Pramāṇa · Search · About · API

Chandogyaprakasha 5

Chāndogyaprakāśa 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1

prajāpatiḥ svātmavidyāṃ chāṃdogye bahudhā'bravīt || virocanāya
ceṃdrāya tāṃ vakṣye sukhabuddhaye

5.2

asaṃsāryevamātmā'sāvanveṣṭavyo
mumukṣuṇā || prajāpatiriti prāha prasaṃgena svasaṃsadi

5.3

yo niḥpāpo'jaro mṛtyuśokakṣuttṛḍvivarjitaḥ || satyo'sya kāmaḥ saṃkalpaścāsaṃsārī sa īśvaraḥ

5.4

pāpaṃ karturakartātmā cinmātraḥ pāpavān katham
jarāmṛtyū dehadharmau vidyete na citastataḥ

5.5

śokaḥ syānmanaso
dharmaḥ kṣuttṛṣṇe prāṇage ubhe || cidrūpasyātmano naiva saṃti śokādayastrayaḥ

5.6

cinmātrasyāpyasti māyā kāmasaṃkalpakāriṇī || srakṣyāmi
jagadityādikāmo māyāvino'sti hi

5.7

ākāśādipadārthāstu
yathāpūrvaṃ bhavaṃtiha || saṃkalpo'sti tato jñeyā vyāvahārikasatyatā

5.8

anveṣya paramātmā'yaṃ māyātatkāryalakṣitaḥ || guruśāstrakṛto
bodhastasyānveṣaṇamucyate

5.9

tato'nubhūtyā vijñātumeṣṭavyo dhīnirodhataḥ || dhyāyanmuktyā ca manvānaḥ svātmānubhavamāpnuyāt

5.10

ya
evaṃ vettyasau sarvāṃllokānkāmāṃśca viṃdate || lokādhiṣṭhānarūpatvātsarvalokātmatā bhavet

5.11

kāmāstu viṣayānaṃdāḥ svātmānaṃdasya
te'khilāḥ || leśāstataḥ sarvakāmaprāptirātmavido'sti hi

5.12

etatprajāpatervākyaṃ śrutvā devāsurāstadā || ubhaye'pyabubhutsaṃtaḥ
paramātmānamādarāt

5.13

devarājo'sureśaśca tau dvāviṃdvavirocanau || satyalokaṃ prāpya tasminnsevetāṃ prajāpatim

5.14

dvātriṃśadvarṣasevātaḥ prasanno'sau prajāpatiḥ || akṣilakṣitamātmānaṃ tābhyāṃ
dvābhyāmavocata

5.15

pūrṇatvāhpuruṣo yo'sti paramātmā'yamakṣiṇi
jāgratsākṣitayā sthitvā vidvadbhiḥ suvibhāvyate

5.16

cicchāyāvānahaṃkāro mūḍhairātmeti bhāvyate || kartā bhoktā sa jīvaḥ syātparatrahmaiva sākṣyasau

5.17

brahmaṇo maraṇābhāvādamṛtatvaṃ tadīryate
advitīyatayā bhītihetvabhāvācca nirbhayam

5.18

prajāpatyuktitātparyaṃ nānubuddhamubhāvapi || rājyavāsanayā cittaṃ tadīyaṃ rājasaṃ
khalu

5.19

anyadehasya yā chāyā sā cakṣuṣyupalabhyate || tāmevātmatayā prāhvetyeṣā buddhirabhūttayoḥ

5.20

chāyātmānaṃ dṛḍhīkartuṃ
punaḥ papracchaturgurum || apsvādarśe ca yo dṛṣṭaśchāyātmā so'yameva
kim

5.21

tadīyamanyathā jñānaṃ buddhvāpi na nirākarot || sabhāmadhye mānabhaṃge buddhibhraṃśo bhavediti

5.22

svenākṣiṇyupaviṣṭo
yaḥ sa sarvatrāpi tiṣṭhati || ityuktopāyatastau dvau bodhayāmītyamanyata

5.23

śarāve jalayukte vā kevalau vīkṣya tau punaḥ || sālaṃkārāvavekṣyātha chāyāṃ nātmeti budhyatām

5.24

chāyāyā anyathātvaṃ syātsākṣī caikavidhaḥ sthitaḥ || ātmatvaṃ nirvikārasya śakyate
boddhumaṃjasā

5.25

tathāpi pāpabāhulyapratibaddhadhiyāvubhau
chāyātmatāṃ śarāvoktyā dṛṣṭāṃ kṛtvānyatuṣyatām

