Kaishitaki ? (Kaiṣītaki ?)
कैषीतकि ?
- Language
- Sanskrit
- Date
- 700 BCE – 200 CE
- Extent
- 260 passages, 5,914 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · The Kaushitaki Brahmana Upanishad- Bibliotheca Indica: A Collection of Oriental Works; ed. E. B. Cowell;… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.1
candre vidyuti meghe khe vāyāvagnau jale'pi ca
ādarśe śravaṇe gantṛśabde chāyārutāvapi
dehe khapne dakṣiṇe'kṣiṇyapi vāme'bravīt kramāt
sarvatra rājā pratyukto viprastūṣṇīmavasthitaḥ
oṃ citro ha vai gārgyāyaniryakṣyamāṇa āruṇiṃ vavre
sa ha putraṃ śvetaketuṃ prajighāya yājayeti taṃ hābhyāgataṃ
papraccha gautamasya putro'si saṃvṛtaṃ loke yasmin mā
dhāsyasyanyatamo vādhvā tasya mā loke dhāsyasīti
sa hovāca nāhametadveda hantācāryaṃ pṛcchānīti sa ha
pitaramāsādya papracchetīti māprākṣīt kathaṃ pratibravāṇīti sa hovācāhamapyetanna veda sadasyeva vayaṃ svādhyāyamadhītya harāmahe yannaḥ pare dadatyehyubhau gamiṣyāva iti sa ha samitpāṇiścitraṃ gārṅgyāyaniṃ praticakrama upāyānīti taṃ hovāca brahmārṣyāhyasi gautama yo
na mānamupāgā ehi vyeva tvā jñapayiṣyāmīti
1.2
sa hovāca ye vai kecāsmāllokāt prayanti candramasameva te sarve gacchanti teṣāṃ prāṇaiḥ pūrvapakṣa āpyāyate tānaparapakṣeṇa prajanayatyetadvai svargasya lokasya
dvāraṃ yaccaṃdramāstaṃ yaḥ pratyāha tamatisṛjate'tha yo na
pratyāha tamiha vṛṣṭirbhūtvā varṣati sa iha kīṭo vā
pataṅgo vā matsyo vā śakunivā siṃho vā varāho vā
paraśtvān vā śārdūlo vā puruṣo vāndho vā teṣu teṣu
sthāneṣu pratyājāyate yathākarma yathāvidyaṃ tamāgataṃ
pṛcchati ko'sīti taṃ pratibrūyādvicakṣaṇādṛtavo reta
ābhṛtaṃ pañcadaśāt prasūtāt pitryāvatastanmā puṃsi
karttarairayadhvaṃ puṃsā kartrā mātari mā niṣiñca sa jāya
upajāyamāno dvādaśatrayodaśopamāso dvādaśatrayodaśena pitrā''saṃ tadvide'haṃ pratitadvide'haṃ tanma ṛtavo'mṛtyuva ābharadhvaṃ tena satyena tena tapasā ṛturasmyārtavo'smi ko'si tvamasmīti tamatisṛjate
1.3
sa evaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati
sa vāyulokam̐ sa varuṇalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokaṃ tasya ha vā etasya lokasyāro
hrado muhūrttā yeṣṭihā vijarā nadīlyo vṛkṣaḥ sālajyaṃ
saṃsthānamaparājitamāyatanamindraprajāpatī dvāragopau
vibhupramitaṃ vicakṣaṇāsandāmitaujāḥ paryaṅkaḥ priyā ca
mānasī pratirūpā ca cākṣuṣī puṣpāṇyādāyāvayato vai
ca jagānyambāścāmbāyavīścāpsaraso'mbayā nadyastamitthaṃvidāgacchati taṃ brahmāhābhidhāvata mama yaśasā vijarāṃ
vā ayaṃ nadīṃ prāpanna vā ayaṃ jarayiṣyatīti
1.4
taṃ pañcaśatānyapsarasāṃ pratiyanti śataṃ phalahastāḥ
śatamāñjanahastāḥ śataṃ mālyahastāḥ śataṃ vāsohastāḥ
śataṃ cūrṇahastāstaṃ brahmālaṅkāreṇālaṅkurvanti sa brahmālaṅkāreṇālaṅkṛto brahmavidvān brahmābhipreti sa
āgacchatyāraṃ hradaṃ taṃ manasātyeti tamitvā samprativido majjanti sa āgacchati muhūrttān yeṣṭihāṃste'smādapadravanti sa āgacchati vijarāṃ nadīṃ tāṃ manasaivātyeti tatsukṛtaduṣkṛte dhunute vā tasya priyā jñātayaḥ
sukṛtamupayantyapriyā duṣkṛtaṃ tadyathā rathena dhāvayan
rathacakre paryavekṣetaivamahorātre paryavekṣetaivaṃ sukṛtaduṣkṛte
sarvāṇi ca dvandvāni sa eṣa visukṛto viduṣkṛto
brahmavidvān brahmaivābhipraiti
1.5
sa āgacchatīlyaṃ vṛkṣaṃ taṃ brahmagandhaḥ praviśati sa āgacchati sālajyaṃ saṃsthānaṃ taṃ brahmarasaḥ praviśati sa āgacchatyaparājitamāyatanaṃ taṃ brahmatejaḥ praviśati sa āgacchatīndraprajāpatī dvāragopā tāvasmādapadravataḥ sa āgacchati vibhupramitaṃ taṃ brahmayaśaḥ praviśati sa āgacchati vicakṣaṇāmāsandīṃ bṛhadrathantare sāmanī pūrvau pādau
śyaitanaudhase cāparau pādau vairūpavairāje anūcye śākvararaivate tiraścī sā prajñā prajñayā hi vipaśyati sa āgacchatyamitaujasaṃ paryyaṅkaṃ sa prāṇastasya bhūtañca bhaviṣyacca
pūrvvau pādau śrīścerā cāparau bhadrayajñāyajñīye śīrṣakhye
bṛhadrathantare anūcye ṛcaśca sāmāni ca prācīnātānaṃ yajūṃṣi tiraścīnāni somāṃśava upastaraṇamudgītho'paraśca yaḥ śrīrupabarhaṇaṃ† tasmin brahmāste tamitthaṃvidādenaivāgra ārohati taṃ brahmā pṛcchati‡ ko'sīti taṃ pratibrūyāt
1.6
ṛturasmyārtavo'smyākāśād yoneḥ sambhūto bhāryāyai retaḥ saṃvatsarasya tejo bhūtasya bhūtasyātmā bhūtasya bhūtasya tvamātmāsi yastvamasi so'hamasmi tamāha ko'hamasmīti satyamiti brūyāt kiṃ tadyatsatyamiti yadanyaddevebhyaśca prāṇebhyaśca tatsadya yaddevāśca
prāṇāśca tattayaṃ tadetayā vācābhivyāhriyate satyamityetāvadidaṃ sarvvamidaṃ sarvvamasītyevainaṃ tadāha tadetacchlokenābhyuktam
1.7
yajūradaraḥ sāmaśirā asāvṛṅmūrtiravyayaḥ sa brahmeti vijñeya ṛṣirbrahmamayo mahāniti tamāha kena
me pauṃsyāni nāmānyāpnoṣīti prāṇeneti brūyāt kena
napuṃsakānīti manaseti kena strīnāmānīti vāceti kena gandhāniti prāṇeneti kena rūpāṇīti cakṣugheti kena śabdāniti śrotreṇeti kenānnarasāniti
jihvayeti kena karmāṇīti hastābhyāmiti kena
sukhaduḥkhe iti śarīreṇeti kenānandaṃ ratiṃ prajātimityupastheneti kenetyā iti pādābhyāmiti kena dhiyo
vijñātavyaṃ kāmāniti prajñayaiveti brūyāttamāha āpo
vai khalu me loko'yaṃ te'sāviti sā yā brahmaṇo
jitiryā vyaṣṭistāṃ jitiṃ jayati tāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya
evaṃ veda ya evaṃ veda
2.1
prāṇo brahmeti ha smāha kauṣītakistasya ha vā etasya
prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ cakṣurgāptṛ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ
vāk pariveṣṭrī sa yo ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano
dūtaṃ veda dūtavān bhavati yaścakṣurgoptṛ goptṛmān bhavati
yaḥ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ saṃśrāvayitṛmān bhavati yo vācaṃ
pariveṣṭrīṃ pariveṣṭrīmān bhavati tasmai vā etasmai prāṇāya
brahmaṇe etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ harantyevaṃ
haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti
ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ
bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ta
evainamupamantrayante ye purastāt pratyācakṣīranneṣa dharmo
'yācato †bhavatyannadāstvevainamupamantrayante ॰dadāma ta
iti
2.2
prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgyastasya vā etasya prāṇasya brahmaṇo vāk parastāccakṣurārundhe‡ cakṣuḥ parastācchrotramārundhe śrotraṃ parastānmana ārundhe manaḥ
parastāt prāṇa ārundhate tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇe etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ harantyevaṃ
haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya
evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ta evainamupamantrayante ye purastāt pratyācakṣīranneṣa dharmo'yācato bhavatyannadāstvevainamupamantrayante dadāma ta iti
2.3
