Isha Upanishad 8.2
Īśāvāsyaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 8.2
- Language
- Sanskrit
8.2
pratipadārthadīpikā
pūrvokteśvarajñānavataḥ anubhāvaprakāramāha - sa paryagāt iti |
saḥ - sarvabhūtāntarātmaparabrahmajñānavān śukram - śubhram akāyam - heyaśarīrarahitam avraṇam - akṣatam asnāviram - snāyumajjāsthirahitam - śuddham - doṣarahitam apāpaviddham - pāpmabhiḥ aspṛṣṭam - aśeṣaheyapratyanīkaṃ paramātmānaṃ paryagāt - prāpnuyādityarthaḥ |
etādṛśabrahmavidaṃ viśinaṣṭi - kaviḥ iti | kaviḥ - vyāsaparāśarādivat bhagavatsvarūparūpakalyāṇaguṇapratipādakaprabandhakartā | manīṣī - nigṛhītāntaḥkaraṇa ityarthaḥ | paribhūḥ - paratattvavirodhinaḥ nāstikakudṛṣṭīn ; paribhavatīti paribhūḥ | svayambhūḥ - anyanirapekṣakaḥ devatāntarādyanyanirapekṣakaḥ yāthātathyato'rthān vyadadhāt - yathārthataḥ arthān - praṇavārthān śeṣatvapāratantryādyarthān śāśvatībhyassamābhyaḥ - yāvadbrahmaprāpti vyadadhāt - vivicya hṛdaye dadhāra | yadvā, śiṣyebhyaḥ arthān svarūpopāyapuruṣārthān vyadadhāt upādiṣṭavān ||
8.2.p1
śrīvedāntācāryabhāṣyam
8.2.p2
(veditavyabrahmasvarūpakathanam)
8.2.p3
punarapyenam īśeśitavyatattvavedinaṃ veditavyaviśeṣabodhanena ca viśinaṣṭi sa paryagāt ---- samābhyaḥ iti | saḥ - sarvabhūtāntarātmabhūtabrahmadarśī 1 paryagāt prāpnuyādityarthaḥ ; brahmavidāpnoti param (tai.ā.25) iti nyāyāt | samādhilabdhenānubhavena prāptavāniti siddhānuvādo vā, atra brahma samaśnute (ka.u.6-14) itivat | śukram - 1avakāśapradātṛrūpam | akāyam - sarvaśarīrakamapi karmakṛtaśarīrarahitam | ata eva - avraṇam-asnāviraṃ ca | śuddham -anāghrātājñānādi doṣam | apāpaviddham - ajñānādikāryakāraṇabhūtapuṇyāpuṇyarūpakarmānālīḍham ityarthaḥ | na sukṛtaṃ na duṣkṛtam (chāṃ.u.8-4-1) ityārabhya sarve pāpmāno'to nivartante (chāṃ.u.8-4-1) iti hi nigamyate | evam aśeṣaheyapratyanīkaḥ paramātmā mumukṣoḥ prāpyaḥ prāpakaḥ upāsyaśca ityuktaṃ bhavati | saḥ ityuktaṃ brahmavidaṃ sarvārthadarśitvādinā viśinaṣṭi| kaviḥ - krāntadarśī | vyāsādivat paratattvatadguṇabodhanānuguṇaprabandhanirmāteti vārthaḥ | manasa īśitrī buddhiḥ - manīṣā tadvān - manīṣī | abhyāsavairāgyābhyāṃ nigṛhītāntaḥkaraṇa ityarthaḥ | parito bhavatīti paribhūḥ- vidyāntaravataḥ sarvānatikramya vartate | kāmakrodhalobhādīn durjayān arātīn abhibhavatīti vā | svayambhūḥ - anyanirapekṣasattākaḥ, nityātmasvarūpadarśīti yāvat | yāthātathyato'rthān vyadadhāt | paramapuruṣārtha-tadupāya-tadvirodhiprabhṛtīn sarvān padārthān yathāvadvivicya hṛdayena dhṛtavān | śāśvatībhyassamābhyaḥ - yāvadbrahmaprāpti sarvapratyūhaśamanārthamiti bhāvaḥ |
8.2.p4
(yojanāntaram)
8.2.p5
