Chandogyaprakasha 5
Chāndogyaprakāśa 5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 5.100 — 1 part
5.1
prajāpatiḥ svātmavidyāṃ chāṃdogye bahudhā'bravīt || virocanāya
ceṃdrāya tāṃ vakṣye sukhabuddhaye
5.2
asaṃsāryevamātmā'sāvanveṣṭavyo
mumukṣuṇā || prajāpatiriti prāha prasaṃgena svasaṃsadi
5.3
yo niḥpāpo'jaro mṛtyuśokakṣuttṛḍvivarjitaḥ || satyo'sya kāmaḥ saṃkalpaścāsaṃsārī sa īśvaraḥ
5.4
pāpaṃ karturakartātmā cinmātraḥ pāpavān katham
jarāmṛtyū dehadharmau vidyete na citastataḥ
5.5
śokaḥ syānmanaso
dharmaḥ kṣuttṛṣṇe prāṇage ubhe || cidrūpasyātmano naiva saṃti śokādayastrayaḥ
5.6
cinmātrasyāpyasti māyā kāmasaṃkalpakāriṇī || srakṣyāmi
jagadityādikāmo māyāvino'sti hi
5.7
ākāśādipadārthāstu
yathāpūrvaṃ bhavaṃtiha || saṃkalpo'sti tato jñeyā vyāvahārikasatyatā
5.8
anveṣya paramātmā'yaṃ māyātatkāryalakṣitaḥ || guruśāstrakṛto
bodhastasyānveṣaṇamucyate
5.9
tato'nubhūtyā vijñātumeṣṭavyo dhīnirodhataḥ || dhyāyanmuktyā ca manvānaḥ svātmānubhavamāpnuyāt
5.10
ya
evaṃ vettyasau sarvāṃllokānkāmāṃśca viṃdate || lokādhiṣṭhānarūpatvātsarvalokātmatā bhavet
5.11
kāmāstu viṣayānaṃdāḥ svātmānaṃdasya
te'khilāḥ || leśāstataḥ sarvakāmaprāptirātmavido'sti hi
5.12
etatprajāpatervākyaṃ śrutvā devāsurāstadā || ubhaye'pyabubhutsaṃtaḥ
paramātmānamādarāt
5.13
devarājo'sureśaśca tau dvāviṃdvavirocanau || satyalokaṃ prāpya tasminnsevetāṃ prajāpatim
5.14
dvātriṃśadvarṣasevātaḥ prasanno'sau prajāpatiḥ || akṣilakṣitamātmānaṃ tābhyāṃ
dvābhyāmavocata
5.15
pūrṇatvāhpuruṣo yo'sti paramātmā'yamakṣiṇi
jāgratsākṣitayā sthitvā vidvadbhiḥ suvibhāvyate
5.16
cicchāyāvānahaṃkāro mūḍhairātmeti bhāvyate || kartā bhoktā sa jīvaḥ syātparatrahmaiva sākṣyasau
5.17
brahmaṇo maraṇābhāvādamṛtatvaṃ tadīryate
advitīyatayā bhītihetvabhāvācca nirbhayam
5.18
prajāpatyuktitātparyaṃ nānubuddhamubhāvapi || rājyavāsanayā cittaṃ tadīyaṃ rājasaṃ
khalu
5.19
anyadehasya yā chāyā sā cakṣuṣyupalabhyate || tāmevātmatayā prāhvetyeṣā buddhirabhūttayoḥ
5.20
chāyātmānaṃ dṛḍhīkartuṃ
punaḥ papracchaturgurum || apsvādarśe ca yo dṛṣṭaśchāyātmā so'yameva
kim
5.21
tadīyamanyathā jñānaṃ buddhvāpi na nirākarot || sabhāmadhye mānabhaṃge buddhibhraṃśo bhavediti
5.22
svenākṣiṇyupaviṣṭo
yaḥ sa sarvatrāpi tiṣṭhati || ityuktopāyatastau dvau bodhayāmītyamanyata
5.23
śarāve jalayukte vā kevalau vīkṣya tau punaḥ || sālaṃkārāvavekṣyātha chāyāṃ nātmeti budhyatām
5.24
chāyāyā anyathātvaṃ syātsākṣī caikavidhaḥ sthitaḥ || ātmatvaṃ nirvikārasya śakyate
boddhumaṃjasā
5.25
tathāpi pāpabāhulyapratibaddhadhiyāvubhau
chāyātmatāṃ śarāvoktyā dṛṣṭāṃ kṛtvānyatuṣyatām
5.26