athāta ekadhanāvarodhanaṃ yadekadhanamabhidhyāyāt
paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatre
eteṣāmekasmin parvaṇyagnimupasamādhāya parisamūhya
paristīrya paryukṣya dakṣiṇaṃ jānvācya suveṇājyāhutījuhoti vāṅnāma devatāvarodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā prāṇo nāma devatāvarodhanī sā me
'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā cakṣurnāma devatāvarodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā śrotraṃ
nāma devatāvarodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai
svāhā mano nāma devatā'varodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā prajñā nāma devatāvarodhanī sā me
'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajyārthaṃ
brūyāddūtaṃ vā prahiṇuyāllabhate haiva
2.4
athāto daivaḥ smaro yasya priyo bubhūṣedyasyai vā
yeṣāṃ vā yāsāṃ vaiteṣāmevaikasmin parvaṇyettayaivāvṛttaitā
ājyāhutīrjuhoti vācaṃ te mayi juhomyasau svāhā
prāṇaṃ te mayi juhomyasau svāhā cakṣuste mayi juhomyasau svāhā śrotraṃ te mayi juhomyasau svāhā manaste mayi juhomyasau svāhā prajñāṃ te mayi juhomyasau
svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vāca̍yamo'bhipravrajya saṃsparśaṃ jigamiṣedapi vātādvā tiṣṭhet sambhāṣamāṇaḥ priyo haiva bhavati smaranti
haivāsya
2.5
athātaḥ saṃyamanaṃ prātarddanamāntaramagnihotramityācakṣate yāvadvai puruṣo bhāṣate na tāvat prāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti
na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhotyete
anante amṛte āhutī jāgracca svapaṃśca saṃtataṃ juhotyatha yā anyā āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyo hi
bhavanti taddha smautat pūrve vidvāṃso'gnihotraṃ na juhavāñcakruḥ
2.6
ukthaṃ brahmeti ha smāha śuṣkabhṛṅgārastadṛgityupāsīta
sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcanta tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya sannamante
tacchrīrityupāsīta tadyaśa ityupāsīta tattèja ityupāsīta tadyathaitacchrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamamiti
śastreṣu bhavetyevaṃ haiva sa sarveṣu bhūteṣu śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati ya evaṃ veda tadetadṛṣṭikāṃ
karmamayamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasmin yajurmayaṃ pravayati yajurmaye ṛṅmayaṃ hotā ṛṅmaye sāmamayamudgātā
sa eṣa trayyai vidyāyāḥ ātmaiṣa u evaitadindrasyātmā†
bhavati ya evaṃ veda
2.7
athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti sarvajiddha sma kauṣītakirudyantamādityamupatiṣṭhate
yajñopavītaṃ kṛtvodakamānīya triḥ prasicyodagrācaṃ vargo
'si pāpmānaṃ me vṛṅdhītyetayaivāvṛtā madhye santamudvargo
'si pāpmānaṃ ma udvṛṅdhītyetayaivāvṛtāstaṃ yantaṃ saṃvargo
'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅdhīti tadyadahorātrābhyāṃ pāpamakarot saṃ tadṛṅkte tatho evaivaṃ vidvānetayaivāvṛtādityamupatiṣṭhate yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadṛṅkte
2.8
atha māsi māsryamāvāsyāyāṃ vṛttāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā haritatṛṇe vā pratyasyati yanme susīmaṃ hṛdayaṃ divi candramasi śritaṃ manye
'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ māhaṃ putryamaghaṃ rudamiti na hyasmāt
pūrvāḥ prajāḥ praitīti nu jātaputrasyāthājātaputrasyāpyāyasva sametu te saṃ te payāṃsi samu yantu vājā yamādityā aṃśumāpyāyayantītyetāstisra ṛco japitvā
māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhāḥ yo'smān dveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayasvetyaindrīmāvṛtamāvartta cādityasyāvṛtamanvāvartta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvarttate
2.9
atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā somo rājāsi vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena
rājño'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru rājā ta ekaṃ
mukhaṃ tena mukhena viśo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru
śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena
māmannādaṃ kurvagniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tenemaṃ lokamatsi tena
mukhena māmannādaṃ kuru tvayi pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena
sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirapakṣeṣṭhā yo'smān dveṣṭi
yañca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirapakṣīyāsveti daivomāvṛtamāvartta ādityasyāvṛtamanvāvartta iti
dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate
2.10
atha saṃveśyan jāyāyai hṛdayamabhimṛśet yatte susīme
hṛdaye śritamantaḥ prajāpatau tenāmṛtatvasyeśāne mā tvaṃ
putryamaghaṃ nigā iti na hyasyāḥ pūrvāḥ prajāḥ praitīti
2.11
atha proṣyāyan putrasya mūrdhānamabhijivret | aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase| ātmā vai putra nāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamiti nāmāsya dadhātyaśmā
bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava tejo† vai putra nāmāsi
sa jīva śaradaḥ śatamiti nāmāsya gṛhṇātyathainaṃ parigṛhhnāti yena prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhṇāttadariṣṭyai tena tvā
parigṛhṇāmyasāvityathāsya dakṣiṇe karṇe japatyasmai prayandhi maghavannṛjīṣinnitīndra śreṣṭhāni draviṇāni dhehīti
savye mā chetthā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śaradaṃ āyuṣo
jīvasva putra te nāmnā mūrdhānamabhijighrāmīti trirasya
mūrdhānamabhijighret gavāṃ tvā hiṅkāreṇābhihiṅkaromīti cirasya mūrdhānamabhihiṅkuryāt
2.12
athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyādityameva tejo
gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadādityo
dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya candramasameva
tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccandramā dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva
tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadvidyudvidyotate'thaitanmriyate yanna vidyotate tasyā diśa eva
tejo gacchati vāyuṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā devatā
vāyumeva praviśya vāyau mṛtvā na mṛcchante tasmādeva
punarudīrata ityadhidaivatamathādhyātmaṃ
2.13
etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna
vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai
brahma dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai
brahma dīpyate yacchrotreṇa śaṛṇotyathaitanmriyate yanna
śaṛṇoti tasya mana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa
etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yanna
dhyāyati tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastā
vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe mṛtvā na
