Pramāṇa · Search · About · API

Chandogyaprakasha 4

Chāndogyaprakāśa 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

sanatkumāraśchāṃdogye nāradāyopadiṣṭavān || vidyāmetāṃ pravakṣye'tra sarvaśokanivṛttaye

4.2

purāṇapaṃcamān vedān śāstrāṇi
vividhāni ca || jñātvāpyanātmavittvena nāradaḥ śokamāptavān

4.3

vedābhyāsātpurā tāpatrayamātreṇa śokitā || paścāttvabhyāsavismārabhaṃgagarvaiśca śokitā

4.4

śokaṃ taratyātmavedītyabhijñebhyaḥ śrutaṃ vacaḥ
śokapāraṃ nayetyuktvā nārado gurumāptavān

4.5

bahugraṃthābhyāsatarate
mahatī śabdavāsanā || nāma brahmetyupāssvāta iti provāca taṃ guruḥ

4.6

svaśabdavāsanāṃ tyaktvā prāpsyasi brahmavāsanām || paścādbrahmaṇa
ātmatvaṃ vakṣyāmīti gurormatiḥ

4.7

brahma dṛṣṭvā nāmamātradhyānānnā'paiti śokitā || ityabhipretya nāmno'smādadhikaṃ pṛṣṭavānasau

4.8

vāṅnāmnaḥ kāraṇatvenādhiketi brahmadarśanam || vāci prāha guruḥ śiṣyaḥ
pūrvavat pṛṣṭavānpunaḥ

4.9

āprāṇamita ārabhya pūrvasmāduttarādhike
pravartate śiṣyagurvoḥ praśnottaraparaṃparā

4.10

icchātmakaṃ mano vāco'dhikaṃ tatkāraṇatvataḥ || satyāmeva vivakṣāyāṃ vaktumārabhate pumān

4.11

saṃkalpayedaṃ samyagiti tadicchati pumāṃstataḥ || saṃkalpo heturicchāyāścittaṃ saṃkalpakāraṇam

4.12

vikṣiptacittādaikāgryaṃ dhyānamabhyadhikaṃ tataḥ || dhyeyavijñānamadhikaṃ jñānādabhyadhikaṃ balam

4.13

jñānaheturdehabalaṃ balaṃ syādannakāraṇam || āpo'nnahetavo'pāṃ tu tejaḥ
kāraṇamīritam

4.14

hetuḥ savāyarākāśastejaso viyataḥ punaḥ
sraṣṭavyasmṛtirīśasya sṛṣṭyāśā smṛtikāraṇam

4.15

nāmādyāśāṃtatattveṣu brahmadṛṣṭiṃ karoti yaḥ || sa pumān labhate sarvaṃ tannataṃtrocitaṃ phalam

4.16

pratīkopāsanairetairbahvāyā saiḥ prashocati || na śokaṃ
taratītyuktvā hyapṛcchattatso'dhikaṃ punaḥ

4.17

parāk padārthadhyāneṣu
phaleṣu ca viraktitaḥ || dṛḍhāṃ pratyagvidiffiṣāṃ dṛṣṭvā prāṇamupādiśat

4.18

na mukhyaṃ pratyagātmatvaṃ yadyapi prāṇavastunaḥ || tathā'pyātmapratinidhiḥ saṃbhavedātmalakṣakaḥ

4.19

kasminnutkrāṃta utkrāṃto bhaviṣyāmi
sthite sthitaḥ || iti vīkṣyāsṛjatprāṇaṃ paramātmeti hi śrutiḥ

4.20

cakrasyārā yathā nābhāvabhitāścakṣurādikam || āśritaṃ nikhilaṃ prāṇe
tatastasyātmatā bhavet

4.21

aśvena yāti puruṣo datte viprāya gāṃ
pumān || prāṇa evāśvādiśabdairukto na tu śavaḥ kacit

4.22

pitṛmātrādiśabdaiśca prāṇaḥ proktaḥ śavo na tu || tasmātsarvātmakaḥ
prāṃṇaḥ paramātmeti niścayaḥ

4.23

yo bubhutsurasau prāṇamevaṃ paśyan
gurūktitaḥ || yuktyā dhiyā ca vaicinvannativādīti kathyate

4.24

nāmādyāśāṃtatattvāni yaḥ prāṇotītya vartate || tamātmānaṃ vakti yasmādativādī bhavettataḥ

4.25

tarkāddiplāvakebhyo'yaṃ nirbhīḥ san svātivāditām || aṃgīkuryādeva yasmātsaṃdeho nātra vidyate

4.26

nāmādīnāmanātmatvaṃ spaṣṭamityatra nāradaḥ || asaṃtuṣṭo'dhikaṃ tattvaṃ papracchaiba
punaḥpunaḥ

4.27

prāṇātmatvaṃ tu saṃbhāvyaṃ samyak tasyopapādanāt
śokaśca suptau prāṇasya na dṛṣṭo'tastutoṣa saḥ

4.28

śraddhāluṃ yogyaśiṣyaṃ tamuddharāmītyasau guruḥ || apṛṣṭo'pyadhikaṃ tattvaṃ svayamevopadiṣṭavān

4.29

ātmopalakṣakaḥ prāṇo natvātmaiṣo'nṛtatvataḥ || nāmarūpātmakaḥ prāṇo māyayotpādito hyasau

4.30

anṛto'pyeṣa
satyasya lakṣakaḥ pratibibavat || mukhyasya pratibiṃbene mukhaṃ svasyopalakṣyate

4.31

ātmaidaṃbuddhigamyaistairāśāṃtairnopalakṣyate || prāṇo'haṃbuddhigamyeṣu sthitatvādātmalakṣakaḥ

4.32

ataevātivāditvamasti
prāṇātmavedanāt || amukhyaṃ tacca mukhyaṃ tu bhavetsatyātmavedanāt

4.33

kāruṇyātiśayaṃ dṛṣṭvā saṃtuṣṭo nārado'bravīt || satyenaivātmavādī syāmanṛtasyātmatāṃ tyajan

4.34

vicāraṇīyaṃ tatsatyaṃ vijñānamananādibhiḥ
dhyānavānnoktimātreṇa budhyetetyabravīdguruḥ

4.35

saṃśayaṃ ca viparyāsaṃ
nirākṛtya viśeṣataḥ||yadvā jānāti vijñānātsatyavādī bhavettadā

4.36

vijñānaheturmananamanvayavyatirekabhāk || śraddhā mananahetuḥ syādāgamācāryavākyayoḥ

4.37

śraddhāyāḥ kāraṇaṃ niṣṭhā sadā śuśrūṣaṇaṃ hi
sā || cittaikāgryagatiryā'sau niṣṭhāyāḥ kāraṇaṃ bhavet

4.38

sukhamastīti dhīrmuktī kṛtistasyāḥ prayojikā || tadvihīno'yamādyairno
cittaikāgryaṃ karoti hi

4.39

sukhaṃ kimiti cedbhūmā sukhamalpe tu
tanna hi || kliśyatyalpadhano'nyasmindhanabāhulyadarśanāt

4.40

bhūmnaḥ
sukhatve bhūmā kaḥ kimalpamiti ce cchṛṇu || jñātṛjñeyajñānahīno
bhūmā'vicchedadarśanāt

4.41

jñātṛjñānajñeyarūpaṃ māyākāryamidaṃ
jagat || bahuvicchedayuktatvādalpamityabhidhīyate

4.42

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca || bhūmā tasmādamartyo'yamalpaṃ martyamatadvidham

4.43

saṃsārakāla evāsti na muktāvalpatā
tataḥ || muktau jñānanivartyatvānmartyaṃ jagaditīryate

4.44

saṃsāramokṣayorbhūmā vidyate so'mṛtatvataḥ || akhaṃḍaikarasānaṃdaḥ so'yamātmā
svayaṃprabhaḥ

4.45

mūrcchāsuptyostādṛśo'yamajñānena tirohitaḥ || samādhisuptimūrcchāsu bhāsate sādhanaṃ vinā