5.26

kālena pratibaṃdhasya kṣaye satyatha tatpunaḥ || upadeśaṃ śarāvākhyopāyaṃ cālocya
mokṣyate

5.27

ityupekṣya gurustasthau tau rājyatyāgataściram
prayāsaṃ prāpya sahasā jagmatuḥ svasvalokayoḥ

5.28

etau prajāpateḥ śiṣyāviti bhrāṃtyā viparyayam || tadīyaṃ prāpya naśyeyuriti
so'ghoṣayadguruḥ

5.29

virocanastāmasatvācchīghraṃ tānasurānprati
gatvā dehātmatāṃ tebhya upādikṣannijecchayā

5.30

akṣicchāyā
dehajanyā tayā dehopalakṣaṇāt || deha ātmā svasvadehaṃ sadā pūjayatāsurāḥ

5.31

dehe dṛḍhe'tra bhogo'sti muktiḥ syācchavapūjayā
ityāsuraḥ saṃpradāyaḥ prāyeṇādyāpi dṛśyate

5.32

iṃdrastu sāttvikatvena mananaṃ kurute'dhvani || āṃdhyādayo'pi chāyāyāmalaṃkārādayo
yathā

5.33

evaṃ satyabhayaṃ brahma dehacchāyā kathaṃ bhavet || evaṃ
matvā samāgatya guroragre tathā'vadat

5.34

pāpakṣayāya dvātriṃśadvarṣāṇi tapase'vasat || pūrvopadiṣṭaṃ bhūyo'pi bravīmītyāha taṃ guruḥ

5.35

jāgrati sthūladehena sāṃkaryaṃ śakyate tataḥ || svapne yaścaratīvā'sau sāṃkhyātmetyavagamyatām

5.36

āṃdhyarogyādayo doṣāśchāyāyāṃ deharbiṃbagāḥ || bhāṃti svapne tu naiveti tuṣṭo vavrāja pūrvavat

5.37

manvānaḥ sannanyadoṣānapaśyatsvapramātmani || coravyāghrādayo
ghnaṃtītyadīnāgatya cābravīt

5.38

svapne'pi vāsanādehaḥ śaṃkyeteti
suṣuptigam || sākṣiṇaṃ proktavāṃstasmai dvātriṃśadvarṣasevine

5.39

tuṣṭo'gacchatsuṣuptisthe jāḍyaṃ doṣamavaikṣata || vinaṣṭasadṛśaḥ suptāvātmetyāgatya cābravīt

5.40

amūrtaṃ kāraṇaṃ dehaṃ boddhuṃ pāpakṣayādasau || śakto'bhūditi saṃtuṣṭaḥ punaḥ provāca taṃ guruḥ

5.41

paṃcavarṣāṇi sevasva pāpaśeṣakṣayāya te || ityuktvā sevate tasmai guruḥ
spaṣṭamupādiśat

5.42

maghavan yattvayā buddhaṃ śarīraṃ tantridhā sthitam
sthūlaṃ sūkṣmaṃ kāraṇaṃ ca tattu sarvaṃ vinaśvaram

5.43

anaśvarātmatattvasya praveṣṭurīvarūpataḥ || bhogādhiṣṭhānamevaitadvapurnāsyātmatā'sti
hi

5.44

jāgratsvapnasuṣupteṣu bhāsayedyo vapustrayam || sa sākṣyātmā
brahmatā'sya sukhaduḥkhādivarjanāt

5.45

ātmanaḥ pratibiṃbo yaḥ
so'yaṃ dehe praviṣṭavān || pratirūpo babhūveti śrutyaṃtarasamīraṇāt

5.46

sa bhoktā triṣu deheṣu tādātmyamabhimanyate || saśarīraḥ
svakarmotthe bhuṃkte'vaśyaṃ priyāpriye

5.47

aśarīraṃ sākṣiṇaṃ tu
spṛśete na priyāpriye || saṃsāratadabhāvau dvau susthitau kartṛsākṣiṇoḥ

5.48

evaṃ vyavasthite'pyajñaḥ kartṛdeheṣu sākṣiṇam || aśarīraṃ
praveśyāśu sukhaṃ duḥkhaṃ ca manyate

5.49

viveke sati sākṣyeṣa
śarīrebhyaḥ samutthitaḥ || svābhāvikena brahmātmarūpeṇa vyavatiṣṭhate

5.50

asminnarthe sākṣitulyā dṛṣṭāṃtā dehavarjitāḥ || vāyvabhravidyutāṃ nāsti hastapādādimadvapuḥ