yadvā - prathamāntaṃ ca dvitīyāntaṃ ca padajātaṃ kramātparāvarātmaviṣayatayā vyākhyeyam | tadā śukram ityādikaṃ sarvāpādhivinirmuktapariśuddhajīvaparam | tamapi ca, saḥ - paramātmā, paryagāt - parito vyāpya sthitaḥ | kaviḥ ityādikaṃ sugamam | yāthātathyata ityādi | arthān - kāryapadārthān, śāśvatībhyassamābhyaḥ - yāvadvilayamavasthātum, yāthātathyato vyadadhāt ; na punaḥ aindrajālikavat kevalaṃ prakāśitavān |
8.2.p6
īśāvāsyaprakāśikā
8.2.p7
punarapyenam īśeśitavyatattvavedinaṃ veditavyeśvarasvarūpaśodhanena ca viśiṃṣan dhyānayogādikamapi upadiśati - sa paryagāt iti |
8.2.p8
saḥ - sarvabhūtāntarātmabhūtabrahmadarśī, paryagāt - paryagacchat, prāpnuyādityarthaḥ, brahmavidāpnoti param (tai.āna.1-2) iti nyāyāt | yadvā, samādhilabdhena anubhavena upalabdhavān iti siddhānuvādaḥ | atra brahma samaśnute (ka.u.6-14) itivat | śukram - avadātam, svaprakāśarūpamityarthaḥ | akāyam - sarvaśarīrakamapi karmakṛtaheyaśarīrarahitamityarthaḥ | na tasya prākṛtā mūrtirmāṃsamedo'sthisambhavā (varā.pu.75-41) iti heyaśarīrasyaivānyatra pratiṣedhadarśanāt, na tu divyamaṃgala-
8.2.p9
vigraharahitamityarthaḥ | yatte rūpaṃ kalyāṇatamaṃ tatte paśyāmi (ī.u.16) ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate (chāṃ.u.1-6-6) ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt (śve.u.3-8) ityādinā upaniṣatprasiddhasya aprākṛtadivyavigrahasya iha niṣedhāyogāt iti bhāvaḥ |
8.2.p10
avraṇam - karmāyattaśarīrābhāvādeva akṣatam, asnāviram - snāyuḥ sirā yasmin vidyate tat snāviram, snāviraṃ na bhavati iti asnāviram, śuddham - anāghrātājñānādidoṣagandham aśanāyādiṣaḍūrmirahitaṃ ca, apāpaviddham - ajñānādeḥ kāryabhūtaiḥ kāraṇabhūtaiśca puṇyapāparūpakarmabhiḥ anālīḍhamityarthaḥ | na śoko na sukṛtaṃ na duṣkṛtam ityārabhya sarve pāpmāno'to nivartante (chāṃ.u.8-4-1) iti pāpaśabdena upasaṃhāradarśanāt svargādihetubhūtapuṇya- viśeṣasyāpi iha pāpaśabdena saṃgrahaṇam iti bhāvaḥ | evam aśeṣaheyapratyanīkaṃ paramātmānaṃ sa vidvānparyagāditi pūrveṇa sambandhaḥ |
8.2.p11
evaṃ rūpaḥ paramātmā prāpyaḥ prāpaka 1upāsyaśca yasya taṃ brahmavidaṃ viśinaṣṭi kaviḥ - vyasādivatparamapuruṣatatsvarūpatadvibhūtitatkalyāṇaguṇādiprakāśakaprabandha- rūpāṇāṃ nirmātā ityarthaḥ | athavā kaviḥ - krāntadarśī, yogābhyāsavidhuramanasā durdarśe pariśuddhajīvātmasvarūpe ativiśadāvicchinnadhārāsmṛtirūpajñānayoganiṣṭha ityarthaḥ | karmayogastu kurvanneveha karmāṇi (ī.u.2) iti ślokena purastādevoktaḥ | atha jñānayogasādhyaṃ pratyagātmasākṣātkārahetubhūtaṃ jīvātmayogamāha - manīṣī iti | manasa īśitrī buddhirmanīṣā, tadvān manīṣī, saundaryasauśīlyādibhagavadguṇānāṃ smṛtyabhyāsena anyaviṣayavairāgyeṇa ca nigṛhītāntaḥkaraṇa ityarthaḥ | tathā ca gīyate-
