Isha Upanishad 16.2
Īśāvāsyaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 16.2
- Language
- Sanskrit
16.2
pra.dī.- (punarapi draṣṭavyaṃ paramapuruṣasvarūpaṃ nirūpayan taddarśanaṃ tatsādhanaṃ ca prārthayate | pūṣanniti |)
pūṣan ! - āśritapoṣaka ekarṣe - advitīya ! atīndriyārthadraṣṭaḥ ! yama - sarvaniyāmaka sūrya - svabhaktabuddhīnāṃ preraka prājāpatya - prajānāṃ patiḥ, prajāpatireva prājāpattyaḥ, raśmīn - yuṣmaddarśanapratibandhakaraśmīn vyūha - vigamayanivartayasva | yattu
darśanaupayikaṃ bhava ttejaḥ saumyaṃ tejaḥ - tattu samuha - samūhīkuru | kimarthamityatrāha -yaditi yat - prasiddhaṃ te rupam - niratiśayabhogyasya te kalyāṇatamam -atyantamaṃgalakaram, tat te rupaṃ divyarūpaṃ paśyāmi | etaddivyamaṃgalavigrahaviśiṣṭabhavaddarśanāt, bhavatsadṛśo bhavāmi ityāha - yo'sāviti - yastāvadasau puruṣaḥ yaḥ prasiddhaḥ asau puruṣaḥ - pūrvoktaparamapuruṣaḥ taddarśanāt, so'hamasmi - tatsadṛśo bhavāmi mama sādharmyamāgatāḥ (bha.gū.14-2) iti paramaṃ sāmyamupaiti (muṃ.u.3-1-3) ityādipramāṇapratipāditasārūpyavān ahamasmīti bhāvaḥ ||
16.2.p1
(divyarūpasandarśanaprārthanā)
16.2.p2
ve.bhā.- punarapi tayā dṛṣṭayā draṣṭavyaṃ viśiṃṣan dṛṣṭayānuguṇamabhyarthayate - pūṣan ekarṣe - - - paśyāmi iti |
16.2.p3
ekarṣe - advitīyātīndriyadraṣṭaḥ, yama- sarvāntaryāmin, sūrya- svabhaktabuddhīnāṃ suṣṭhupreraka, prājāpattya- prajāpatiprasūtasya sarvasyāntaryāmin, avivakṣitapratyayārtho vā prājāpattyaśabdaḥ, prajānāṃ pate ityarthaḥ | vyūha raśmīn samūha tejaḥ - svasvarūpa prakāśānaupayikān svograraśmīn vyapoha, prabhātmakaṃ ca tejassamūhīkuru |
16.2.p4
yat - ādityavarṇama (tai.nā.12) ityādiprasiddhaṃ sarvebhyaḥ kalyāṇebhyo'tiśayitakalyāṇaṃ śubhāśrayabhūtaṃ te - divyaṃ rūpaṃ tat paśyāmi | (1atra vartamānavyapadeśaḥ uttaravākyavat tātkālikānusandhānānuvādaḥ| prārthanāprakaraṇānurodhe tu vyatyayena paśyeyamīti liḍartho'tra grāhya ityapunaruktiḥ | tadā sādhāraṇyajñāpanārthaṃ sadā paśyāmiti vā nirūpādhikaśeṣatvānuguṇoktiḥ |) paramātmano'nusandhānaprakāraḥ atha antarātmanaḥ ahaṃgrahaṇena anusandhānamāha - yo'sāvasau puruṣasso'hamasmi iti | vīpsā atyādaravyaṃjanārthā |
16.2.p5
yadvā - yo'sāvatīndriyagrahyassūkṣmo'vyaktassanātanaḥ |
16.2.p6
sarvabhūtamayo'cintyassa eṣa svayamudbabhau || (ma.smṛ.1-7)
16.2.p7
ityādivākyacchāyayā yattacchabdābhyāmadaśśabdau vibhajya anvetavyau; 1sarvātīndriya pramāṇasiddhatvadyotanārthau |
16.2.p8
puruṣaḥ - pūrṇatvapūrvasattvādiguṇakaḥ ādityavarṇavigrahaviśiṣṭaḥ sarvavedapaṭhitā- nanyaparapuruṣasūktādiprasiddho mahāpuruṣaḥ |
16.2.p9
so'hamasmi - ahaṃśabdo'tra jīvadvārā tadantarātmaparyantaḥ | ata evāsmītyapi 2pratyagrūpasvaviśiṣṭe paramātmani viśrāmyati | asamdyuttamaḥ (pā.sū.1-4-107) ityetāvadeva hyanuśiṣṭam | na punaḥ asmacchabdasya pratyagātmadvārā paramātmaparyantatāyāmuttamanivṛttiḥ |
16.2.p10
evaṃ tattvamasi (chāṃ.u.6-8-7) ityādiṣu asiśabdo'pi nirvāhyaḥ | tatra hi yuṣmadyupapade samānādhikaraṇe sthāninyapi madhyamaḥ (pā.sū.1-4-105) ityetāvadeva hi smaryate | na tu yuṣmacchabdasya svābhimukhacetanadvārā tadantaryāmiparyantatve madhyama- nivṛttiḥ| 1loke hi ahaṃ tvamasmi tvamahamasi ityādyupacāreṣu uddeśyānusāreṇa madhyamottamayorvyavasthā | tadvadatrāpi (tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate ityādiṣu yuṣmadasmadoḥsahaprayogo'pi)vyavasthopapadyate, uddeśyaviṣayayorevātrayuṣmadasmacchabdayoḥ upapadatvena sūtrakṛdabhipretatvāt |
16.2.p11
2bhāṣye tu tattvamasinirūpaṇāvasate nātra kiñciduddiśya kimapi vidhīyate (śrībhāṣye.1-1-1ante)ityuktiraprāptāṃśaniṣedhābhiprāyā vyaktā, upasaṃhāratvopapādanāt |
16.2.p12
(śāṅkaramate madhyamottamapuruṣānupapattiḥ)
16.2.p13
1ye punaḥ tattvamasi (chāṃ.u.6-8-7) so'hamasmi ityādiṣu kāryakāraṇopādhyākāravidhūnanena niviśeṣasvarūpaikyaṃ vākyavedyamāhuḥ, teṣām asivat asmirapi khaṇḍakaḥ | śrotari anusandātari ca yuṣmadasmadī hi parityakte | na hi asinā kaścitprativodhanīyaḥ, na ca kaścidasminā viśiṣyānusandheyaḥ |
16.2.p14
vidhūnanīyopādhiviṣayavyutpattimacchabdasannidhimātropajīvanena
16.2.p15
kathaṃcinmadhyamottamasampattiriti cet - tato varam aparityaktapravṛttinimittamasmākaṃ nirvahaṇamanusartum |
16.2.p16
(yādavaprakāśamate madhyamottamapuruṣānupapattiḥ)
Linked texts (1)
- Īśopaniṣad — Sanskrit