Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 6: atha ṣaