo'bannatrayasyātra cākṣuṣasyoditā janiḥ

2.59

ādityacaṃdravidyutsu mithyātvaṃ vahnivannayet || gṛhītvaitāvatā vyāptiṃ
kāryamithyātvamūhyatām

2.60

tejo'bannākhyakāryāṇāṃ mithyātve
syātsaddvayam || kāraṇaṃ satyameṣāṃ tu pūrveṣāṃ jñānināṃ matiḥ

2.61

dṛśye bāhye bhautikatvamastu dehe tu no tathā || iti mūḍhamaternuttyai
dehe bhautikatocyate

2.62

yadannaṃ pārthivaṃ bhuktaṃ taddhīmāṃsapurīṣakaiḥ
sūkṣmamadhyasthūlabhāgairdehe'sminpariṇamyate

2.63

prāṇalohitamūtrāṃśairapāṃ pariṇatistridhā || vāṅmajjāsthivibhedaḥ syāddhṛtatailādi tejasaḥ

2.64

sthūle ca madhyame bhāge kāraṇānugatiḥ sphuṭā || dhīprāṇavākṣu saṃdehe dadhidṛṣṭāṃtato'nudat

2.65

ghṛte vilīno dadhyaṃśo'nugato bhāti na sphuṭaḥ || tathāpi dadhikārthatvaṃ vidyate sarvasaṃmatam

2.66

tathā manaḥprāṇavācāṃ bhavatvannādikāryatā || atīṃdriyatvāt
pratyakṣā kāraṇānugatirna hi

2.67

nityadravyaṃ mano nānnakāryamityāha tārkikaḥ || saṃ eṣo'ṅgāradṛṣṭāṃtadvāreṇa pratibodhyate

2.68

yathā khadyotamātraḥ syādaṃgāraḥ kāṣṭhasaṃkṣaye || kāṣṭhavṛttau jvalatyagnistathā vidyānmanonnayoḥ

2.69

tyakte'nne paṃcadaśasu dineṣu kṣīyate
manaḥ || tena smartuṃ na śakto'bhūcchetaketurna kiṃcana

2.70

annena
puṣṭe manasi vedān sasmāra tatkṣaṇāt || anvayavyatirekābhyāṃ
mano'nnamayamiṣyatām

2.71

bhautikatve'khilasyaivaṃ sthite bhūtātirekataḥ || tannāsti tadgadbhūtāni naiva sanvyatirekataḥ

2.72

jagataḥ
kāraṇaṃ yatsaddaitaṃ tadvijajñivān || śvetaketustāvatāsya jīvatvaṃ na
nivartate

2.73

svasya brahmatvabodhena jīvatvamapagacchati || ityabhipretya taṃ śiṣyaṃ punaḥ protsāhayatyasau

2.74

svapnāvasānaṃ jānīhi
mama vyākurvato mukhāt || svasya svarūpaṃ sattattvamiti suptau sphuṭaṃ
khalu

2.75

yadā suṣuptimāpnoti pumānetaṃ tadā janāḥ || svapitītyāhuretasya tātparyaṃ praviciṃtyatām

2.76

tiṅntaṃ padamajñānāṃ subaṃtaṃ
tu vivekinām || syānnidrāṇasya nāmaitadvastutattvāvabhāsakam

2.77

svapnajāgarayorjīvaḥ sattattvānninnavadbhavot || suṣuptau samyagekatvaṃ
yāti savastunā saha

2.78

jīvatvamātmanaḥ prāṇadhāraṇānna svabhāvataḥ || sadrūpatvaṃ svatastattu sphuṭaṃ svapitināmantaḥ

2.79

svamapītīti
nāmno'sya niruktiravagamyatām || svarūpaṃ vāstavaṃ suptau prāpyamityuditaṃ bhavet

2.80

upādhermanaso jāgratsuptyavasthe hi nātmanaḥ
ityabhipretya śakunidṛṣṭāṃtaḥ procyate dhiyaḥ

2.81

śakuniḥ sūtrabaddho
yaḥ sa gacchanvividhā diśaḥ || alabdhvādhāramākāśe baṃdhanasthānamāvrajet

2.82

sattattve māyayā baddhaṃ mano jāgaraṇaṃ vrajet || alabdhvā tatra viśrāṃtiṃ sattatve līyate punaḥ

2.83

ātmacchāyā'pi
manasā sadā'gacchati gacchati || gatyāgatī tu saṃsāraḥ sa ca
svātmani kalpitaḥ

2.84

manorlaye'nupādhiḥ sannātmā saṃsāravarjitaḥ || svena vāstavarūpeṇa suṣuptāvavatiṣṭhate

2.85

cicchāyā ca
vapuḥ sthūlamiṃdriyāṇyātmabodhane || dvārāṇītyāha maṃtro'yaṃ rūpaṃrūpamiti sphuṭam

2.86

dehe dehe praticchāyārūpo'bhūt svātmabuddhaye
māyābhiriṃdro bahudhā deho'bhūt svātmabuddhaye

2.87

iṃdriyāśvāstena yuktāstacca svātmāvabuddhaye || chāyāmāśritya tatrātmā bodhitaḥ
suptivarṇanāt

2.88

aśanāyāpipāsoktyā dehamāśritya bodhyate
aśanāyāpipāsākhyā dvayaṃ svapitināmavat

2.89

aśanāyā janaiḥ
proktā kṣudhā vastuvivekibhiḥ || nayatyaśitamityevamapsu nirvacanaṃ
bhavet

2.90

pītā āpo'śanaṃ bhuktaṃ dravīkṛtya nayaṃtdhataḥ || aśanāyeti śabdoktā viṇmāṃsotpattirannatataḥ

2.91

viṇmāṃsaheturannaṃ
yadetasyotpādakaṃ jalam || jalasyotpādakaṃ tejastasya cotpādakaṃ ca
sat

2.92

anumāyātra kāryeṇa jñeyaṃ tatkāraṇaṃ param || sanmūlakāraṇaṃ jñeyaṃ syādviśvāso'numānataḥ

2.93

purīṣādyannakāryaṃ syāt
satyevānnasya sattvataḥ || satyāmeva yathā kuṃbho mṛdi dṛṣṭo na cānyathā

2.94

vrīhyādyannaṃ satīṣveva dṛṣṭamapsu na cānyathā || āpaśca svedarūpāḥ syuḥ satyevoṣṇe hi tejasi

2.95

tejaśca bhāvarūpatvātsaṃbhavenna satā vinā || satastūtpattirāhityānnānveṣyaṃ kāraṇāṃtaram

2.96

sanmūlāḥ sakalā dehā idānīṃ ca sati sthitāḥ || aṃte
satyeva līyaṃte vidyātsattattvamadvayam

2.97

yathā bhūtātirekeṇa
bhautikaṃ naiva vidyate || bhūtāni ca sato'nyāni tathā netyupapāditam

2.98

aśanāyāmukhenetthaṃ sattattve dhīḥ praveśitā || pipāsāmukhato'pyasmin sati dhīravatāryate

2.99

udandyeti pipāsāyāḥ
paryāyastaṃ vivekinaḥ || udakaṃ nayatītyevaṃ tejasyevaṃ prayuṃjate

2.100

pītaṃ jalaṃ śarīrasthaṃ tejasā jīryate tataḥ || mūtraṃ raktaṃ ca niṣpannaṃ
dravatvājjalaje ubhe

3.1

tābhyāmāpo'numīyante tābhistejastatastu sat || vyāptiṃ gṛhītvā sarvatra yojatāyoditaṃ punaḥ

3.2

dehe
ye'vayavāḥ saṃti padārthāḥ saṃti te bahiḥ || teṣu sarveṣu sanmātrarūpatvamavadhāryatām

3.3

bhautikatvaṃ purā proktaṃ taduktaṃ dehabāhyayoḥ
iṃdriyadvārato boddhuṃ procyate maraṇakramaḥ

3.4

mriyamāṇasya vāgādivṛttirmanasi līyate || manovṛtterlayaḥ prāṇe prāṇavṛttestu tejasi

3.5

śvāsasyoparatāvuṣṇaṃ spṛṣṭvā jīvananiścayam || kurvaṃtyuṣṇaṃ tu
tattejaḥ savastuni vilīyate

3.6

chāyādeheṃdriyadvāraiḥ padārtho yo'tra
bodhitaḥ || sa eṣa sarvajagato'ṇimā vastvaṃtaraṃ na tu

