Pramāṇa · Search · About · API

Kaishitaki ? 7

Kaiṣītaki ? 7

Language
Sanskrit

Contents

7.1

‡iti kauṣītakyāraṇyake ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
sarvopaniṣadarthānubhūtiprakāśīyāṣṭamanavamādhyāyau
aitareye taittirīye chāndogye'tharvaṇe ca yat
tattvaṃ caturvedavidyāprakāśe tatsamīritaṃ

7.2

anubhūtiprakāśe'tha kauṣītakyādināmasu
caturvedagaśākhāsu yattattvaṃ tadudīryyate

7.3

ṛgvedasthitaśākhā yā kauṣītakyabhidhāṅkitā
tasyāṃ pratarddanāyendraḥ prāhātmānubhavaṃ sphuṭaṃ

7.4

manuṣyebhyo hitatamaṃ varaṃ vavre pratarddanaḥ
hitaṃ hitataraṃ cendro mene hitatamaṃ dhiyā

7.5

hitaṃ svargasukhaṃ martyasukhādapyadhikatvataḥ
tadvairāgyaṃ hitataraṃ yāgādyāyāsavarjanāt

7.6

svātmabodho hitatamo nityānandānubhūtitaḥ
iti matvendra āhaitaṃ śiṣyaṃ jānīhi māmiti

7.7

sahasrākṣo'hamityuktermaddeha iti cedraṇāt
asmacchabdo vapustasya svāminaṃ vā bravītyayaṃ

7.8

sahasrākṣavapustena dṛṣṭaṃ svāmī tu taddṛśā
na draṣṭuṃ śakyate liṅgāt puraivānumitaḥ khalu

7.9

sahasrākṣavapuḥ svāmiyuktaṃ syādbhāvavarhataḥ
maccharīravadityevaṃ bālenāpyavabudhyate

7.10

ato buddhimatā boddhuṃ yogyo'sacchabdalakṣitaḥ
vivakṣitaḥ kaścidartha iti śiṣyeṇa niścitaṃ

7.11

alaukikātmā jñeyo'stu tadvijñānena kiṃ phalaṃ
iti cedduḥkhasambandharāhityaṃ tattvadhīphalaṃ

7.12

tasmāddhitatamaṃ jñānaṃ duḥkhābhāvo'tra varṇyate
sahasrākṣe sthūladehe duḥkhaṃ rogādijaṃ bhavet

7.13

svāminyasmin sūkṣmadehe puṇyapāpakṛtaṃ bhayaṃ
tvāṣṭrādīnāṃ vadhe'pyāsīddvayaṃ naiva cidātmanaḥ

7.14

tvaṣṭuḥ putro viśvarūpa āsīddevapurohitaḥ
svāmidrohaṃ cakārāsau taṃ tvāṣṭraṃ hatavānahaṃ

7.15

kartavyabhaṅgadvāhatyā na tvasaṅge cidātmani
vedāntajñānahīnānāṃ yatīnāṃ hanane tathā

7.16

lokatraye bahuvidhānasurān hatavānahaṃ
cidātmano'sya me tatra naiva lomāpi hiṃsyate

7.17

māhātmyaṃ mama naitat syāt kintu jñānasya tadbhavet
anyo'pi māṃ cidātmānaṃ vetti cet tatphalaṃ labhet

7.18

vācā vā manasā mātṛvadhādīn kurute yadi
tathāpi jñānino mokṣo na hyetairvinivāryate

7.19

pāpaṃ kṛtavato'pyasya mukhe harṣakṣayo na hi
na muktirnaśyatītyevaṃ śāstrairasya viniścayaḥ

7.20

nanu mūḍhasyāpi nāsti cinmātre pāpalepanaṃ
tataḥ ko'tiśayastattvavidaḥ syāditi cecchṛṇu

7.21

ahaṅkartṛgataṃ pāpamajñātvā''ropyate citi
tena glānirmukhe bhāti janmāpi narake bhavet

7.22

jñānena karmmaṇastasya bījabhāvo vinaśyati
janmapraroho naivāstītyevaṃ niścitya hṛṣyati

7.23

dagdhabījaṃ yathā loke na prarohakṣamaṃ tathā
jñānāgnidagdhaṃ yatkarma na tajjanmapradaṃ bhavet

7.24

tarhi tattvavidaḥ śreṣṭhā mūḍhavanniyamena tat
kutaḥ pāpaṃ tyajantīti cedrahasyamidaṃ śṛṇu