mṛcchante tasmādeva punarudīrate tadyadi ha vā evaṃ vidvāṃsamubhau parvatāvabhipravarteyātāṃ dakṣiṇaścottaraśca tustūrṣamāṇau na hainaṃ stṛṇvīyātāmatha ya enaṃ dviṣanti yāṃśca
svayaṃ dveṣṭiṃ. ta evainaṃ parimriyante
2.14
athāto niḥśreyasādānametā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānā asmāccharīrāduccakramustaddhāprāṇāt śuṣkaṃ dārubhūtaṃ śiṣye'thainadvāk praviveśa tadvācāvadacchiṣya evāthainaccakṣuḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā
paśyacchiṣya evāthainacchrotraṃ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā
paśyacchrotreṇa śṛṇvacchiṣya evāthainanmanaḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā dhyāyacchiṣya
evāthainatprāṇaḥ praviveśa tattata eva samuttasthau tā vā
etāḥ sarvā devatāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva
prajñātmānamabhisambhūya sahaivaitaiḥ sarvairasmāccharīrāduccakramuste vāyupraviṣṭā ākāśātmānaḥ svarīyurrtathaiā
evaivaṃ vidvān prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva
prajñātmānamabhisambhūya sahaivaitaiḥ sarvairasmāccharīrādutkrāmati sa vāyupraviṣṭa ākāśātmā svareti sa
†taṅgacchati yatraite devāstatprāpya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati ya evaṃ vedaṃ
2.15
athātaḥ pitāputrīyaṃ sampradānamiti cācakṣate
pitā putraṃ preṣyannāhvayati navaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupasamādhāyodakumbhaṃ sapātramupanidhāyāhatena vāsasā sampracchannaḥ † pitā śeta etya putra upariṣṭādabhinipadyata indriyairindriyāṇi saṃspṛśyāpi ‡vāsmā āsīnāyābhimukhāyaiva sampradyādathāsmai samprayacchati vācaṃ me
tvayi dadhānīti pitā vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ
prāṇaṃ me tvayi dadhānīti pitā prāṇaṃ te mayi dadha
iti putraścakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi
dadha iti putraḥ śrotraṃ me tvayi dadhānīti pitā śrotraṃ
te mayi dadha iti putro'nnarasānme tvayi dadhānīti
pitānnarasāṃste mayi dadha iti putraḥ karmāṇi me tvayi
dadhānīti pitā karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ
sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā sukhaduḥkhe te mayi
dadha iti putraḥ ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putra
ityāṃ me tvayi dadhānīti pitetyāṃ te mayi dadha iti
putro mano me tvayi dadhānīti pitā manaste mayi
dadha iti putraḥ prajñāṃ me tvayi dadhānīti pitā prajñāṃ
te mayi dhatsva iti putro yadyu vā upābhigadaḥ syāt
samāsenaiva brūyātprāṇānme tvayi dadhānīti pitā
prāṇāṃste mayi dadha iti putro'tha dakṣiṇāvṛdupaniṣkrāmati ॰taṃ pitānumantrayate yaśo brahmavarcasaṃ kīrttistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamansamabhyavekṣate pāṇināntarddhāya vasanāntena vā praṃcchādya svargān lokān
kāmānāpnuhīti sa yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā
vaset pari vā brajedyadyu vai preyāttathaina samāpayeyuryathā samāpayitavyo bhavati yathā samāpayitavyo
bhavati
3.1
ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi dvitīyo
'dhyāyaḥ samāptaḥ
pratarddano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratarddana
varaṃ vṛṇīṣeti sa hovāca pratardanastvameva me vṛṇīṣva yaṃ
tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ hendra uvāca na
vai †varo'varasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīṣvetyavaro vai ‡kila
meti hovāca pratarddano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya
satyaṃ †hondrastaṃ hendra uvāca māmeva vijānīhyetadevāhanaṃ
manuṣyāya hitatamaṃ manye yanmāṃ vijānīyātriśīrṣāṇaṃ
tvāṣṭramahanamarunmukhān yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ
bahvīḥ sandhā atikramya divi †prahlādīyānatṛṇamahamantarikṣe paulomān pṛthivyāṃ ‡kālakāñjāṃstasya me
tatra na loma canāmoyata sa yo māṃ veda na ha vai tasya
kena cana karmaṇā loko mīyate na steyena na bhrūṇahatyayā na mātṛbadhena na pitṛbadhena nāsya pāpaṃ cakṛṣo
mukhānnīlaṃ vetīti
3.2
sa hovāca prāṇo'smi prajñātmānaṃ māmāyuramṛtamityupāsvāyuḥ prāṇaḥ prāṇo vā āyurryāvaddhayasmiñcharīre
prāṇo vasati tāvadāyuḥ prāṇena hyevāsmilloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā satyaṃ saṅkalpaṃ sa yo †māmāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmiṃlloka etyāpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke taddhaika āhurekamūyaṃ vai prāṇā gacchantīti na hi kaścana śaknuyāt sakṛdvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ manasā dhyānamekabhūyaṃ vai prāṇā †bhūtvaikaikametāni sarvāṇi prajñāpayantīti
vācaṃ vadantīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ paśyat sarve
prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvat sarve prāṇā anuśṛṇvanti mano dhyāyat sarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ
prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇanti evamu haitaditi hendra
uvācāsti tveva prāṇānāṃ niḥśreyasamiti
3.3
jīvati vāgapeto mūkān hi paśyāmo jīvati
cakṣurapeto'ndhān hi paśyāmo jīvati śrotrāpeto
badhirān hi paśyāmo jīvati mano'peto bālān
hi paśyāmo †jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinna ityevaṃ
hi paśyāsa ityatha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevākthamupāsīteti saiṣā
prāṇe sarvāptiryo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa
prāṇastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yaccaitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ
na kañcana paśyatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ
vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ
sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ sarvā
diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ
prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo
lokāḥ† sa eṣa prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevākthamupāsīteti saiṣā prāṇe
sarvāptiryo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇastasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ yaccaitatpuruṣa ārto mariṣyannābālyametya sammohameti tamāhurudakramīccittaṃ na śṛṇoti na paśyati na vācā vadati na dhyāyati athāsmin
prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ
sahāpyeti manaḥ sarvaiḥ dhyānaiḥ sahāpyeti† ‡sa yadāsmāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvairūtkrāmati
3.4
vāgevāsmin sarvāṇi nāmānyabhivisṛjyante vācā
sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇa evāsmin sarve gandhā
abhivisṛjyante prāṇena sarvān gandhānāpnoti cakṣurevāsmin sarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjyante cakṣuṣā
sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramevāsmin sarve śabdā