3.7

sthūlatvāṇutvarūpābhyāṃ vastvekaṃ bhāsate dvidhā || sthūlamiṃdriyagamyatvānnāmarūpātmakaṃ jagat

3.8

sadvaitaṃ bhavetsūkṣmamiṃdriyāviṣayatvataḥ
etadātmakataivāsya sthūlasyetīha yujyate

3.9

aṇutvaṃ vastunaḥ proktaṃ
yattatsatyamabādhanāt || sthūlatvaṃ māyayā kḷptaṃ jñānenaitasya bādhanāt

3.10

abādhyo yaḥ sa evātmā sarvasya na tu kalpitaḥ || śvetaketo
yadvaitaṃ tadasi tvaṃ na mānavaḥ

3.11

cicchāyāvānahaṃkāro'dhīte
vedacatuṣṭayam || tvaṃ tu sākṣyeva tasyātaḥ sadasi tvaṃ na cetaraḥ

3.12

bhinno'bhūddhṛdayagraṃthiḥ śvetaketorvivekataḥ || dhīdoṣaṃ saṃśayaṃ mārhuṃ bhūyo
brūhītyavocata

3.13

satā saṃpadyate jīvaḥ suṣuptāvityudīritam
tathā cetsati saṃpanno'hamityasya kuto na dhīḥ

3.14

nānāvṛkṣarasaikyena saṃpanne madhuni sthitaḥ || na budhyate raso'syeti tathā sarvalayānna dhīḥ

3.15

jīvopādhilaye'pyatra tadbījasyāvaśeṣataḥ || tadupādhika evāsmin dehe'nyedyuḥ prabudhyate

3.16

cittaikāgryāya tacchaṃkā
parihāryā tu vastuṣu || pūrvoktameva tadboddhuṃ tadevāha punarguruḥ

3.17

prājñaṃmanyatayā tattvamaviśvasya svaśaṃkayā || punaḥ punarapṛcchattaṃ pratyāhāsau punaḥ punaḥ

3.18

suṣuptau buddhyabhāve'pi punarjāgaraṇe'sti dhīḥ
āgacchaṃ sata ityevaṃ tadā kasmānna vettyasau

3.19

suptau sadrūpamajñātvā sadaikyaṃ prāptavāṃstataḥ || sato nāgamanaṃ smāryamapāmasmaraṇaṃ
yathā

3.20

gaṃgājalaṃ praviśyābdhau meghenākṛṣya sicyate || nājñātattvātsmṛtistatra tadvadatra smṛtirna hi

3.21

vyāghrādiḥ supta evātra
budhyate vāsanāvaśāt || na naṣṭā vāsanetyevaṃ vivakṣitvocyate punaḥ

3.22

jīvasya naśvarasyaikyaṃ na nityena sateti cet || jīvo na
naśyati kvāpītyevaṃ vṛkṣavadīkṣyatām

3.23

śākhāṃ vṛkṣe jīvapūrṇe
jīvastyajati yāmasau || śuṣyennānyā tathā jīve'pagate mriyate
vapuḥ

3.24

nāmarūpayutaṃ sthūlaṃ taddhīnātsadgaṇoḥ katham || utpannamiti cedbījādvaṭavṛkṣavadīkṣyatām

3.25

nyāyāgamābhyāṃ siddhaṃ ca
śraddhāhīnaḥ parāṅmukhaḥ || na budhyate śvetaketo śraddhasvāṃtarmukho bhava

3.26

tatsarvatra sthitaṃ kasmānna sarve vidurīdṛśam || mumukṣustu kathaṃ
vettītyatra dṛṣṭāṃta ucyate

3.27

lavaṇasya ghanaṃ nīre vilīnaṃ vetti
na tvacā || jihvayā vetti tadvatsadrupāyenaiva budhyate

3.28

sati
sarvendriyāgamye ka upāyaḥ sa ucyate || upāya upadeśo'tra bhavedgaṃdhāramārgavat

3.29

gaṃdhārādyo vane nītastaskarairbaddhanetrakaḥ || tasya
baṃdhaṃ vimucyātra kṛpālurmārgamādiśat