4.46

meghenācchāditaḥ sūryo
yathā tadvatsvayaṃprabhaḥ || ajñānenāvṛto bhūmā prāṇibhirna vibhāvyate

4.47

svaprakāśātmacaitanyamajñānasya na bādhakam || bhāsakaṃ pratyutatasya svānaṃdasya yathā tathā

4.48

ānaṃdājñānayoḥ suptau caitanyenāvabhāsanāt || utthitaḥ sukhamasvāpsaṃ na jāne'nyaditi smaret

4.49

araṇistho yathā vahnirna dahedaraṇiṃ tathā || paścānmathanajāto'sau
sākalyenāraṇiṃ dahet

4.50

tathā vedāṃtavākyotthadhīvṛttau pratibiṃbitam || svaprakāśātmacaitanyaṃ kṛtsnājñānasya bādhakam

4.51

tasmādvijñānasahitaḥ samādhāvanubhūya hi || bhūmānaṃdaṃ yathāśāstraṃ
smṛtvā vyutthāya vakti ca

4.52

jñātṛjñānajñeyarūpā
tripuṭī svapnajāgratoḥ || bhūmānaṃdaṃ tirodhatte vidvāṃstvabhibhavatyamum

4.53

cicchāyāvānahaṃkāro jñātā syāccakṣurādijā
buddhivṛttirbhavejjñānaṃ jñeyā rūparasādayaḥ

4.54

tripuṭī māyikī
mithyetyevaṃ vijñāya tattvavit || tāmupeśya karotyeva bhūmānaṃdeṃ bharaṃ
sadā

4.55

akhaṃḍaikarasaṃ bhūmānaṃdaṃ śrutvā sa nāradaḥ || bhūyyasaṃbhāvanāṃ matvā papracchādhāramasya hi

4.56

satyādhāre paricchedo
nirādhāre na budhyate || yadyadghaṭādikaṃ loke tatsarvaṃ kvacidāśritam

4.57

vyavahāradaśāyāṃ kimādhāraḥ pṛcchyate'thavā || vastuto vyavahāre tu mahimnyevāyamāśritaḥ

4.58

parāsya śaktirvividhetyevaṃ śrutyaṃtareritā || bhūmnaḥ śaktirbhavenmāyā tadartho mahimā'khilaḥ

4.59

mahimākhye jagatyasminya ānaṃdo'vabhāsate || sa bhūmāsya paricchedo
vyavahāre na duṣyati

4.60

vastutattvavicāre tu na mahimni pratiṣṭhitaḥ || mahimā syādgavāśvādirbhūmno nādhāra eva hi

4.61

anyasminhi mahimnyanyo rājādiḥ pratitiṣṭhati || bhūmno nānyadvastu
tasmātkutrā'sau pratitiṣṭhati

4.62

tathā loke nirādhāra ākāśo'sti tathā kutaḥ || bhūmā na syādato yuktyā nirādhāro'pi budhyatām

4.63

vyāvahārika ānaṃde vyutpatteḥ śūnyatā na hi
vyutpanno yauktikaścaiṣa aikāgrye bhāsate svayam

4.64

bodhakramo bubhutsūnāṃ vispaṣṭamabhidhīyate || caturdikṣvadha ūrdhvaṃ ca bhūmā boddhavya
āditaḥ

4.65

sattābhānaprītayo'tra vīkṣyaṃte sarvavastuṣu || saccidānaṃdarūpo'to bhūmā sarvatra tiṣṭhati

4.66

bhūmno viyoge vastūni
naiva saṃti na bhāṃti ca || priyatvaṃ dūratasteṣāṃ bhūmā sarvātmakastataḥ

4.67

jagadbhrāṃtiṃ nivāryāsya tāṭasthyavinivṛttaye || ahaṃkāreṇa bhūmānusaṃdheyaḥ sarvadikṣvasau

4.68

saṃtyeva saccidānaṃdā dehādiṣvapi
bāhyavat || bhūmāhaṃkārayogyo'to'haṃ sarvamiti vā śrayet