kālena pratibaṃdhasya kṣaye satyatha tatpunaḥ || upadeśaṃ śarāvākhyopāyaṃ cālocya
mokṣyate
5.27
ityupekṣya gurustasthau tau rājyatyāgataściram
prayāsaṃ prāpya sahasā jagmatuḥ svasvalokayoḥ
5.28
etau prajāpateḥ śiṣyāviti bhrāṃtyā viparyayam || tadīyaṃ prāpya naśyeyuriti
so'ghoṣayadguruḥ
5.29
virocanastāmasatvācchīghraṃ tānasurānprati
gatvā dehātmatāṃ tebhya upādikṣannijecchayā
5.30
akṣicchāyā
dehajanyā tayā dehopalakṣaṇāt || deha ātmā svasvadehaṃ sadā pūjayatāsurāḥ
5.31
dehe dṛḍhe'tra bhogo'sti muktiḥ syācchavapūjayā
ityāsuraḥ saṃpradāyaḥ prāyeṇādyāpi dṛśyate
5.32
iṃdrastu sāttvikatvena mananaṃ kurute'dhvani || āṃdhyādayo'pi chāyāyāmalaṃkārādayo
yathā
5.33
evaṃ satyabhayaṃ brahma dehacchāyā kathaṃ bhavet || evaṃ
matvā samāgatya guroragre tathā'vadat
5.34
pāpakṣayāya dvātriṃśadvarṣāṇi tapase'vasat || pūrvopadiṣṭaṃ bhūyo'pi bravīmītyāha taṃ guruḥ
5.35
jāgrati sthūladehena sāṃkaryaṃ śakyate tataḥ || svapne yaścaratīvā'sau sāṃkhyātmetyavagamyatām
5.36
āṃdhyarogyādayo doṣāśchāyāyāṃ deharbiṃbagāḥ || bhāṃti svapne tu naiveti tuṣṭo vavrāja pūrvavat
5.37
manvānaḥ sannanyadoṣānapaśyatsvapramātmani || coravyāghrādayo
ghnaṃtītyadīnāgatya cābravīt
5.38
svapne'pi vāsanādehaḥ śaṃkyeteti
suṣuptigam || sākṣiṇaṃ proktavāṃstasmai dvātriṃśadvarṣasevine
5.39
tuṣṭo'gacchatsuṣuptisthe jāḍyaṃ doṣamavaikṣata || vinaṣṭasadṛśaḥ suptāvātmetyāgatya cābravīt
5.40
amūrtaṃ kāraṇaṃ dehaṃ boddhuṃ pāpakṣayādasau || śakto'bhūditi saṃtuṣṭaḥ punaḥ provāca taṃ guruḥ
5.41
paṃcavarṣāṇi sevasva pāpaśeṣakṣayāya te || ityuktvā sevate tasmai guruḥ
spaṣṭamupādiśat
5.42
maghavan yattvayā buddhaṃ śarīraṃ tantridhā sthitam
sthūlaṃ sūkṣmaṃ kāraṇaṃ ca tattu sarvaṃ vinaśvaram
5.43
anaśvarātmatattvasya praveṣṭurīvarūpataḥ || bhogādhiṣṭhānamevaitadvapurnāsyātmatā'sti
hi
5.44
jāgratsvapnasuṣupteṣu bhāsayedyo vapustrayam || sa sākṣyātmā
brahmatā'sya sukhaduḥkhādivarjanāt
5.45
ātmanaḥ pratibiṃbo yaḥ
so'yaṃ dehe praviṣṭavān || pratirūpo babhūveti śrutyaṃtarasamīraṇāt
5.46
sa bhoktā triṣu deheṣu tādātmyamabhimanyate || saśarīraḥ
svakarmotthe bhuṃkte'vaśyaṃ priyāpriye
5.47
aśarīraṃ sākṣiṇaṃ tu
spṛśete na priyāpriye || saṃsāratadabhāvau dvau susthitau kartṛsākṣiṇoḥ
5.48
evaṃ vyavasthite'pyajñaḥ kartṛdeheṣu sākṣiṇam || aśarīraṃ
praveśyāśu sukhaṃ duḥkhaṃ ca manyate
5.49
viveke sati sākṣyeṣa
śarīrebhyaḥ samutthitaḥ || svābhāvikena brahmātmarūpeṇa vyavatiṣṭhate
5.50
asminnarthe sākṣitulyā dṛṣṭāṃtā dehavarjitāḥ || vāyvabhravidyutāṃ nāsti hastapādādimadvapuḥ
5.51
adehā dṛṣṭisiddhyarthamākārānkāṃścidāpnuvan || dṛṣṭiniṣpādakastattadākāro vyomni dṛśyate