7.25

yadyapyāmuṣmikī hānirnāstyathāpyaihikī tu sā
mahatī vidyate tena pāpaṃ yatnena varjayet

7.26

śiṣṭāstyajanti pāpiṣṭhaṃ pratyaco narakaḥ sa hi
tannindakastasya pāpaṃ gṛhītvā narakaṃ vrajet

7.27

stotā karmī tu saṃsargāt svayamapyācarettathā
ityaṃ doṣatrayaṃ dṛṣṭvā śiṣṭāḥ pāpaṃ tyajanti hi

7.28

kiñca puṇyarataḥ pūrvaṃ jñānamāpnoti nānyathā
paścācca tadvāsanayā puṇyameva karotyasau

7.29

kiṃ bahūktyā tattvavido na bhayaṃ pāralaukikaṃ
upadeśasahasrayāñca tathācāryyairudīritaṃ

7.30

paralokabhayaṃ yasya nāsti mṛtyubhayaṃ tathā
tasyātmajñasya śocyāḥ syuḥ sabrahmendrā apīśvarāḥ

7.31

māṃ jānīhītyevamindraḥ svātmajñāne pravartya taṃ
prāṇo'smītyādivākyena tasmai tattvamavocata

7.32

prāṇaprajñe kriyājñānaśaktī dve liṅgadehage
tadadhiṣṭhānarūpatvāttābhyāmātmopalakṣitaḥ

7.33

prajñātmā prāṇarūpo'smītyevaṃ tasmādavocata
ānando'jara ityādinirṇayastasya vakṣyate

7.34

atropāyo nāsti kaścidupādhimupalakṣakaṃ
vinātmavācakaḥ śabdo yasmānna kvāpi vīkṣyate

7.35

loke guṇakriyājātirūḍhayaḥ śabdahetavaḥ
nātmanyanyatamo'mīṣāṃ tenātmā nābhidhīyate

7.36

upādhiṣvapi sarveṣu sāmīpyātpratyagātmanaḥ
prāṇaprajñādvayaṃ yogyamatyantaṃ tena lakṣyate

7.37

prāṇaśabdo'bhidhāvṛttyā vāyuṃ ceṣṭakamāha hi
prajñāśabdo jñānahetuṃ buddhiṃ vakti svaśaktitaḥ

7.38

taddvānyadhiṣṭhānatayā taddhetulopacārataḥ
tābhyāmātmā lakṣyamāṇo jñeyaḥ śākhāgracandravat

7.39

dehendriyādayo bhāvā jñānādivyāpṛtikṣamāḥ
yasya sannidhimātreṇa so'hamityavadhāraya

7.40

ajaḍātmavadābhānti yatsānnidhyājjaḍā api
dehendriyamanaḥprāṇāḥ so'hamityavadhāraya

7.41

upādhilakṣitaṃ tattvaṃ yadi boḍhuṃ na śaknuyāḥ
tarhyupādhidvayopetamupāsva guṇasaṃyutaṃ

7.42

āyuṣṭamamṛtatvañca guṇau prāṇasya sammatau
ihāyuḥ prāṇataḥ svarge cāmṛtatvamiti sphuṭaṃ

7.43

satyasaṅkalpatā prajñāguṇe dhyānānusārataḥ
phalamāpnoti kāmī cenniṣkāmastattvamocate

7.44

upāsyaikāgrayamāsādya tattvaṃ vīcitumādṛtaḥ
prajñāprāṇāvupādhī tau vivicetāṃ yathātathaṃ

7.45

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇe dhīndriyapañcakaṃ
vākpāṇipādapāyūpasthāḥ karmendriyapañcakaṃ

7.46

indriyāṇāṃ pravṛttiḥ syātprajñālocanapūrvikā
prāṇavāyupreritā cetyevaṃ loke vyavasthitiḥ

7.47

tatra mūḍhāḥ kecidāhuryugapaccakṣurādayaḥ
sarve'pi svasvaviṣaye pravartanta itodṛśaṃ

7.48

tadasannipuṇo'pyatra na śaktaḥ sūkṣmamīkṣituṃ
kālālpatvena sañchādya kramaṃ dhūrto viḍambayet

7.46-2

prajñāprāṇasahāyena vinā naivendriyaṃ kvacit
pravartate sahāyastu kramabhāvīti niścitaḥ