3.30

tenādiṣṭamavismṛtya
dhīmān gaṃdhāramāptavān || avidyayāvṛtaṃ tattvaṃ vettyevamupadeśataḥ

3.31

aśleṣanāśau viduṣaḥ saṃcitāgāmikarmaṇoḥ || prārabdhe bhogasaṃkṣīṇe mucyate na tu jāyate

3.32

kīdṛśī matirasyeti cedbhāgādilayādyathā || mūḍhasya tadvaddevāsya vailakṣaṇyaṃ na kiṃcana

3.33

samānāyāṃ mṛtāveko mukto nānyaḥ kuto vada || satyānṛtābhisaṃdhatvaṃ
vaiṣamyaṃ jñānimūḍhayoḥ

3.34

taskarātaskarau cauryaśaṃkayā talarakṣakaiḥ
gṛhītau na kṛtaṃ cauryamityāhaturubhāvapi

3.35

gṛhītaḥ paraśuṃ
taptaṃ tau tayostaskaro'nṛtam || abhisaṃdhāya dagdhaḥ san hanyate
talarakṣakaiḥ

3.36

ataskaraḥ satyasaṃdho na dagdho mucyate ca taiḥ
ajñānyanṛtasaṃdho'tra satyasaṃdhastu tattvavit

3.37

martyo'hamiti
saṃdhāya mriyate jāyate ca saḥ || brahmāhamiti saṃdhāya mucyate na ca
jāyate

3.38

buddhidoṣaṃ samādhātuṃ dṛṣṭāṃtaistaistavātra kim || tvaṃ
sadevetyabhipretya navakṛtva upādiśat

3.39

bhinnagraṃthiḥ śvetaketumananācchinnasaṃśayaḥ || sadvaitaṃ svamātmānaṃ viśepeṇāvabuddhavān

3.40

śvetaketorbrahmavidyāvyākhyātā sphuṭametayā || tuṣṭo'smānanugṛhṇātu vidyātīrthamaheśvaraḥ

3.40.p1

iti śrīvidyāraṇyamunikṛte anubhūtiprakāśe chāṃdogyopaniṣadi śvetaketuvidyāprakāśo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

4.1

sanatkumāraśchāṃdogye nāradāyopadiṣṭavān || vidyāmetāṃ pravakṣye'tra sarvaśokanivṛttaye

4.2

purāṇapaṃcamān vedān śāstrāṇi
vividhāni ca || jñātvāpyanātmavittvena nāradaḥ śokamāptavān

4.3

vedābhyāsātpurā tāpatrayamātreṇa śokitā || paścāttvabhyāsavismārabhaṃgagarvaiśca śokitā

4.4

śokaṃ taratyātmavedītyabhijñebhyaḥ śrutaṃ vacaḥ
śokapāraṃ nayetyuktvā nārado gurumāptavān

4.5

bahugraṃthābhyāsatarate
mahatī śabdavāsanā || nāma brahmetyupāssvāta iti provāca taṃ guruḥ

4.6

svaśabdavāsanāṃ tyaktvā prāpsyasi brahmavāsanām || paścādbrahmaṇa
ātmatvaṃ vakṣyāmīti gurormatiḥ

4.7

brahma dṛṣṭvā nāmamātradhyānānnā'paiti śokitā || ityabhipretya nāmno'smādadhikaṃ pṛṣṭavānasau

4.8

vāṅnāmnaḥ kāraṇatvenādhiketi brahmadarśanam || vāci prāha guruḥ śiṣyaḥ
pūrvavat pṛṣṭavānpunaḥ

4.9

āprāṇamita ārabhya pūrvasmāduttarādhike
pravartate śiṣyagurvoḥ praśnottaraparaṃparā

4.10

icchātmakaṃ mano vāco'dhikaṃ tatkāraṇatvataḥ || satyāmeva vivakṣāyāṃ vaktumārabhate pumān

4.11

saṃkalpayedaṃ samyagiti tadicchati pumāṃstataḥ || saṃkalpo heturicchāyāścittaṃ saṃkalpakāraṇam

4.12

vikṣiptacittādaikāgryaṃ dhyānamabhyadhikaṃ tataḥ || dhyeyavijñānamadhikaṃ jñānādabhyadhikaṃ balam

4.13

jñānaheturdehabalaṃ balaṃ syādannakāraṇam || āpo'nnahetavo'pāṃ tu tejaḥ
kāraṇamīritam

