Chandogyaprakasha 4
Chāndogyaprakāśa 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.90 — 1 part
4.1
sanatkumāraśchāṃdogye nāradāyopadiṣṭavān || vidyāmetāṃ pravakṣye'tra sarvaśokanivṛttaye
4.2
purāṇapaṃcamān vedān śāstrāṇi
vividhāni ca || jñātvāpyanātmavittvena nāradaḥ śokamāptavān
4.3
vedābhyāsātpurā tāpatrayamātreṇa śokitā || paścāttvabhyāsavismārabhaṃgagarvaiśca śokitā
4.4
śokaṃ taratyātmavedītyabhijñebhyaḥ śrutaṃ vacaḥ
śokapāraṃ nayetyuktvā nārado gurumāptavān
4.5
bahugraṃthābhyāsatarate
mahatī śabdavāsanā || nāma brahmetyupāssvāta iti provāca taṃ guruḥ
4.6
svaśabdavāsanāṃ tyaktvā prāpsyasi brahmavāsanām || paścādbrahmaṇa
ātmatvaṃ vakṣyāmīti gurormatiḥ
4.7
brahma dṛṣṭvā nāmamātradhyānānnā'paiti śokitā || ityabhipretya nāmno'smādadhikaṃ pṛṣṭavānasau
4.8
vāṅnāmnaḥ kāraṇatvenādhiketi brahmadarśanam || vāci prāha guruḥ śiṣyaḥ
pūrvavat pṛṣṭavānpunaḥ
4.9
āprāṇamita ārabhya pūrvasmāduttarādhike
pravartate śiṣyagurvoḥ praśnottaraparaṃparā
4.10
icchātmakaṃ mano vāco'dhikaṃ tatkāraṇatvataḥ || satyāmeva vivakṣāyāṃ vaktumārabhate pumān
4.11
saṃkalpayedaṃ samyagiti tadicchati pumāṃstataḥ || saṃkalpo heturicchāyāścittaṃ saṃkalpakāraṇam
4.12
vikṣiptacittādaikāgryaṃ dhyānamabhyadhikaṃ tataḥ || dhyeyavijñānamadhikaṃ jñānādabhyadhikaṃ balam
4.13
jñānaheturdehabalaṃ balaṃ syādannakāraṇam || āpo'nnahetavo'pāṃ tu tejaḥ
kāraṇamīritam
4.14
hetuḥ savāyarākāśastejaso viyataḥ punaḥ
sraṣṭavyasmṛtirīśasya sṛṣṭyāśā smṛtikāraṇam
4.15
nāmādyāśāṃtatattveṣu brahmadṛṣṭiṃ karoti yaḥ || sa pumān labhate sarvaṃ tannataṃtrocitaṃ phalam
4.16
pratīkopāsanairetairbahvāyā saiḥ prashocati || na śokaṃ
taratītyuktvā hyapṛcchattatso'dhikaṃ punaḥ
4.17
parāk padārthadhyāneṣu
phaleṣu ca viraktitaḥ || dṛḍhāṃ pratyagvidiffiṣāṃ dṛṣṭvā prāṇamupādiśat
4.18
na mukhyaṃ pratyagātmatvaṃ yadyapi prāṇavastunaḥ || tathā'pyātmapratinidhiḥ saṃbhavedātmalakṣakaḥ
4.19
kasminnutkrāṃta utkrāṃto bhaviṣyāmi
sthite sthitaḥ || iti vīkṣyāsṛjatprāṇaṃ paramātmeti hi śrutiḥ
4.20
cakrasyārā yathā nābhāvabhitāścakṣurādikam || āśritaṃ nikhilaṃ prāṇe
tatastasyātmatā bhavet
4.21
aśvena yāti puruṣo datte viprāya gāṃ
pumān || prāṇa evāśvādiśabdairukto na tu śavaḥ kacit
4.22
pitṛmātrādiśabdaiśca prāṇaḥ proktaḥ śavo na tu || tasmātsarvātmakaḥ
prāṃṇaḥ paramātmeti niścayaḥ
4.23
yo bubhutsurasau prāṇamevaṃ paśyan