7.50

anyathā nikhilaṃ vedaṃ dhūttai hyekakṣaṇe paṭhet
yā prajñāprāṇayorvṛttiḥ sā syādvāgvṛttivatkramāt

7.51

prajñāprāṇānugraheṇa vāgyadāha tadetare
cakṣurādyā hyuparatāstāmanubruvate khalu

7.52

svavyāpāre pravṛttāścetprajñāprāṇānukarṣaṇāt
vāco vighno bhavedvighnavāraṇaṃ hyanuvāditā

7.53

evamanyatrāpi yojyamataḥ sarve'pi saṃhatāḥ
ekaikaviṣayodyuktā vyavahāraḥ kramādbhavet

7.54

kramabhāvī vicitro'yaṃ vyavahāraścidātmanā
yenaikeneṣyate so'yamanyaḥ sarvebhya dṛśyatāṃ

7.55

prāṇavāgādyaḥ sarve kiṃ samā uta vidyate
śreṣṭhasteṣviti cetprāṇaḥ śreṣṭho jīvanakṛttvataḥ

7.56

tasmādupekṣya vāgādīn prāṇopādhiḥ samāśritaḥ
ātmabodhāya kiñcāyaṃ prāṇa utthāpayedvapuḥ

7.57

nanu suptāvayaṃ prāṇo dehaṃ notthāpayatyamuṃ
kintu jāgaraṇe tasmātprajñaivātra prayojikā

7.58

caturbhiruhyate yasmāt sarvaśaktyā śarīrakaṃ
tū lāyate tadevāhamviyā''ghrātamitīṣyate

7.56-2

satyameva tataḥ prajñopādhiṃ prāṇavadāśritaḥ
prajñātmā prāṇa evaiko militbopādhiriṣyate

7.60

dṛṣṭeḥsmṛtau jīvane ca sahabhāvāt tadekatā
utthāpakatvādukthaṃ tadityaikāgyāya cintayet

7.61

tacaikāgrye kṣamā buddhirboddhuṃ tatsākṣiṇaṃ bhavet
jagaddhetutayāpyeṣa prāṇaḥ svātmopalakṣakaḥ

7.62

ekādaśendriyāṇyeṣāṃ viṣayāśca jagat khalu
suptau sarvaṃ jagallīnaṃ prāṇopādhika ātmani

7.63

indriyāṇyeva līyante viṣayā neti cenna tat
prātītikasya jagato bhānābhāvo layo mataḥ

7.64

prātītikatvaṃ vedāntasiddhānte jagataḥ sphuṭaṃ
ataḥ suptau jagallīnaṃ prabodhe jāyate punaḥ

7.65

prāṇapratītirapyasya suptau nāstīti cettadā
prāṇoktiranyadṛṣṭyaiva prāṇenātmopalacyate

7.66

prabodhe svātmano'kṣāṇi jāyante visphuliṅgavat
tebhyo'bhimānidevāḥ syurdevebhyo viṣayā ime

7.67

dṛṣṭisṛṣṭimimāṃ brahmānubhavoṃ bahu manyate
svaprabodhātsvasaṃsāro līyate svapravadyataḥ

7.68

nyāyenānena maraṇe mūcrchāyāṃ cohyatāṃ layaḥ
līnasya punarutpattau vyavahārakramaṃ śṛṇu

7.69

prāṇopādhikajīvātmā yadā vyavajihīrṣati
tadā vāk sṛjate śabdaṃ jīvo vācā bravīti taṃ

7.70

evaṃ sarvatra vijñeyaṃ prāṇe sarvāptirīritā
prajñā prāṇādabhinnā'taḥ tasyāḥ sarvāptirucyate

7.71

vāk prajñāyā ekamaṃśamabhimānākhyamāśritā
prajñābhimānavaśataḥ śabdoccāraṇaśaktiyuk

7.72

śarīragā tvagapyevaṃ śaktā'bhūt sparśaje sukhe
ratau prajātāvānande copasthaḥ śaktimānabhūt

7.73

krīḍā cotthāpanaṃ vīryamokṣaścoktamidaṃ trayaṃ
dhyeye jñeye ca kāmyādau cittaṃ śaktamabhūt khalu

7.74

sarvendriyeṣu prajñāyā abhimāno'vadhāryatāṃ
anvayavyatirekābhyāmudāhāryo'khileṣvasau

7.75

prajñayā vācamāruhya jīvo nāmāni vakti ca
anyacitto'bhavaṃ tena nāvacamiti cocyate