5.52
ākārā dṛṣṭikālātprāgvyomni gūḍhā natu sphuṭāḥ || tato
vyomnaḥ samutthāya nidāghe jyotirāpnuvan
5.53
saṃtāpākhyaṃ paraṃ
jyotiḥ prāpya tena dṛḍhīkṛtāḥ || dṛṣṭikāle svasvarūpaṃ sphorayaṃtīti
dṛśyate
5.54
tathā'yamaśarīraḥ san sākṣyajñānatirohitaḥ
dehe̍tabhūrya vapuṣo vivekena samutthitaḥ
5.55
paraṃ jyotirbrahmarūpaṃ
prāpya vākyotthabodhataḥ || svena vāstavarūpeṇa nirdvaite nāvabhāsate
5.56
svataḥ sākṣī saṃprasādaḥ kāluṣyeṇa vivarjanāt || avidyayā syātkāluṣyaṃ dehatādātmyavibhramāt
5.57
jāgare sthūlasūkṣmābhyāṃ tādātmyādvyādhayo'khilāḥ || ādhayaścāsya saṃtīdaṃ mahatkāluṣyamiṣyate
5.58
īṣatkaluṣyatā svapne sūkṣmamātrābhimānataḥ
suptau tenāpi hīnatvādyadātmā prasīdati
5.59
kāluṣyabījamajñānamastyatrārthavivecinaḥ || bījenāpi vihīnatvātsamyageva prasīdati
5.60
svataḥ sākṣī saṃprasādastatsvarūpānubhūtaye || samutthānaṃ
bhavedasya dehādibhyo vivecane
5.61
samutthitasya jīvatvanivṛttyai
brahmarūpatām || mahāvākyāni sarvāṇi bodhayaṃtyatiyatnataḥ
5.62
paraṃ jyotirbrahmarūpaṃ prāpya vākyārthabodhataḥ || uttamaḥ puruṣaḥ sa
syādyaḥ purā'kṣiṇi varṇitaḥ
5.63
dehādajñānataḥ kāryātkāraṇāccāyamuttamaḥ || jīvatvahānādbrahmatvabhāvāccottamatocitā
5.64
dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca || kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni
kūṭastho'kṣaraṃ ucyate
5.65
uttamaḥ puruṣastvanya paramātmetyudāhṛtaḥ || ityāha bhagavānkāryakāraṇābhyāṃ tamuttamam
5.66
uttamo'yaṃ
pumānmūḍhaprāṇināmapi vidyate || tatra tattvavidaḥ ko'tiśayaḥ syāditi
cecchṛṇu
5.67
sa tūttamabrahmarūpaṃ tattvavitsvātmavastuni || paryeti
svātmabuddhyaitaṃ sarvadehasthamīkṣate
5.68
iṃdrarājādideheṣu nānāsvādyāni bhakṣayan || bālaiḥ sākaṃ hasanstrībhiḥ kadācidramate saha
5.69
yānaiḥ kvāpi jñātibhiśca sahito modate khalu || na kadācitsmaratyetadvapurjanasamīpagam
5.70
etaddehena tādātmyabhrāṃtyā duḥkhamabhūtpurā || vivekena bhrame'pete tadduḥkhaṃ nādya vīkṣate
5.71
iṃdrarājādideheṣu na tādātmyaṃ purāpi ca || ato na taddehaduḥkhaśaṃkā'pyasya
na vidyate
5.72
sukhāni taddehagāni sākṣī sarvāṇyavekṣate
sākṣyātmatvābhimānī san jñānī tānyabhimanyate
5.73
duḥkhānyapīkṣate sākṣī tathāpyeteṣu tattvavit || nābhimānamupādatte duḥkhānāṃ
māyikatvataḥ
5.74
brahmānaṃdasya leśāḥ syurānaṃdā viṣayotthitāḥ
atastattvavidaḥ pakṣapāto hyeteṣu vidyate
5.75
puṇyamevāmumāpnoti
na daivānpāpamāpnuyāt || iti śrutyaṃtaraṃ brūte sukhaṃ sarvātmadarśinaḥ
5.76
prajāḥ śocaṃti yatkiṃcittāsāmeva bhavedidam || na sarvātmadṛśo'stīti prāhaitadapi sā śrutiḥ
5.77
sarvātmatve'pi dehādidoṣalepo na me'sti hi || aduṣṭā sūryabhā yadvaccaṃḍālādispṛgapyasau