gurūktitaḥ || yuktyā dhiyā ca vaicinvannativādīti kathyate
4.24
nāmādyāśāṃtatattvāni yaḥ prāṇotītya vartate || tamātmānaṃ vakti yasmādativādī bhavettataḥ
4.25
tarkāddiplāvakebhyo'yaṃ nirbhīḥ san svātivāditām || aṃgīkuryādeva yasmātsaṃdeho nātra vidyate
4.26
nāmādīnāmanātmatvaṃ spaṣṭamityatra nāradaḥ || asaṃtuṣṭo'dhikaṃ tattvaṃ papracchaiba
punaḥpunaḥ
4.27
prāṇātmatvaṃ tu saṃbhāvyaṃ samyak tasyopapādanāt
śokaśca suptau prāṇasya na dṛṣṭo'tastutoṣa saḥ
4.28
śraddhāluṃ yogyaśiṣyaṃ tamuddharāmītyasau guruḥ || apṛṣṭo'pyadhikaṃ tattvaṃ svayamevopadiṣṭavān
4.29
ātmopalakṣakaḥ prāṇo natvātmaiṣo'nṛtatvataḥ || nāmarūpātmakaḥ prāṇo māyayotpādito hyasau
4.30
anṛto'pyeṣa
satyasya lakṣakaḥ pratibibavat || mukhyasya pratibiṃbene mukhaṃ svasyopalakṣyate
4.31
ātmaidaṃbuddhigamyaistairāśāṃtairnopalakṣyate || prāṇo'haṃbuddhigamyeṣu sthitatvādātmalakṣakaḥ
4.32
ataevātivāditvamasti
prāṇātmavedanāt || amukhyaṃ tacca mukhyaṃ tu bhavetsatyātmavedanāt
4.33
kāruṇyātiśayaṃ dṛṣṭvā saṃtuṣṭo nārado'bravīt || satyenaivātmavādī syāmanṛtasyātmatāṃ tyajan
4.34
vicāraṇīyaṃ tatsatyaṃ vijñānamananādibhiḥ
dhyānavānnoktimātreṇa budhyetetyabravīdguruḥ
4.35
saṃśayaṃ ca viparyāsaṃ
nirākṛtya viśeṣataḥ||yadvā jānāti vijñānātsatyavādī bhavettadā
4.36
vijñānaheturmananamanvayavyatirekabhāk || śraddhā mananahetuḥ syādāgamācāryavākyayoḥ
4.37
śraddhāyāḥ kāraṇaṃ niṣṭhā sadā śuśrūṣaṇaṃ hi
sā || cittaikāgryagatiryā'sau niṣṭhāyāḥ kāraṇaṃ bhavet
4.38
sukhamastīti dhīrmuktī kṛtistasyāḥ prayojikā || tadvihīno'yamādyairno
cittaikāgryaṃ karoti hi
4.39
sukhaṃ kimiti cedbhūmā sukhamalpe tu
tanna hi || kliśyatyalpadhano'nyasmindhanabāhulyadarśanāt
4.40
bhūmnaḥ
sukhatve bhūmā kaḥ kimalpamiti ce cchṛṇu || jñātṛjñeyajñānahīno
bhūmā'vicchedadarśanāt
4.41
jñātṛjñānajñeyarūpaṃ māyākāryamidaṃ
jagat || bahuvicchedayuktatvādalpamityabhidhīyate
4.42
acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca || bhūmā tasmādamartyo'yamalpaṃ martyamatadvidham
4.43
saṃsārakāla evāsti na muktāvalpatā
tataḥ || muktau jñānanivartyatvānmartyaṃ jagaditīryate
4.44
saṃsāramokṣayorbhūmā vidyate so'mṛtatvataḥ || akhaṃḍaikarasānaṃdaḥ so'yamātmā
svayaṃprabhaḥ
4.45
mūrcchāsuptyostādṛśo'yamajñānena tirohitaḥ || samādhisuptimūrcchāsu bhāsate sādhanaṃ vinā
4.46
meghenācchāditaḥ sūryo
yathā tadvatsvayaṃprabhaḥ || ajñānenāvṛto bhūmā prāṇibhirna vibhāvyate