5.51

adehā dṛṣṭisiddhyarthamākārānkāṃścidāpnuvan || dṛṣṭiniṣpādakastattadākāro vyomni dṛśyate

5.52

ākārā dṛṣṭikālātprāgvyomni gūḍhā natu sphuṭāḥ || tato
vyomnaḥ samutthāya nidāghe jyotirāpnuvan

5.53

saṃtāpākhyaṃ paraṃ
jyotiḥ prāpya tena dṛḍhīkṛtāḥ || dṛṣṭikāle svasvarūpaṃ sphorayaṃtīti
dṛśyate

5.54

tathā'yamaśarīraḥ san sākṣyajñānatirohitaḥ
dehe̍tabhūrya vapuṣo vivekena samutthitaḥ

5.55

paraṃ jyotirbrahmarūpaṃ
prāpya vākyotthabodhataḥ || svena vāstavarūpeṇa nirdvaite nāvabhāsate

5.56

svataḥ sākṣī saṃprasādaḥ kāluṣyeṇa vivarjanāt || avidyayā syātkāluṣyaṃ dehatādātmyavibhramāt

5.57

jāgare sthūlasūkṣmābhyāṃ tādātmyādvyādhayo'khilāḥ || ādhayaścāsya saṃtīdaṃ mahatkāluṣyamiṣyate

5.58

īṣatkaluṣyatā svapne sūkṣmamātrābhimānataḥ
suptau tenāpi hīnatvādyadātmā prasīdati

5.59

kāluṣyabījamajñānamastyatrārthavivecinaḥ || bījenāpi vihīnatvātsamyageva prasīdati

5.60

svataḥ sākṣī saṃprasādastatsvarūpānubhūtaye || samutthānaṃ
bhavedasya dehādibhyo vivecane

5.61

samutthitasya jīvatvanivṛttyai
brahmarūpatām || mahāvākyāni sarvāṇi bodhayaṃtyatiyatnataḥ

5.62

paraṃ jyotirbrahmarūpaṃ prāpya vākyārthabodhataḥ || uttamaḥ puruṣaḥ sa
syādyaḥ purā'kṣiṇi varṇitaḥ

5.63

dehādajñānataḥ kāryātkāraṇāccāyamuttamaḥ || jīvatvahānādbrahmatvabhāvāccottamatocitā

5.64

dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca || kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni
kūṭastho'kṣaraṃ ucyate

5.65

uttamaḥ puruṣastvanya paramātmetyudāhṛtaḥ || ityāha bhagavānkāryakāraṇābhyāṃ tamuttamam

5.66

uttamo'yaṃ
pumānmūḍhaprāṇināmapi vidyate || tatra tattvavidaḥ ko'tiśayaḥ syāditi
cecchṛṇu

5.67

sa tūttamabrahmarūpaṃ tattvavitsvātmavastuni || paryeti
svātmabuddhyaitaṃ sarvadehasthamīkṣate

5.68

iṃdrarājādideheṣu nānāsvādyāni bhakṣayan || bālaiḥ sākaṃ hasanstrībhiḥ kadācidramate saha

5.69

yānaiḥ kvāpi jñātibhiśca sahito modate khalu || na kadācitsmaratyetadvapurjanasamīpagam

5.70

etaddehena tādātmyabhrāṃtyā duḥkhamabhūtpurā || vivekena bhrame'pete tadduḥkhaṃ nādya vīkṣate

5.71

iṃdrarājādideheṣu na tādātmyaṃ purāpi ca || ato na taddehaduḥkhaśaṃkā'pyasya
na vidyate

5.72

sukhāni taddehagāni sākṣī sarvāṇyavekṣate
sākṣyātmatvābhimānī san jñānī tānyabhimanyate

5.73

duḥkhānyapīkṣate sākṣī tathāpyeteṣu tattvavit || nābhimānamupādatte duḥkhānāṃ
māyikatvataḥ

5.74

brahmānaṃdasya leśāḥ syurānaṃdā viṣayotthitāḥ
atastattvavidaḥ pakṣapāto hyeteṣu vidyate

5.75

puṇyamevāmumāpnoti
na daivānpāpamāpnuyāt || iti śrutyaṃtaraṃ brūte sukhaṃ sarvātmadarśinaḥ

5.76

prajāḥ śocaṃti yatkiṃcittāsāmeva bhavedidam || na sarvātmadṛśo'stīti prāhaitadapi sā śrutiḥ