5.78
brahmādyāḥ sthāvarāṃtā ye prāṇino me vapuḥ smṛtāḥ || kāmakrodhādayo doṣā jāyeranme kuto'nyataḥ
5.79
ityācāryā brahmabodhakuśalā abhavanpurā || sukhamātragrāhiṇo'tra dṛṣṭāṃtāḥ saṃtyanekaṃśaḥ
5.80
vṛkṣe madhukaraḥ puṣparasaṃ gṛhṇāti netarat || yatirbhikṣāmupādatte nāśaucaṃ kasyacidgṛhe
5.81
mūrkhasyāpi sukhe pakṣapāto'stītyucyate yadi || tarhi tasya prasiddhayarthaṃ tattvaṃ so'pyavagacchatu
5.82
tattve buddhe svadehena tādātmyaṃ na smaratyasau || tena duḥkhe vinaṣṭe'tha sukhameva sadekṣate
5.83
tādātmyasyā'smṛtau dehanirvāho
neti cecchṛṇu || aśvādineva prāṇena preritaṃ rakṣyate vapuḥ
5.84
rathe prayogayogyo'śvaḥ śikṣitaḥ sārathiṃ vinā || svayameva sadābhyāsādgaṃtavyaṃ prāpayetkhalu
5.85
īśvareṇāsya dehasya preraṇāya
niyojitaḥ || prāṇastadbhogadeśe'suṃ dehaṃ nayati karmaṇā
5.86
garbhasthānāṃ ca bālānāṃ nirvāhò vapuṣo yathā || jīvanmuktasya dehe'pi
nirvāhaḥ syāttathā na kim
5.87
samādhāvātmarūpeṇa vyutthāne
bhogyarūpataḥ || sarvānaṃdānsadā bhuṃkte muktasyātiśayo hyayam
5.88
muktena buddhaḥ sākṣyeva sarvākṣeṣu vibhāvyatām || tattadiṃdriyasaṃyuktatripuṭīṃ bhāsayatyasau
5.89
bhāsamāne sākṣitattve tadbhāsā bhāsyamiṃdriyam || cakṣurvidyatyabhivyāpya rūpaṃ sarvaṃ prakāśayet
5.90
draṣṭāhaṃkṛtyavacchinno darśanaṃ cakṣuṣaḥ kriyā || dṛśyaṃ rūpamiyaṃ sarvā tripuṭī
bhāti sākṣiṇi
5.91
sākṣiṇo bhāsakatve'pi rūpagaṃdhādibhittaye || cakṣurghāṇādyakṣajātaṃ sarvasādhāraṇaṃ manaḥ
5.92
jighrāṇīmamahaṃ gaṃdhamityādi tripuṭīmimām || sadā bhāsayate sākṣī sa
evātmottamaḥ pumān
5.93
mano'sya daivaṃ cakṣuḥ syātkālatrayavibhāsanāt || tena bhuṃkte brahmalokasthitānkāmānnijātmani
5.94
devāḥ sarve tamātmānamupāsya prāmuvaṃtyamòn || kāmāṃllokāṃścātmatattvaṃ
budhvā sarvātmatāṃ jaguḥ
5.95
anyo'pi yastamātmānamanviṣya
guruśāstrataḥ || svānubhūtyā vijānāti sa tānāpnoti devavat
5.96
prajāpatiruvācaivamiṃdrāyetthaṃ punaḥ punaḥ || ekādhikaṃ varṣaśataṃ sevitvā'sau ca labdhavān
5.97
guruśuśrūṣayā pāpaṃ vidyāyāḥ pratibaṃdhakam || apaiti vidyā labdhā syādityatreṃdro nidarśanam
5.98
sarvajñenopadiṣṭāpi pratibaṃdhakṣayaṃ vinā || na labhyate'tra dṛṣṭāṃto virocana udīritaḥ
5.99
guruḥ kāruṇiko bhūtvā soḍhvāyāsaṃ punaḥ
punaḥ || prajāpatiriva prāptānanugṛhṇīta sarvathā
5.100
prajāpateriyaṃ
vidyā kathitānumahāduroḥ || sacchiṣyānanugṛhṇātu vidyātīrthamaheśvaraḥ
5.100.p1
iti śrīvidyāraṇyamunikṛte anubhūtiprakāśe chāṃdogye prajāpatividyāprakāśo'nāma paṃcamo'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Anubhūtiprakāśa (Sāyaṇācārya) — Sāyaṇācārya, Sanskrit
- Anubhūtiprakāśa (Mādhava) — Mādhava, Sanskrit