8.2.p12
asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam |
8.2.p13
abhyāsena ca kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate || (bha.gī.6-35)
8.2.p14
iti | niratiśayasukharūpasvātmasākṣātkārāya svātmani manaḥ praṇidhānakriyārūpa- yogābhyāsaparaḥ iti bhāvaḥ | paribhūḥ - kāmakrodhādīn durjayān arātīn paribhavatīti paribhūḥ | anena virodhinivṛttirūpayogāṃgasevanamuktam | yogābhyā- saphalamāha svayambhūḥ - anyanirapekṣasattākaḥ, nityaniratiśayasukharūpatayā svātmadarśīti yāvat | yāthātathyato'rthānvyadadhāt - yathāvadvivicya arthān - praṇavārthān tasya vācaka ḥ praṇavaḥ (pā.yo.sū.1-27) tajjapastadarthabhāvanam (pā.yo.sū.28) iti sūtroktān vyadadhāt- hṛdayena dhṛtavān ityarthaḥ | arthān - mokṣatadupāyatadvirodhiprabhṛtīnsarvānpadārthān, śāśvatībhyassamābhyaḥ - yāvadbrahma- prāptītyarthaḥ | yathātathyataḥ - yathāvat, vyadadhāt - vivicya hṛdayena dhṛtavān, sarvapratyahaśamanārthamiti bhāvaḥ |
8.2.p15
athavā - śukram ityādi dvitīyāntapadajātaṃ pariśuddhajīvaparam | tamapi sa paramātmā paryagāt parito vyāpya sthita iti prathamāntapadajātaṃ paramātmaparaṃ yojanīyam | tathā hi kaviḥ - svatassarvadarśī śrīpāṃcarātrādipraṇetā vā, manīṣī - manaḥprabhṛtīnāṃ jīvakaraṇānāṃ niyantā,parito bhavatīti paribhūḥ - sarvavyāpī, svayameva bhavati udbhavatīti svayambhūḥ - bahudhā vijāyate (pu.sū.) ityādi prasiddhāvatāraśālītyarthaḥ | atra kaviḥ ityādinā kalyāṇaguṇavidhānāt chāndogye eṣa ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ (chāṃ.u.8-1-5) iti kalyāṇaguṇavidhānācca, nirguṇam (ātmopaniṣat) niraṃjanam (śve.u.6-19) ityādi sāmānyaniṣedhasya heyaguṇaniṣedhaparatvaṃ sugamam | yāthātathyata ityādi | arthān - kāryapadārthān, śāśvatībhyassamābhyaḥ - yāvadvilayamavasthātum yāthātathyataḥ - yathāvat vyadadhāt - vivicya utpāditavān, na punaraindrajālikavat kevalaṃ prakāśitavān iti bhāvaḥ |
8.2.p16
śrīraṅgācāryabhāṣyam
8.2.p17
(mumukṣoravaśyānusandheyākārāntarāṇāmupadeśaḥ)
8.2.p18
jagadbrahmaṇoḥ īśeśitavyabhāvaṃ brahmaṇaḥ sakalajagadantarātmatvaṃ sakaletarātiśāyiśaktimatvaṃ ca pūrvoktarītyā jānato mumukṣoḥ punarapi tādṛśajñānasya brahmaprāptyādilakṣaṇaphalapratipādanena āvaśyakatām, anyeṣāmapi avaśyānusandheyānāṃ brahmagatānām ākārāṇām anusandhānārthaṃ tānākārāṃśca darśayati aṣṭamena mantreṇa|
8.2.p19
asya padavivaraṇam - saḥ - pūrvoktalakṣaṇasarvabhūtāntaratvādiparamātmapratya- gātmādyākāraparijñānavān mumukṣuḥ, apāpaviddham - pāpaiḥsukṛtaduṣkṛtalakṣaṇaiḥ karmabhiḥ, viddham - vyāptaṃ na bhavati iti tathoktam, apahatapāpmatayā karmavaśyatāgandharahitam ityarthaḥ | ata eva śuddham - sukhaduḥkharūpakarmaphalabhogahetu rahitam, ata eva akāyam - sarvaśarīramapyaśarīram |