4.14

hetuḥ savāyarākāśastejaso viyataḥ punaḥ
sraṣṭavyasmṛtirīśasya sṛṣṭyāśā smṛtikāraṇam

4.15

nāmādyāśāṃtatattveṣu brahmadṛṣṭiṃ karoti yaḥ || sa pumān labhate sarvaṃ tannataṃtrocitaṃ phalam

4.16

pratīkopāsanairetairbahvāyā saiḥ prashocati || na śokaṃ
taratītyuktvā hyapṛcchattatso'dhikaṃ punaḥ

4.17

parāk padārthadhyāneṣu
phaleṣu ca viraktitaḥ || dṛḍhāṃ pratyagvidiffiṣāṃ dṛṣṭvā prāṇamupādiśat

4.18

na mukhyaṃ pratyagātmatvaṃ yadyapi prāṇavastunaḥ || tathā'pyātmapratinidhiḥ saṃbhavedātmalakṣakaḥ

4.19

kasminnutkrāṃta utkrāṃto bhaviṣyāmi
sthite sthitaḥ || iti vīkṣyāsṛjatprāṇaṃ paramātmeti hi śrutiḥ

4.20

cakrasyārā yathā nābhāvabhitāścakṣurādikam || āśritaṃ nikhilaṃ prāṇe
tatastasyātmatā bhavet

4.21

aśvena yāti puruṣo datte viprāya gāṃ
pumān || prāṇa evāśvādiśabdairukto na tu śavaḥ kacit

4.22

pitṛmātrādiśabdaiśca prāṇaḥ proktaḥ śavo na tu || tasmātsarvātmakaḥ
prāṃṇaḥ paramātmeti niścayaḥ

4.23

yo bubhutsurasau prāṇamevaṃ paśyan
gurūktitaḥ || yuktyā dhiyā ca vaicinvannativādīti kathyate

4.24

nāmādyāśāṃtatattvāni yaḥ prāṇotītya vartate || tamātmānaṃ vakti yasmādativādī bhavettataḥ

4.25

tarkāddiplāvakebhyo'yaṃ nirbhīḥ san svātivāditām || aṃgīkuryādeva yasmātsaṃdeho nātra vidyate

4.26

nāmādīnāmanātmatvaṃ spaṣṭamityatra nāradaḥ || asaṃtuṣṭo'dhikaṃ tattvaṃ papracchaiba
punaḥpunaḥ

4.27

prāṇātmatvaṃ tu saṃbhāvyaṃ samyak tasyopapādanāt
śokaśca suptau prāṇasya na dṛṣṭo'tastutoṣa saḥ

4.28

śraddhāluṃ yogyaśiṣyaṃ tamuddharāmītyasau guruḥ || apṛṣṭo'pyadhikaṃ tattvaṃ svayamevopadiṣṭavān

4.29

ātmopalakṣakaḥ prāṇo natvātmaiṣo'nṛtatvataḥ || nāmarūpātmakaḥ prāṇo māyayotpādito hyasau

4.30

anṛto'pyeṣa
satyasya lakṣakaḥ pratibibavat || mukhyasya pratibiṃbene mukhaṃ svasyopalakṣyate

4.31

ātmaidaṃbuddhigamyaistairāśāṃtairnopalakṣyate || prāṇo'haṃbuddhigamyeṣu sthitatvādātmalakṣakaḥ

4.32

ataevātivāditvamasti
prāṇātmavedanāt || amukhyaṃ tacca mukhyaṃ tu bhavetsatyātmavedanāt

4.33

kāruṇyātiśayaṃ dṛṣṭvā saṃtuṣṭo nārado'bravīt || satyenaivātmavādī syāmanṛtasyātmatāṃ tyajan

4.34

vicāraṇīyaṃ tatsatyaṃ vijñānamananādibhiḥ
dhyānavānnoktimātreṇa budhyetetyabravīdguruḥ

4.35

saṃśayaṃ ca viparyāsaṃ
nirākṛtya viśeṣataḥ||yadvā jānāti vijñānātsatyavādī bhavettadā

4.36

vijñānaheturmananamanvayavyatirekabhāk || śraddhā mananahetuḥ syādāgamācāryavākyayoḥ