abhivisṛjyante śrotreṇa sarvāṃñchabdānāpnoti mana
evāsmin sarvāṇi dhyānānyabhivisṛjyante manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti saha hyetāvāsmiṃcharīre vasataḥ
sahotkrāmato'tha yathāsyai prajñāyai sarvāṇi bhūtānyekaṃ
bhavanti tadvyākhyāsyāmaḥ
3.5
vāgevāsyā ekamaṅgamadūvhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā prāṇa evāsyā ekamaṅgamadūvhaṃ
tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūvhaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā
bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamadūḷhaṃ tasya śabdaḥ
parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamadūḷhaṃ tasyā annarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā
hastāvevāsyā ekamaṅgamadūḷhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamadūḷhaṃ tasya
sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātropastha evāsyā
ekamaṅgamadūḷhaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātyativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā ekamaṅgamadūlhaṃ
tayorityāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā mana evāsyā ekamaṅgamadūlhaṃ tasya dhīḥ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā
3.6
prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prajñayā prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvān gandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi
rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvāṃñchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ
sarvāṇi karmmāṇyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya
śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenāranandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayā manaḥ
samāruhya ॰manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti
3.7
na hi prajñāpetā vāṅnāma kiñcana prajñāpayedanyatra
me mano'bhūdityāha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me
mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetaṃ cakṣūrūpaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra me mano
'bhūdityāha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ
śrotraṃ śabdaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetā
jihvānnarasaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha
nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau
hastau karma kiñcana prajñāpayeyātāmanyatra nau mano
'bhūdityāhaturnāvāmetatkarma prājñāsiṣva iti na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaṃ na duḥkhaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra
me mano'bhūdityāha †nāhametatsukhaṃ na duḥkhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpeta upastha ānandaṃ na ratiṃ na
prajātiṃ kāñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha
nāhametamānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāñcana prajñāpayeyātāmanyatra
‡nau mano'bhūdityāhaturnāvāmetāmityāṃ prājñāsiṣva
iti na hi prajñāpetā dhīḥ kācana sidhyenna prajñātavyaṃ .
prajñāyeta
3.8
na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt na gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta draṣṭāraṃ
vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ
vijijñāsītānnarasasya vijñātāraṃ vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ
vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta
mantāraṃ vidyāttā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprājñaṃ
daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yadi bhūtamātrā na syurna
prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syurna
hyanyatarato rūpaṃ kiñcana sidhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā
evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ
prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro
'mṛto na sādhunā karmaṇā bhūyān †bhavati no evāsādhunā kanīyāneṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhya unninīṣata eṣa u evāsādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣata eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa lokeśaḥ sa ma ātmeti vidyāt sa ma
ātmeti vidyāt
4.1
ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi tṛtīyo
'dhyāyaḥ samāptaḥ
atha ha vai gārgyo bālākiranūcānaḥ saṃspṛṣṭa† āsa
so'vasaduśīnareṣu savasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśivideheṣviti sa hājātaśatruṃ kāśyamrābrajyeovāca brahma
te bravāṇīti taṃ hovācājātaśatruḥ sahasraṃ †dadma
ityetasyāṃ vāci janako janaka iti vā u janā dhāvantīti
4.3
āditye bṛhaccandramasyannaṃ vidyuti satyaṃ stanayitnau
śabdo vāyāvindro vaikuṇṭha ākāśe pūrṇamagnau viṣāsahirityasu teja ityadhidaivatamathādhyātmamādarśa pratirūpaśchāyāyāṃ dvitīyaḥ pratiśrutkāyāmasuriti . śabde
sa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ
somo rājānnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'nnasyātmā bhavati
4.4
sa hovāca bālākirya evaiṣa
vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā
maitasmin saṃvadiṣṭhāstejasyātmeti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste tejasyātmā bhavati
4.2
sa hovāca
bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ
mṛtyuḥ svapne yamaḥ śarīre prajāpatirdakṣiṇe'kṣiṇi vācaḥ
savye'kṣiṇi satyasya
4.10
sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā †maitasmin
bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo hairvāṃsya prajāyāṃ putra ājāyate nāpratirūpaḥ
4.11
sa hovāca
bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ
hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā dvitīyo'napaga
iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate
dvitīyān ‡dvitīyavān bhavati
4.12
sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā
purā kālāt sammohameti
4.13
sa hovāca bālākirya evaiṣa
chāyāpuruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate
4.3-2
sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhā bṛhatpāṇḍuravāsā śrutiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrddheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrddhā bhavati
4.14
samavādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiḥ
4.15
sa hovāca
bālākirya evaiṣa prājña ātmā yenaitatsuptaḥ svapnayā carati
tamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
samavādayiṣṭhāḥ yamo rājeti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste sarvvaṃ haivāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya yamyate
4.16
sa
hovāca bālākīrya evaiṣa dakṣiṇe'kṣan puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā
nāmna ātmā agnerātmā jyotiṣa ātmeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati
4.17
sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣan puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ
satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāmātmā bhavatīti
4.4-2
sa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhā annasyātmeti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste'nnasyātmā bhavati
4.5
sa hovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāḥ satyasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste satyasyātmā bhavati
4.6
sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati
4.7
sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste jiṣṇurha vā aparājayiṣṇuranyatastyajāyī bhavati
4.8
sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravṛtti brahmeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
4.9
sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste viṣāsahirha vā anyeṣu bhavati
4.10-2
sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāstejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa
yo haitamevamupāste tejasa ātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmaṃ
4.11-2
sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāmājāyate
nāpratirūpaḥ
4.12-2
sa hovāca bālākirya evaiṣa chāyāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyāt dvitīyavān hi bhavati
4.13-2
sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste na purā kālāt sammohameti
4.14-2
··· sa hovāca bālākirya evaiṣa śabde puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste na purā kālātpraitīti
4.15-2
sa hovāca bālākirya evaitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnayā
carati tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā
maitasmin saṃvadiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste sarvaṃ hāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya
yamyate
4.16-2
sa hovāca bālākirya evaiṣa śarīre puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa
yo haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiryaśasā
brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
4.17-2
sa hovāca bālākirya evaiṣa dakṣiṇe'kṣiṇi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā vāca ātmāgnerātmā jyotiṣa
tmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati
4.18
sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣiṇi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta
eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati
4.18-2
tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākā3 ityetāvaditi hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrurmṛṣā vai khalu mā saṃvādayiṣṭhā
brahma te bravāṇīti yo† vai bālāketeṣāṃ puruṣāṇāṃ
kartā yasya vai tatkarma sa vai veditavya iti tata u ha
bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrama upāyānīti taṃ hovācājātaśatruḥ pratilomarūpameva tanmanye yat kṣatriyo brāhmaṇamupanayetaihi† vyeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha
pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣamājagmatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāñcakre †bṛhatpāṇḍaravāsaḥ soma
rājanniti sa u ha śiśya eva‡ tata u haina yaṣṭyāvicikṣepa sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ
kvaiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa kvaitadabhūtkuta etadāgāditi tat u ha bālākirna vijajñe taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa yaccaitadabhūdyata
etadāgāditi †hitā nāma puruṣasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhiprītanvanti tadyathā sahasradhā keśo ‡vipāṭitastāvadaṇyaḥ piṅgalasyāṇimnā§ tiṣṭhanti śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasya ca tāsu tadā bhavati yadā
suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati
4.20
athāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ
śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā
pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ sa eṣa prāṇa eva
prajñātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyastadyathā cchuraḥ cchuradhāne 'vopahito† viśvambharo vā
viśvambharakulāya evamevaiṣa prajñātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyastametamātmānameta
śrātmāno'nvavasyante yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā śreṣṭho
svairbhuṅke yathā vā svāḥ śreṣṭhinaṃ bhuñjantyevamevaiṣa †prajñātmaitairātmabhirbhuṅkta ‡evamevaita ātmāna etamātmānaṃ
bhuñjanti sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñe tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ sa yadā vijajñe'tha hatvāsurānvijitya sarveṣāñca devānāṃ sarveṣāñca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ
svārājyamādhipatyaṃ paryaittatho evaivaṃ vidvān sarvān
pāpmano'pahatya sarveṣāñca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda
5.0
ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi caturtho
'dhyāyaḥ samāptaḥ
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryānandātmapūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṅkarānandabhagavataḥ kṛtau kauṣītakibrāhmaṇopaniṣaddopikāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ
5.1
pratarddano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena
ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratarddana varaṃ te dadānīti sa
hovāca pratarddanastvameva me vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ
manyasa iti taṃ hendra uvāca na vai varaḥ parasmai vṛṇīte tvameva
vṛṇīṣvetyavaro vai tarhi kila ma iti hovāca pratarddano'tho
khalvindraḥ satyādeva neyāya satyaṃ hīndraḥ sa hendra uvāca māmeva
vijānīhyetadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manye yanmāṃ vijānīyāt
triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamarunmukhān^\dagger yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ bahvīḥ sandhā atikramya divi prahlādīnatṛṇamahamantarikṣe
paulomān pṛthivyāṃ ^\ddaggerkālakañcyān tasya me tatra na loma ca
mā mīyate sa yo māṃ vijānīyānnāsya kena ca na karmaṇā
loko mīyate na mātṛvadhena na pitṛvadhena na steyena na bhrūṇahatyayā nāsya pāpaṃ cakṛṣo mukhānnīlaṃ vetīti
5.2
sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāsvāyuḥ sa prāṇaḥ prāṇo vā āyuḥ prāṇa u vā amṛtaṃ yāvaddhyasmiñcharīre prāṇo vasati tāvadāyūḥ prāṇena hyevāmuṣmiṃlloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā satyaṃ saṅkalpaṃ †sa yo māmāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmiṃlloka etyāpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge
loke taddhaika āṅkare kabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti na hi kaścana
śaknuyāt sakṛdvācā nāma ‡prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ
manasā §dhyātumityekabhūyaṃ vai prāṇā bhūtvaikaikaṃ sarvāṇyevaitāni
prajñāpayanti vācaṃ vadantīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ paśyat
sarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvat sarve prāṇā anuśṛṇvanti
mano dhyāyat sarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve
prāṇā anuprāṇanti evamu haitaditi hendra uvācāsti tveva
prāṇānāṃ niḥśreyasamiti
5.3
jīvati vāgapeto mūkān hi paśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhān hi paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirān hi
paśyāmo atha khalu jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinna ityevaṃ
hi paśyāma iti prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati
tasmādetadevokthamupāsīteti yo vā prāṇaḥ sā prajñā yā
vā prajñā sa prāṇaḥ saha hotetāvasmiñcharīre vasataḥ sahotkrāmatastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na
kañcana paśyatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ
śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo
lokāḥ tasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣa ārtto mariṣyannābalyaṃ nyetya sammohaṃ nyeti tadāhurudakramīccittaṃ na śṛṇoti
na paśyati na vācā vadatīti | athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati
tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti
śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvaiḥ dhyānaiḥ sahāpyeti
sa yadā pratibudhyate yathāgnervisphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo
lokāḥ
5.4
sa yadāsmāccharīrādutkrāmati vāgasmāt sarvāṇi nāmānyabhivisṛjate vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇo'smāt sarvān
gandhānabhivisṛjate prāṇena sarvān gandhānāpnoti cakṣurasmāt
sarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti
śrotramasmāt sarvān śabdān abhivisṛjate śrotreṇa sarvāṃñchabdānāpnoti mano'smāt sarvāṇi dhyānānyabhivisṛjate
manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti saiṣā prāṇe sarvāptiryo vai prāṇaḥ
sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ saha hyetāvasmiṃcharīre vasataḥ
sahotkrāmato'tha khalu yathā prajñāyāṃ sarvāṇi bhūtānyekaṃ bhavanti
tadvyākhyāsyāmaḥ
5.5
vāgevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā
bhūtamātrā prāṇa evāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya rūpaṃ
parastātprativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ
tasya śabdaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyā annarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātropastha evāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyānando
ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā
ekamaṅgamadūḍhaṃ tayorityāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā prajñaivāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā
5.6
prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prajñayā
prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvān gandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānnannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti
prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenānandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā
pādau samāruhya pādābhyāṃ sa vā ityā āpnoti prajñayaiva dhiyaḥ
samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti
5.7
na hi prajñāpetā vāṅgāma kiñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaḥ
prāṇo gandhaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ cakṣūrūpaṃ kiñcana
prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetā
jihvānnarasaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau hastau karma
kiñcana prajñāpayeyātāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatkarma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaṃ na
duḥkhaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametat
sukhaṃ na duḥkhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpeta upastha ānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ kāñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāñcana prajñāpayeyātāmanyatra me
mano'bhūdityāha nāhametāmityāṃ prājñāsiṣamiti na hi
prajñāpetā dhīḥ kācana sidhyenna prajñātavyaṃ prajñāyeta
5.8
na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt na gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidyaṃ vidyānna
śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasasya vijñātāraṃ vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna
sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ
na ratiṃ na prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāttā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ
daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syurna hyanyatarato rūpaṃ kiñcana sidhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro'mṛto na sādhunā karmaṇā bhūyān no evāsādhunā kanīyāneṣa hyevainaṃ sādhu karma kārayati taṃ yamanvānuneṣatyeṣa u evainamasādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhyo
nunutsate eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa sarveśaḥ sa ma
ātmeti vidyāt
6.1
†ityāraṇyake pañcamo'dhyāyaḥ
gārgyo ha vai bālākiranūcānaḥ saṃspṛṣṭa āsa so'vasaduśīnareṣu savasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśivideheṣviti sa hājātaśatruṃ kāśyametyovāca brahma te bravāṇīti taṃ hovācājātaśatruḥ sahasraṃ dadma ta etasyāṃ vāci janako janaka iti vā u
janā dhāvantīti
6.2
sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā
bṛhan pāṇḍaravāsā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrddheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ
mūrddhā bhavati
6.3
sa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ
somo rājā'nnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'nnasyātmā bhavati
6.4
sa hovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣastamevāhamūpāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāstejasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste
tejasyātmā bhavati
6.5
sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati
6.6
sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ pūrṇṇamapravartti brahmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste
pūryyate prajayā paśubhirno eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpravarttate
6.7
sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā indro
vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste jiṣṇurhi vā'parājiṣṇuranyatastyajāyī bhavati
6.8
sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti
taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā viṣāsahiriti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste viṣāsahihaivānveṣa bhavati
6.9
sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti
taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā nāmnasyātmeti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste nāmnasyātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmaṃ
6.10
sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāṃ putra ājāyate nāpratirūpaḥ
6.11
sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃmavādayiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste vindate dvitīyān dvitīyavān bhavati
6.12
sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃmavādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste
no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālāt saṃmohameti
6.13
sa hovāca bālākirya evaiṣa chāyāpuruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃmavādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva
svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate
6.14
sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃmavādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste
prajāyate prajayā paśubhiḥ
6.15
sa hovāca bālākirya evaiṣa prājña ātmā yenaitatsuptaṃ
svapnayā carati tamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā
maitasmin saṃmavādayiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste sarvvaṃ haivāsmā idaṃ śreṣṭhayāya
yamyate
6.16
sa hovāca bālākiryya eṣaiṣa dakṣiṇe'kṣan puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā
nāmna ātmā agnerātmā jyotiṣa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati
6.17
sa hovāca bālākiryya eṣaiṣa savye'kṣan puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāmātmā bhavati
6.18
āditye bṛhan pāṇḍaravāsāścandramasi somo rājā vidyuti tejaso stanayitnau śabdasyākāśe pūrṇaṃ vāvāvindro'gnau
viṣāsahirapsu nāmnasyādarśa pratirūpaḥ pratiśrutkāyāṃ dvitīyaḥ
śabdo'suśchāyāyāṃ mṛtyuḥ śārīraḥ prajāpatiḥ prājño yamo
rājā dakṣiṇe'kṣannāmnaḥ savye'kṣan satyasya | tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākā3
ityetāvaddhīti hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrurmṛṣā vai
kila mā samavādayiṣṭhā brahma te bravāṇīti sa hovāca
yo vai bālākā eteṣāṃ puruṣāṇāṃ karttā yasya vai tatkarma
sa vai veditavya iti tata u ha bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrama upāyānīti taṃ hovācājātaśatruḥ pratilomarūpameva syāt
yat kṣatriyo brāhmaṇamupanayedehi yeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ
ha . pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣaṃ kañcidīyatustaṃ
hājātaśatrurāmantrayāñcakre bṛhan pāṇḍaravāsaḥ soma rājanniti sa u ha tūṣṇīmeva śiśye tata u haina yaṣṭyā vivikṣepa sa tata
eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ kaiṣa etadvālāke puruṣo'śayiṣṭa kaitadabhūtkuta etadāgāditi tadu ha bālākirna vijajñau
6.16-2
taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadvālāke puruṣo'śayiṣṭa yacaitadbhūdyata etadāgāddhitā nāma hṛdayasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipatanvanti yathā sahasradhā keśo vipatitastāvadaṇvyaḥ
piṅgalasyāṇimnā tiṣṭhanti śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasyeti tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati
athāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnervisphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ
vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāstadyathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syādviśvambharo vā viśvambharakulāya evamevaiṣa prājña
ātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyastametamātmānameta ātmāno'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā
śreṣṭhī svairbhuṅkte yathā vā śreṣṭhinaṃ svā bhuñjata evamevaiṣa prājña
ātmaitairātmabhirbhuṅkte yathā śreṣṭhī svairevaṃ vai tamātmānameta ātmāno'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāḥ sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñau tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ sa yadā vijajñāvatha hatvāsurānvijitya sarveṣāṃ devānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ parīyāya tatho evaivaṃ †vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ
svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda
7.1
‡iti kauṣītakyāraṇyake ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
sarvopaniṣadarthānubhūtiprakāśīyāṣṭamanavamādhyāyau
aitareye taittirīye chāndogye'tharvaṇe ca yat
tattvaṃ caturvedavidyāprakāśe tatsamīritaṃ
7.2
anubhūtiprakāśe'tha kauṣītakyādināmasu
caturvedagaśākhāsu yattattvaṃ tadudīryyate
7.3
ṛgvedasthitaśākhā yā kauṣītakyabhidhāṅkitā
tasyāṃ pratarddanāyendraḥ prāhātmānubhavaṃ sphuṭaṃ
7.4
manuṣyebhyo hitatamaṃ varaṃ vavre pratarddanaḥ
hitaṃ hitataraṃ cendro mene hitatamaṃ dhiyā
7.5
hitaṃ svargasukhaṃ martyasukhādapyadhikatvataḥ
tadvairāgyaṃ hitataraṃ yāgādyāyāsavarjanāt
7.6
svātmabodho hitatamo nityānandānubhūtitaḥ
iti matvendra āhaitaṃ śiṣyaṃ jānīhi māmiti
7.7
sahasrākṣo'hamityuktermaddeha iti cedraṇāt
asmacchabdo vapustasya svāminaṃ vā bravītyayaṃ
7.8
sahasrākṣavapustena dṛṣṭaṃ svāmī tu taddṛśā
na draṣṭuṃ śakyate liṅgāt puraivānumitaḥ khalu
7.9
sahasrākṣavapuḥ svāmiyuktaṃ syādbhāvavarhataḥ
maccharīravadityevaṃ bālenāpyavabudhyate
7.10
ato buddhimatā boddhuṃ yogyo'sacchabdalakṣitaḥ
vivakṣitaḥ kaścidartha iti śiṣyeṇa niścitaṃ
7.11
alaukikātmā jñeyo'stu tadvijñānena kiṃ phalaṃ
iti cedduḥkhasambandharāhityaṃ tattvadhīphalaṃ
7.12
tasmāddhitatamaṃ jñānaṃ duḥkhābhāvo'tra varṇyate
sahasrākṣe sthūladehe duḥkhaṃ rogādijaṃ bhavet
7.13
svāminyasmin sūkṣmadehe puṇyapāpakṛtaṃ bhayaṃ
tvāṣṭrādīnāṃ vadhe'pyāsīddvayaṃ naiva cidātmanaḥ
7.14
tvaṣṭuḥ putro viśvarūpa āsīddevapurohitaḥ
svāmidrohaṃ cakārāsau taṃ tvāṣṭraṃ hatavānahaṃ
7.15
kartavyabhaṅgadvāhatyā na tvasaṅge cidātmani
vedāntajñānahīnānāṃ yatīnāṃ hanane tathā
7.16
lokatraye bahuvidhānasurān hatavānahaṃ
cidātmano'sya me tatra naiva lomāpi hiṃsyate
7.17
māhātmyaṃ mama naitat syāt kintu jñānasya tadbhavet
anyo'pi māṃ cidātmānaṃ vetti cet tatphalaṃ labhet
7.18
vācā vā manasā mātṛvadhādīn kurute yadi
tathāpi jñānino mokṣo na hyetairvinivāryate
7.19
pāpaṃ kṛtavato'pyasya mukhe harṣakṣayo na hi
na muktirnaśyatītyevaṃ śāstrairasya viniścayaḥ
7.20