4.70

gṛhaikadeśe'vasthāya sārvabhaumo'hamityasau || rājābhimanyate tadvadbhūmāhamiti no kutaḥ||69||ābhimānikamevedaṃ bhūmātmatvamiti bhramam
nirākartuṃ sarvadikṣu bhūmno jñeyā cidātmatā

4.71

ahaṃśabdaścidātmānaṃ
sāhaṃkāraṃ bravītihi || ahaṃkāre bodhalīne cidātmaivāvaśiṣyate

4.72

krameṇānena yastattvaṃ paśyan śāstravicārataḥ || yuktyā matvā dhiyā vetti
jīvanmukto bhavedasau

4.73

jīvanmukto ratikrīḍāmithunānaṃdalakṣaṇān || vyavahārāt krameṇaiti prārabdhasyānusārataḥ

4.74

sukhaduḥkhapradārabdhakarmavegaścaturvidhaḥ || tīvra‌o madhyo maṃdasuptau ceti tasya vidhā
matāḥ

4.75

tīvravege sa paścāditulyo nātmānamīkṣate || ātmani
prītirastīti bhavedātmaratistadā

4.76

madhyavege tu bhogānāṃ prādhānyaṃ
sa yadā tadā || kṛtvāvakāśamātmānaṃ vadan krīḍati bālavat

4.77

maṃdavege tiraskṛtya bhogān prāyeṇa ciṃtayan || dhiyātmānaṃ dvaṃdvasukhaṃ
prāpnoti mithune yathā

4.78

suptavege'tinirviṇṇo nirvikalpasamādhibhāk || ātmānaṃdāvaśeṣaḥ sannāste muktavaddvayaḥ

4.79

svarāṭ
syāt patite dehe nānyādhīno vimūḍhavat || tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavetkhalu

4.80

māyayā kalpitā lokāste sarve bhūmarūpavām || muktasya prāpnuvaṃstyevaṃ sarvalokātmakastataḥ

4.81

kāmacāro'tiviśraṃbhaḥ pratibaṃdhavivarjitaḥ || sarvasya svasvarūpe'sti pratibaṃdho
na ko'pi hi

4.82

bhūmātmānaṃ na jānāti mūḍhaḥ kiṃ tvanyathekṣate
jīvo'hamīśvarādhīno dharmādharmayutastviti

4.83

tasyeśvaro bhavedrājā lokaḥ karmajitaḥ kṣayī || kāmacārastu lokeṣu sarvathāsya na
saṃbhavet

4.84

jīvanmuktastattvavidaḥ śāstrayuktyanubhūtibhiḥ || tasya
prāṇādināmāṃtaṃ jagatsvātmana udgatam

4.85

tasmātprāṇādivastūnāṃ
dhyānenāsya phalena vā || jīvanmuktasya nārtho'sti kṛtakṛtyaḥ sukhī
hyasau

4.86

na mṛtyuṃ paśyati jñānī na rogaṃ nāpi duḥkhitām || sarvaṃsvātmatayā buddhvā sarvamāpnoti sarvathā

4.87

videhamukto brahmetvātsarvaṃ
sṛjati māyayā || yena yadvīkṣyate tasmai tadrūpaṃ svaṃ pradarśayet

4.88

viṣayāharaṇaṃ śuddhe rāgadveṣādivarjanāt || vataḥ śuddhadhiyātmānaṃ bhūmānaṃ
sarvadā smaret

4.89

śokādisarvagraṃthīnāṃ bhūmnaḥ smṛtyā vimokṣaṇāt
śuddhadhīnāradastasmai tamaḥpāramadarśayat

4.90

sanatkumāravidyāyāstātparyaṃ spaṣṭamīritam || tena kuryānmayi kṛpāṃ vidyātīrthamaheśvaraḥ

4.90.p1

iti śrīvidyāraṇyamunikṛte anubhūtiprakāśe chāṃdogye sanatkumāravidyāprakāśo nāma caturtho'dhyāyaḥ

Linked texts (2)