4.47
svaprakāśātmacaitanyamajñānasya na bādhakam || bhāsakaṃ pratyutatasya svānaṃdasya yathā tathā
4.48
ānaṃdājñānayoḥ suptau caitanyenāvabhāsanāt || utthitaḥ sukhamasvāpsaṃ na jāne'nyaditi smaret
4.49
araṇistho yathā vahnirna dahedaraṇiṃ tathā || paścānmathanajāto'sau
sākalyenāraṇiṃ dahet
4.50
tathā vedāṃtavākyotthadhīvṛttau pratibiṃbitam || svaprakāśātmacaitanyaṃ kṛtsnājñānasya bādhakam
4.51
tasmādvijñānasahitaḥ samādhāvanubhūya hi || bhūmānaṃdaṃ yathāśāstraṃ
smṛtvā vyutthāya vakti ca
4.52
jñātṛjñānajñeyarūpā
tripuṭī svapnajāgratoḥ || bhūmānaṃdaṃ tirodhatte vidvāṃstvabhibhavatyamum
4.53
cicchāyāvānahaṃkāro jñātā syāccakṣurādijā
buddhivṛttirbhavejjñānaṃ jñeyā rūparasādayaḥ
4.54
tripuṭī māyikī
mithyetyevaṃ vijñāya tattvavit || tāmupeśya karotyeva bhūmānaṃdeṃ bharaṃ
sadā
4.55
akhaṃḍaikarasaṃ bhūmānaṃdaṃ śrutvā sa nāradaḥ || bhūyyasaṃbhāvanāṃ matvā papracchādhāramasya hi
4.56
satyādhāre paricchedo
nirādhāre na budhyate || yadyadghaṭādikaṃ loke tatsarvaṃ kvacidāśritam
4.57
vyavahāradaśāyāṃ kimādhāraḥ pṛcchyate'thavā || vastuto vyavahāre tu mahimnyevāyamāśritaḥ
4.58
parāsya śaktirvividhetyevaṃ śrutyaṃtareritā || bhūmnaḥ śaktirbhavenmāyā tadartho mahimā'khilaḥ
4.59
mahimākhye jagatyasminya ānaṃdo'vabhāsate || sa bhūmāsya paricchedo
vyavahāre na duṣyati
4.60
vastutattvavicāre tu na mahimni pratiṣṭhitaḥ || mahimā syādgavāśvādirbhūmno nādhāra eva hi
4.61
anyasminhi mahimnyanyo rājādiḥ pratitiṣṭhati || bhūmno nānyadvastu
tasmātkutrā'sau pratitiṣṭhati
4.62
tathā loke nirādhāra ākāśo'sti tathā kutaḥ || bhūmā na syādato yuktyā nirādhāro'pi budhyatām
4.63
vyāvahārika ānaṃde vyutpatteḥ śūnyatā na hi
vyutpanno yauktikaścaiṣa aikāgrye bhāsate svayam
4.64
bodhakramo bubhutsūnāṃ vispaṣṭamabhidhīyate || caturdikṣvadha ūrdhvaṃ ca bhūmā boddhavya
āditaḥ
4.65
sattābhānaprītayo'tra vīkṣyaṃte sarvavastuṣu || saccidānaṃdarūpo'to bhūmā sarvatra tiṣṭhati
4.66
bhūmno viyoge vastūni
naiva saṃti na bhāṃti ca || priyatvaṃ dūratasteṣāṃ bhūmā sarvātmakastataḥ
4.67
jagadbhrāṃtiṃ nivāryāsya tāṭasthyavinivṛttaye || ahaṃkāreṇa bhūmānusaṃdheyaḥ sarvadikṣvasau
4.68
saṃtyeva saccidānaṃdā dehādiṣvapi
bāhyavat || bhūmāhaṃkārayogyo'to'haṃ sarvamiti vā śrayet
4.70
gṛhaikadeśe'vasthāya sārvabhaumo'hamityasau || rājābhimanyate tadvadbhūmāhamiti no kutaḥ||69||ābhimānikamevedaṃ bhūmātmatvamiti bhramam
nirākartuṃ sarvadikṣu bhūmno jñeyā cidātmatā
4.71
ahaṃśabdaścidātmānaṃ
sāhaṃkāraṃ bravītihi || ahaṃkāre bodhalīne cidātmaivāvaśiṣyate
4.72
krameṇānena yastattvaṃ paśyan śāstravicārataḥ || yuktyā matvā dhiyā vetti
jīvanmukto bhavedasau
4.73
jīvanmukto ratikrīḍāmithunānaṃdalakṣaṇān || vyavahārāt krameṇaiti prārabdhasyānusārataḥ
4.74
sukhaduḥkhapradārabdhakarmavegaścaturvidhaḥ || tīvrao madhyo maṃdasuptau ceti tasya vidhā
matāḥ
4.75
tīvravege sa paścāditulyo nātmānamīkṣate || ātmani
prītirastīti bhavedātmaratistadā
4.76
madhyavege tu bhogānāṃ prādhānyaṃ
sa yadā tadā || kṛtvāvakāśamātmānaṃ vadan krīḍati bālavat
4.77
maṃdavege tiraskṛtya bhogān prāyeṇa ciṃtayan || dhiyātmānaṃ dvaṃdvasukhaṃ
prāpnoti mithune yathā
4.78
suptavege'tinirviṇṇo nirvikalpasamādhibhāk || ātmānaṃdāvaśeṣaḥ sannāste muktavaddvayaḥ
4.79
svarāṭ
syāt patite dehe nānyādhīno vimūḍhavat || tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavetkhalu
4.80
māyayā kalpitā lokāste sarve bhūmarūpavām || muktasya prāpnuvaṃstyevaṃ sarvalokātmakastataḥ
4.81
kāmacāro'tiviśraṃbhaḥ pratibaṃdhavivarjitaḥ || sarvasya svasvarūpe'sti pratibaṃdho
na ko'pi hi
4.82
bhūmātmānaṃ na jānāti mūḍhaḥ kiṃ tvanyathekṣate
jīvo'hamīśvarādhīno dharmādharmayutastviti
4.83
tasyeśvaro bhavedrājā lokaḥ karmajitaḥ kṣayī || kāmacārastu lokeṣu sarvathāsya na
saṃbhavet
4.84
jīvanmuktastattvavidaḥ śāstrayuktyanubhūtibhiḥ || tasya
prāṇādināmāṃtaṃ jagatsvātmana udgatam
4.85
tasmātprāṇādivastūnāṃ
dhyānenāsya phalena vā || jīvanmuktasya nārtho'sti kṛtakṛtyaḥ sukhī
hyasau
4.86
na mṛtyuṃ paśyati jñānī na rogaṃ nāpi duḥkhitām || sarvaṃsvātmatayā buddhvā sarvamāpnoti sarvathā
4.87
videhamukto brahmetvātsarvaṃ
sṛjati māyayā || yena yadvīkṣyate tasmai tadrūpaṃ svaṃ pradarśayet
4.88
viṣayāharaṇaṃ śuddhe rāgadveṣādivarjanāt || vataḥ śuddhadhiyātmānaṃ bhūmānaṃ
sarvadā smaret
4.89
śokādisarvagraṃthīnāṃ bhūmnaḥ smṛtyā vimokṣaṇāt
śuddhadhīnāradastasmai tamaḥpāramadarśayat
4.90
sanatkumāravidyāyāstātparyaṃ spaṣṭamīritam || tena kuryānmayi kṛpāṃ vidyātīrthamaheśvaraḥ
4.90.p1
iti śrīvidyāraṇyamunikṛte anubhūtiprakāśe chāṃdogye sanatkumāravidyāprakāśo nāma caturtho'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Anubhūtiprakāśa (Sāyaṇācārya) — Sāyaṇācārya, Sanskrit
- Anubhūtiprakāśa (Mādhava) — Mādhava, Sanskrit