7.76

vakṣyāmītyabhimāno'yaṃ vāgāroha itīryate
dhyāsyāmītyabhimānāttu cittārohastathā bhavet

7.77

abhimāno'pi dhīvṛttiḥ sāpi pūrvaṃ bhavedatha
dhiyā dhyānādirityekā dhīḥ kramātkurute dvayaṃ

7.78

yathā prāṇe jagatsarvaṃ layotpattyorvyavasthitaṃ
prajñāyāṃ ca tathā sarvaṃ sthitikāle vyavasthitaṃ

7.79

prajñāprāṇau tato mukhyopādhī svātmāvabodhane
taddāreṇāvaboddhavyo jīvātmā''dau vivekinā

7.80

vācā nāmābhivadanaṃ yattatsyāt kartṛpūrvakaṃ
kriyātvātkṛṣivat kartā cāhamityabhidhīyate

7.81

śabdādiviṣaye'nvayīḥ kenāpi nahi śakyate
dehendriyeṣvapi tathā madīyatvāvabhāsanāt

7.82

ānakhāyamahaṅkāro vapurvyāpyāvatiṣṭhate
cidvimbapratibimbābhyāṃ vyāpto'sau kartṛtāṃ vrajet

7.83

kriyāvāṃścetanaḥ kartā'haṅkārastādṛśastataḥ
karttā bhūtvā'khilaiścairvyāpārān kurute'khilān

7.84

jīvātmānaṃ vivicyetthaṃ cetanaṃ prāṇadhāriṇaṃ
vivicyat paramātmānamānandaṃ śuddhacetanaṃ

7.85

pratibimbā'haṅkṛtibhyāṃ bimbaṃ niṣkṛṣya sākṣiṇaṃ
brahmeti vidyātsarvasya tasminnāropitatvataḥ

7.86

cakrasyāreṣvitā syānnemirnābhāvarāstathā
akṣeṣu viṣayāstāni cātmani prāṇalakṣite

7.87

ceṣṭākalpanahetutvātprāṇe dhīkalpanasya ca
hetutvena bhavetprajñā tatasvānanda eva hi

7.88

parapremāspadatayā sarveṣāṃ yo vibhātyasau
nityānandaḥ parātmā syājjarāmaraṇavarjanāt

7.86-2

na puṇyena bhaveddevo na pāpena paśurbhavet
cicchāyāvānahaṅkāra eva syātpuṇyapāpabhāk

7.60-2

tadīye puṇyapāpe dve dehasya ca jarāmṛtī
svātmanyāropayenmūḍhastato devādaijanmabhāk

7.61-2

ārope bādhite bodhātkarma syāddagdhabījavat
tato janmāṅkuro nāsti nirlepe paramātmani

7.62-2

kāryopādherabhāve'pi kāraṇopādhimattvataḥ
karmī syāditi cedīśaḥ karmādhyakṣo na karmakṛt

7.63-2

kārayitvā puṇyameṣa kartāraṃ svargamāpayet
pāpaṃ tu kārayitvā taṃ narakaṃ prāpayedasau

7.64-2

parjanyavat prerakatvānnāsya vaiṣamyamāpatet
śālyādīn bahudhā vṛṣṭirvāpayedviṣamāpi no

7.65-2

uttamādhamabhāvo'tra tattadbījena kāritaḥ
tāratamyaṃ ca jīveṣu svasvavāsanayā kṛtaṃ

7.66-2

mātṛvatpālayellokaṃ śikṣayetpitṛvatprabhuḥ
svāmī syādrājavat so'yaṃ mamātmetyavagamyatāṃ

7.67-2

māyopādhau sthite tasya mithyātvaṃ budhyate tataḥ
saṃsārī jīvavanneśaḥ syānandaikaraso hyayaṃ

7.88-2

akhaṇḍaikarasānando mukto'yaṃ svātmadṛṣṭitaḥ
saṃsāradṛṣṭyā sarveśa iti viddhi pratardana

7.86-3

indrānugrahataḥ so'bhūt kṛtakṛtyaḥ pratardanaḥ
etadvyākhyānatastuṣyādvidyātīrthamaheśvaraḥ

7.86-3.p1

iti śrīvidyāraṇyamuniviracite 'nubhūtiprakāśe kauṣītakyupaniṣadvivaraṇe pratardanavidyākhyo'ṣṭamo'dhyāyaḥ || 8

Linked texts (4)