5.77

sarvātmatve'pi dehādidoṣalepo na me'sti hi || aduṣṭā sūryabhā yadvaccaṃḍālādispṛgapyasau

5.78

brahmādyāḥ sthāvarāṃtā ye prāṇino me vapuḥ smṛtāḥ || kāmakrodhādayo doṣā jāyeranme kuto'nyataḥ

5.79

ityācāryā brahmabodhakuśalā abhavanpurā || sukhamātragrāhiṇo'tra dṛṣṭāṃtāḥ saṃtyanekaṃśaḥ

5.80

vṛkṣe madhukaraḥ puṣparasaṃ gṛhṇāti netarat || yatirbhikṣāmupādatte nāśaucaṃ kasyacidgṛhe

5.81

mūrkhasyāpi sukhe pakṣapāto'stītyucyate yadi || tarhi tasya prasiddhayarthaṃ tattvaṃ so'pyavagacchatu

5.82

tattve buddhe svadehena tādātmyaṃ na smaratyasau || tena duḥkhe vinaṣṭe'tha sukhameva sadekṣate

5.83

tādātmyasyā'smṛtau dehanirvāho
neti cecchṛṇu || aśvādineva prāṇena preritaṃ rakṣyate vapuḥ

5.84

rathe prayogayogyo'śvaḥ śikṣitaḥ sārathiṃ vinā || svayameva sadābhyāsādgaṃtavyaṃ prāpayetkhalu

5.85

īśvareṇāsya dehasya preraṇāya
niyojitaḥ || prāṇastadbhogadeśe'suṃ dehaṃ nayati karmaṇā

5.86

garbhasthānāṃ ca bālānāṃ nirvāhò vapuṣo yathā || jīvanmuktasya dehe'pi
nirvāhaḥ syāttathā na kim

5.87

samādhāvātmarūpeṇa vyutthāne
bhogyarūpataḥ || sarvānaṃdānsadā bhuṃkte muktasyātiśayo hyayam

5.88

muktena buddhaḥ sākṣyeva sarvākṣeṣu vibhāvyatām || tattadiṃdriyasaṃyuktatripuṭīṃ bhāsayatyasau

5.89

bhāsamāne sākṣitattve tadbhāsā bhāsyamiṃdriyam || cakṣurvidyatyabhivyāpya rūpaṃ sarvaṃ prakāśayet

5.90

draṣṭāhaṃkṛtyavacchinno darśanaṃ cakṣuṣaḥ kriyā || dṛśyaṃ rūpamiyaṃ sarvā tripuṭī
bhāti sākṣiṇi

5.91

sākṣiṇo bhāsakatve'pi rūpagaṃdhādibhittaye || cakṣurghāṇādyakṣajātaṃ sarvasādhāraṇaṃ manaḥ

5.92

jighrāṇīmamahaṃ gaṃdhamityādi tripuṭīmimām || sadā bhāsayate sākṣī sa
evātmottamaḥ pumān

5.93

mano'sya daivaṃ cakṣuḥ syātkālatrayavibhāsanāt || tena bhuṃkte brahmalokasthitānkāmānnijātmani

5.94

devāḥ sarve tamātmānamupāsya prāmuvaṃtyamòn || kāmāṃllokāṃścātmatattvaṃ
budhvā sarvātmatāṃ jaguḥ

5.95

anyo'pi yastamātmānamanviṣya
guruśāstrataḥ || svānubhūtyā vijānāti sa tānāpnoti devavat

5.96

prajāpatiruvācaivamiṃdrāyetthaṃ punaḥ punaḥ || ekādhikaṃ varṣaśataṃ sevitvā'sau ca labdhavān

5.97

guruśuśrūṣayā pāpaṃ vidyāyāḥ pratibaṃdhakam || apaiti vidyā labdhā syādityatreṃdro nidarśanam

5.98

sarvajñenopadiṣṭāpi pratibaṃdhakṣayaṃ vinā || na labhyate'tra dṛṣṭāṃto virocana udīritaḥ

5.99

guruḥ kāruṇiko bhūtvā soḍhvāyāsaṃ punaḥ
punaḥ || prajāpatiriva prāptānanugṛhṇīta sarvathā

5.100

prajāpateriyaṃ
vidyā kathitānumahāduroḥ || sacchiṣyānanugṛhṇātu vidyātīrthamaheśvaraḥ

5.100.p1

iti śrīvidyāraṇyamunikṛte anubhūtiprakāśe chāṃdogye prajāpatividyāprakāśo'nāma paṃcamo'dhyāyaḥ

Linked texts (2)