8.2.p20
(brahmaṇo'śarīratvaśodhanam)
8.2.p21
atra aśarīratvaṃ na sāmānyataḥ śarīraśūnyatvam ; nāpi prākṛtaśarīraśūnyatvaṃ ; yasya sarvāṇi bhūtāni śarīram (bṛ.u.5-7-19) jagatsarvaṃ śarīraṃ te (rā.yu.120-27) ityādi śrutismṛtibhiḥ brahmaṇaḥ prākṛtāprākṛtasarvatattvaśarīratva- pratipatteḥ, nāpi karmādhīnaśarīraśūnyatvam, karmādhīnasaṃsāriśarīrāṇāmapi jagadantaḥ pātināṃ darśitapramāṇaireva brahmaśarīratāpratīteḥ ; api tu - 1svaprayojyakarmaphalasukha- duḥkhabhogāśrayatvasambandhena śarīraśūnyatvaṃ | niyamanārthamantaḥpraviṣṭaṃ paraṃ brahma prati prākṛtāprākṛtasarvatattvānāṃ śarīrarūpatve'pi tadadhīnakarmaphalabhūtasukhaduḥkhabhogāśraya- tvasya brahmaṇi abhāvenaiva atra aśarīratvanirdeśa iti na virodhaḥ |
8.2.p22
ata eva - avraṇam -vraṇarahitam, vraṇaśabdaḥ sarvavyādhyupalakṣakaḥ, atrāpi vraṇarahitatvaṃ na sambandhāntareṇa | bādhāt ; api tu- svajanyaduḥkhāśrayatvasambandhena vraṇaśūnyatvam | asnāviram - sirāḥ - ṣṇu-prasnavaṇe (pā.dhā.1038) iti dhātunā snāvayanti ekadeśasthamapi kalmaṣaṃ kṛtsnaśarīre prasnāvayanti iti vyuptattyā niṣpannaḥ snāvaśabdo nāḍīparaḥ ; taittirīyopaniṣadi śikṣavalyāṃ saptamānuvāke - carmamāṃsam̐snāvāsthi majjā ityatra snāvaśabdasya nāḍīparatayā prayogāt | tundādibhya ilacca (pā.sū.5-2-117) iti sūtrānusāriṇā svāṃgādvivṛddau ca (pā.ga.sū.124) iti vārtikānuśāsanena vivṛddhāḥ snāvā asmin santīti matvarthīyelacpratyaye ralayorabhedena lakārasthāne rephe ca sati snāviram iti bhavati | tanna bhavatītyasnāviraṃ | svaprasāryamāṇakaluṣaprayojyaduḥkhabhogāśrayatvasambandhena nāḍīyuktaṃ na bhavatīti yāvat | śarīravyāpinyo hi nāḍyaḥ śarīraikadeśavartino vraṇādeḥ sambandhi- duḥkhaṃhetubhūtammalaṃ śarīre pradeśāntarāvacchedenāpi sambandhayantyaḥ pratyagātmani duḥkhaṃ janayanti ; na tu tathā paramātmani, taddhetukarmābhāvāt ityarthaḥ |
8.2.p23
ata eva - śukram- śuklaṃ, ralayorabhedāt ; niṣkalaṃkaṃ paraṃ brahma ; paryagāt- paritaḥ prāpnoti, sarvaprakāreṇa anubhavati | brahmavidāpnoti param (tai.ā.25) ityuktaphalanirdeśo'yam | chandasi luṅ liṭaḥ (pā.sū.3-4-6) ityanuśāsanena laḍarthe luṅ |
8.2.p24
evaṃ saḥ - mumukṣurbrahmavit manīṣī - yathoktalakṣaṇabrahmavedanamahimnā niratiśayabuddhimān, ata eva - kaviḥ- kavayitā, svāvagatatattvārthānām anyobhyo'pi jñāpanāya granthagrathane'pi kuśalaḥ, ata eva paribhūḥ- viparītārthavādinaḥ paribhavatīti paribhūḥ, kumativiruddhavādanirasanakuśalaḥ, ata eva svayambhūḥ -svayambhavati iti svayambhūḥ
Linked texts (1)
- Īśopaniṣad — Sanskrit