4.37

śraddhāyāḥ kāraṇaṃ niṣṭhā sadā śuśrūṣaṇaṃ hi
sā || cittaikāgryagatiryā'sau niṣṭhāyāḥ kāraṇaṃ bhavet

4.38

sukhamastīti dhīrmuktī kṛtistasyāḥ prayojikā || tadvihīno'yamādyairno
cittaikāgryaṃ karoti hi

4.39

sukhaṃ kimiti cedbhūmā sukhamalpe tu
tanna hi || kliśyatyalpadhano'nyasmindhanabāhulyadarśanāt

4.40

bhūmnaḥ
sukhatve bhūmā kaḥ kimalpamiti ce cchṛṇu || jñātṛjñeyajñānahīno
bhūmā'vicchedadarśanāt

4.41

jñātṛjñānajñeyarūpaṃ māyākāryamidaṃ
jagat || bahuvicchedayuktatvādalpamityabhidhīyate

4.42

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca || bhūmā tasmādamartyo'yamalpaṃ martyamatadvidham

4.43

saṃsārakāla evāsti na muktāvalpatā
tataḥ || muktau jñānanivartyatvānmartyaṃ jagaditīryate

4.44

saṃsāramokṣayorbhūmā vidyate so'mṛtatvataḥ || akhaṃḍaikarasānaṃdaḥ so'yamātmā
svayaṃprabhaḥ

4.45

mūrcchāsuptyostādṛśo'yamajñānena tirohitaḥ || samādhisuptimūrcchāsu bhāsate sādhanaṃ vinā

4.46

meghenācchāditaḥ sūryo
yathā tadvatsvayaṃprabhaḥ || ajñānenāvṛto bhūmā prāṇibhirna vibhāvyate

4.47

svaprakāśātmacaitanyamajñānasya na bādhakam || bhāsakaṃ pratyutatasya svānaṃdasya yathā tathā

4.48

ānaṃdājñānayoḥ suptau caitanyenāvabhāsanāt || utthitaḥ sukhamasvāpsaṃ na jāne'nyaditi smaret

4.49

araṇistho yathā vahnirna dahedaraṇiṃ tathā || paścānmathanajāto'sau
sākalyenāraṇiṃ dahet

4.50

tathā vedāṃtavākyotthadhīvṛttau pratibiṃbitam || svaprakāśātmacaitanyaṃ kṛtsnājñānasya bādhakam

4.51

tasmādvijñānasahitaḥ samādhāvanubhūya hi || bhūmānaṃdaṃ yathāśāstraṃ
smṛtvā vyutthāya vakti ca

4.52

jñātṛjñānajñeyarūpā
tripuṭī svapnajāgratoḥ || bhūmānaṃdaṃ tirodhatte vidvāṃstvabhibhavatyamum

4.53

cicchāyāvānahaṃkāro jñātā syāccakṣurādijā
buddhivṛttirbhavejjñānaṃ jñeyā rūparasādayaḥ

4.54

tripuṭī māyikī
mithyetyevaṃ vijñāya tattvavit || tāmupeśya karotyeva bhūmānaṃdeṃ bharaṃ
sadā

4.55

akhaṃḍaikarasaṃ bhūmānaṃdaṃ śrutvā sa nāradaḥ || bhūyyasaṃbhāvanāṃ matvā papracchādhāramasya hi

4.56

satyādhāre paricchedo
nirādhāre na budhyate || yadyadghaṭādikaṃ loke tatsarvaṃ kvacidāśritam

4.57

vyavahāradaśāyāṃ kimādhāraḥ pṛcchyate'thavā || vastuto vyavahāre tu mahimnyevāyamāśritaḥ

4.58

parāsya śaktirvividhetyevaṃ śrutyaṃtareritā || bhūmnaḥ śaktirbhavenmāyā tadartho mahimā'khilaḥ

4.59

mahimākhye jagatyasminya ānaṃdo'vabhāsate || sa bhūmāsya paricchedo
vyavahāre na duṣyati

4.60

vastutattvavicāre tu na mahimni pratiṣṭhitaḥ || mahimā syādgavāśvādirbhūmno nādhāra eva hi

First 200 of 351 passages. Read on

See also: more in Principal Upanishads