Chandogya Upanishad 2.8
Chāndogyaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.8
- Language
- Sanskrit
Contents
2.8.1
vāci sptavidhasāmopāsanam
atha saptavidhasya - vāci saptavidham̐ sāmopāsīta - yatkiñca vāco himiti sa hiṅkāro, yatpreti sa prastāvo, yadeti sa ādiḥ ||
2.8.1.p1
pra. - atha saptavidhasya | saptavidhasya sāmna upāsanaṃ prastūyate ityarthaḥ | vāci...... upāsīta | vāci hiṅkāraprastāvoṅkārodgīthapratihāropadravanidhanākhya- saptavidhāyukte sāmni vakṣyamāṇaprakāreṇa vākchabditaśabdadṛṣṭiḥ kartavyā
2.8.1.p2
ityarthaḥ | yatkiñca hiṅkāraḥ | vācaḥ - śabdasya avayavabhūtaḥ himiti yaḥ śabdaḥ, sa hiṅkāraḥ | hiṅkārasya hiṃ śabdavattvasādṛśyāt | tataśca hiṅkāre, loke hiṃśabdā yāvantaḥ tadbuddhiḥ kartavyā ityarthaḥ | evamuttaratrāpi | yatpreti ādiḥ | prastāve1sarva1praśabdatvabuddhiḥ, kartavyā | udgīthasya ādyavayavabhūte oṅkāre ’a’ iti śabdabuddhiḥ kartavyā ityarthaḥ ||
2.8.1.p3
ā.bhā. - atha saptavidhasya - saptaprakārakasya sāmna upāsanaṃ prastūyate | vāci - vāgdṛviśiṣṭaṃ saptavidhaṃ - saptaprakārakaṃ sāmopāsīta yatkiñca vācaḥ - yatkiñcidvācaḥ śabdasya humiti - yo viśeṣaḥ sa hiṅkāro hakārasāmānyāt | yat preti śabdarūpaṃ sa prastāvaḥ praśabdasāmānyāt yadeti - yat ā iti sa ādiḥ ākāśaśabdasāmānyāt ādirityoṅkāraḥ
2.8.1.p4
sarvaprathamatvāt ||
2.8.1.p5
su. - atha - pañcavidhasya sāmna upāsanavidhānānantaram | saptavidhasya sāmna upāsanaṃ vidhīyata iti śeṣaḥ | tatra prathamaṃ vāci vidhīyate | vāci saptavidhaṃ sāmopāsīta, atra vākśabdo vāgindriyasādhye śabdasāmānye vartate | saptamyarthaḥ pūrvavat | saptavidhaṃ sāma vāktvena upāsīteti yāvat | kiṃ tatsaptavidhaṃ sāma, saptasu kutra kasyā vāco dṛṣṭiḥ ? ucyate | yo vāco humiti saḥ hiṅkāraḥ, hiṅkāre sāmni humiti śabdasāmānyadṛṣṭiḥ kāryāti bhāvaḥ | yatpreti sa prastāvaḥ, - praśabdasāmānyadṛṣṭiḥ prastāve kāryāti yāvat | etīti naikaṃ padam | yat ā iti sa ādiḥ | ihādiśabdaḥ praṇave vartate, sa hyādiḥ sarvasya vāṅmayasya ! praṇave ākārasāmānyadṛṣṭiḥ kāryā iti yāvat ||
2.8.2
yaduditi sa udgītho, yatpratīti sa pratihāro, yadupeti sa upadravo, yannīti tannidhanam ||
2.8.2.p1
pra. - yaduditi sa udgītha ityādi | spaṣṭam ||
2.8.2.p2
ā.bhā. - yaduditi sa udgīthaḥ | utpūrvakatvāt udgīthasya yatpratīti sa pratihāraḥ | pratiśabdasāmānyāt | yadupeti sa upadravaḥ upopakramatvāt upadravasya yanniti tannidhanam | niśabdasāmānyāditi ||
2.8.2.p3
su. - yaduditi śabdasya svarūpaṃ sa udgīthaḥ, taddṛṣṭistasmin vidheyā iti bhāvaḥ | yatpratīti saḥpratihāraḥ, pratihāre pratiśabdadṛṣṭiḥ | yadupeti sa upadravaḥ, upadrave upaśabdadṛṣṭiḥ | yannīti tannidhanaṃ, nidhane ’ni’ ityakṣaradṛṣṭiḥ kāryā iti bhāvaḥ ||
2.8.3
upāsanāphalam
dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco dohaḥ, annavānannādo bhavati, ya etadevaṃ vidvān vāci saptavidham̐ sāmopāste ||
2.8.3.p1
|| iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ||
2.8.3.p2
pra. - upāsanāphalamāha - dugdhe - bhavati | vāksambandhī yo doho'sti, vāksādhyaṃ yatphalamityarthaḥ | tatphalaṃ upāsyamānā vāk asmai - upāsakāya dugdhe - prayacchatītyarthaḥ | śiṣṭaṃ spaṣṭam ||
2.8.3.p3
ā.bhā. - upāsanāphalamāha - dugdhe ityādi | arthastu pūrvavadeva kartavya iti ||
2.8.3.p4
su. - yo vidvānetatsaptavidhaṃ sāma vācyevamupāste asmai vāk dohaṃ dugdhe ko'sau dohaḥ ? yo vācaḥ svasyā dohaḥ syāt phalaṃ syāt | annavān - annena sampannaḥ, annādaśca - annamattuṃ śaktaśca arogaśca bhavati ||
2.8.3.p5
|| iti aṣṭamakhaṇḍabhāṣyam ||
2.8.3.p6
navamaḥ khaṇḍaḥ
Linked texts (1)
- Chāndogyopaniṣad — Sanskrit