nanu mūḍhasyāpi nāsti cinmātre pāpalepanaṃ
tataḥ ko'tiśayastattvavidaḥ syāditi cecchṛṇu
7.21
ahaṅkartṛgataṃ pāpamajñātvā''ropyate citi
tena glānirmukhe bhāti janmāpi narake bhavet
7.22
jñānena karmmaṇastasya bījabhāvo vinaśyati
janmapraroho naivāstītyevaṃ niścitya hṛṣyati
7.23
dagdhabījaṃ yathā loke na prarohakṣamaṃ tathā
jñānāgnidagdhaṃ yatkarma na tajjanmapradaṃ bhavet
7.24
tarhi tattvavidaḥ śreṣṭhā mūḍhavanniyamena tat
kutaḥ pāpaṃ tyajantīti cedrahasyamidaṃ śṛṇu
7.25
yadyapyāmuṣmikī hānirnāstyathāpyaihikī tu sā
mahatī vidyate tena pāpaṃ yatnena varjayet
7.26
śiṣṭāstyajanti pāpiṣṭhaṃ pratyaco narakaḥ sa hi
tannindakastasya pāpaṃ gṛhītvā narakaṃ vrajet
7.27
stotā karmī tu saṃsargāt svayamapyācarettathā
ityaṃ doṣatrayaṃ dṛṣṭvā śiṣṭāḥ pāpaṃ tyajanti hi
7.28
kiñca puṇyarataḥ pūrvaṃ jñānamāpnoti nānyathā
paścācca tadvāsanayā puṇyameva karotyasau
7.29
kiṃ bahūktyā tattvavido na bhayaṃ pāralaukikaṃ
upadeśasahasrayāñca tathācāryyairudīritaṃ
7.30
paralokabhayaṃ yasya nāsti mṛtyubhayaṃ tathā
tasyātmajñasya śocyāḥ syuḥ sabrahmendrā apīśvarāḥ
7.31
māṃ jānīhītyevamindraḥ svātmajñāne pravartya taṃ
prāṇo'smītyādivākyena tasmai tattvamavocata
7.32
prāṇaprajñe kriyājñānaśaktī dve liṅgadehage
tadadhiṣṭhānarūpatvāttābhyāmātmopalakṣitaḥ
7.33
prajñātmā prāṇarūpo'smītyevaṃ tasmādavocata
ānando'jara ityādinirṇayastasya vakṣyate
7.34
atropāyo nāsti kaścidupādhimupalakṣakaṃ
vinātmavācakaḥ śabdo yasmānna kvāpi vīkṣyate
7.35
loke guṇakriyājātirūḍhayaḥ śabdahetavaḥ
nātmanyanyatamo'mīṣāṃ tenātmā nābhidhīyate
7.36
upādhiṣvapi sarveṣu sāmīpyātpratyagātmanaḥ
prāṇaprajñādvayaṃ yogyamatyantaṃ tena lakṣyate
7.37
prāṇaśabdo'bhidhāvṛttyā vāyuṃ ceṣṭakamāha hi
prajñāśabdo jñānahetuṃ buddhiṃ vakti svaśaktitaḥ
7.38
taddvānyadhiṣṭhānatayā taddhetulopacārataḥ
tābhyāmātmā lakṣyamāṇo jñeyaḥ śākhāgracandravat
7.39
dehendriyādayo bhāvā jñānādivyāpṛtikṣamāḥ
yasya sannidhimātreṇa so'hamityavadhāraya
7.40
ajaḍātmavadābhānti yatsānnidhyājjaḍā api
dehendriyamanaḥprāṇāḥ so'hamityavadhāraya
7.41
upādhilakṣitaṃ tattvaṃ yadi boḍhuṃ na śaknuyāḥ
tarhyupādhidvayopetamupāsva guṇasaṃyutaṃ
7.42
āyuṣṭamamṛtatvañca guṇau prāṇasya sammatau
ihāyuḥ prāṇataḥ svarge cāmṛtatvamiti sphuṭaṃ
7.43
satyasaṅkalpatā prajñāguṇe dhyānānusārataḥ
phalamāpnoti kāmī cenniṣkāmastattvamocate
7.44
upāsyaikāgrayamāsādya tattvaṃ vīcitumādṛtaḥ
prajñāprāṇāvupādhī tau vivicetāṃ yathātathaṃ
7.45
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇe dhīndriyapañcakaṃ
vākpāṇipādapāyūpasthāḥ karmendriyapañcakaṃ
7.46
indriyāṇāṃ pravṛttiḥ syātprajñālocanapūrvikā
prāṇavāyupreritā cetyevaṃ loke vyavasthitiḥ
7.47
tatra mūḍhāḥ kecidāhuryugapaccakṣurādayaḥ
sarve'pi svasvaviṣaye pravartanta itodṛśaṃ
7.48
tadasannipuṇo'pyatra na śaktaḥ sūkṣmamīkṣituṃ
kālālpatvena sañchādya kramaṃ dhūrto viḍambayet
7.46-2
prajñāprāṇasahāyena vinā naivendriyaṃ kvacit
pravartate sahāyastu kramabhāvīti niścitaḥ
7.50
anyathā nikhilaṃ vedaṃ dhūttai hyekakṣaṇe paṭhet
yā prajñāprāṇayorvṛttiḥ sā syādvāgvṛttivatkramāt
7.51
prajñāprāṇānugraheṇa vāgyadāha tadetare
cakṣurādyā hyuparatāstāmanubruvate khalu
7.52
svavyāpāre pravṛttāścetprajñāprāṇānukarṣaṇāt
vāco vighno bhavedvighnavāraṇaṃ hyanuvāditā
7.53
evamanyatrāpi yojyamataḥ sarve'pi saṃhatāḥ
ekaikaviṣayodyuktā vyavahāraḥ kramādbhavet
7.54
kramabhāvī vicitro'yaṃ vyavahāraścidātmanā
yenaikeneṣyate so'yamanyaḥ sarvebhya dṛśyatāṃ
7.55
prāṇavāgādyaḥ sarve kiṃ samā uta vidyate
śreṣṭhasteṣviti cetprāṇaḥ śreṣṭho jīvanakṛttvataḥ
7.56
tasmādupekṣya vāgādīn prāṇopādhiḥ samāśritaḥ
ātmabodhāya kiñcāyaṃ prāṇa utthāpayedvapuḥ
7.57
nanu suptāvayaṃ prāṇo dehaṃ notthāpayatyamuṃ
kintu jāgaraṇe tasmātprajñaivātra prayojikā
7.58
caturbhiruhyate yasmāt sarvaśaktyā śarīrakaṃ
tū lāyate tadevāhamviyā''ghrātamitīṣyate
7.56-2
satyameva tataḥ prajñopādhiṃ prāṇavadāśritaḥ
prajñātmā prāṇa evaiko militbopādhiriṣyate
7.60
dṛṣṭeḥsmṛtau jīvane ca sahabhāvāt tadekatā
utthāpakatvādukthaṃ tadityaikāgyāya cintayet
7.61
tacaikāgrye kṣamā buddhirboddhuṃ tatsākṣiṇaṃ bhavet
jagaddhetutayāpyeṣa prāṇaḥ svātmopalakṣakaḥ
7.62
ekādaśendriyāṇyeṣāṃ viṣayāśca jagat khalu
suptau sarvaṃ jagallīnaṃ prāṇopādhika ātmani
7.63
indriyāṇyeva līyante viṣayā neti cenna tat
prātītikasya jagato bhānābhāvo layo mataḥ
7.64
prātītikatvaṃ vedāntasiddhānte jagataḥ sphuṭaṃ
ataḥ suptau jagallīnaṃ prabodhe jāyate punaḥ
7.65
prāṇapratītirapyasya suptau nāstīti cettadā
prāṇoktiranyadṛṣṭyaiva prāṇenātmopalacyate
7.66
prabodhe svātmano'kṣāṇi jāyante visphuliṅgavat
tebhyo'bhimānidevāḥ syurdevebhyo viṣayā ime
7.67
dṛṣṭisṛṣṭimimāṃ brahmānubhavoṃ bahu manyate
svaprabodhātsvasaṃsāro līyate svapravadyataḥ
7.68
nyāyenānena maraṇe mūcrchāyāṃ cohyatāṃ layaḥ
līnasya punarutpattau vyavahārakramaṃ śṛṇu
7.69
prāṇopādhikajīvātmā yadā vyavajihīrṣati
tadā vāk sṛjate śabdaṃ jīvo vācā bravīti taṃ
7.70
evaṃ sarvatra vijñeyaṃ prāṇe sarvāptirīritā
prajñā prāṇādabhinnā'taḥ tasyāḥ sarvāptirucyate
7.71
vāk prajñāyā ekamaṃśamabhimānākhyamāśritā
prajñābhimānavaśataḥ śabdoccāraṇaśaktiyuk
7.72
śarīragā tvagapyevaṃ śaktā'bhūt sparśaje sukhe
ratau prajātāvānande copasthaḥ śaktimānabhūt
7.73
krīḍā cotthāpanaṃ vīryamokṣaścoktamidaṃ trayaṃ
dhyeye jñeye ca kāmyādau cittaṃ śaktamabhūt khalu
7.74
sarvendriyeṣu prajñāyā abhimāno'vadhāryatāṃ
anvayavyatirekābhyāmudāhāryo'khileṣvasau
7.75
prajñayā vācamāruhya jīvo nāmāni vakti ca
anyacitto'bhavaṃ tena nāvacamiti cocyate
7.76
vakṣyāmītyabhimāno'yaṃ vāgāroha itīryate
dhyāsyāmītyabhimānāttu cittārohastathā bhavet
7.77
abhimāno'pi dhīvṛttiḥ sāpi pūrvaṃ bhavedatha
dhiyā dhyānādirityekā dhīḥ kramātkurute dvayaṃ
7.78
yathā prāṇe jagatsarvaṃ layotpattyorvyavasthitaṃ
prajñāyāṃ ca tathā sarvaṃ sthitikāle vyavasthitaṃ
7.79
prajñāprāṇau tato mukhyopādhī svātmāvabodhane
taddāreṇāvaboddhavyo jīvātmā''dau vivekinā
7.80
vācā nāmābhivadanaṃ yattatsyāt kartṛpūrvakaṃ
kriyātvātkṛṣivat kartā cāhamityabhidhīyate
7.81
śabdādiviṣaye'nvayīḥ kenāpi nahi śakyate
dehendriyeṣvapi tathā madīyatvāvabhāsanāt
7.82
ānakhāyamahaṅkāro vapurvyāpyāvatiṣṭhate
cidvimbapratibimbābhyāṃ vyāpto'sau kartṛtāṃ vrajet
7.83
kriyāvāṃścetanaḥ kartā'haṅkārastādṛśastataḥ
karttā bhūtvā'khilaiścairvyāpārān kurute'khilān
7.84
jīvātmānaṃ vivicyetthaṃ cetanaṃ prāṇadhāriṇaṃ
vivicyat paramātmānamānandaṃ śuddhacetanaṃ
7.85
pratibimbā'haṅkṛtibhyāṃ bimbaṃ niṣkṛṣya sākṣiṇaṃ
brahmeti vidyātsarvasya tasminnāropitatvataḥ
7.86
cakrasyāreṣvitā syānnemirnābhāvarāstathā
akṣeṣu viṣayāstāni cātmani prāṇalakṣite
First 174 of 268 passages. Read on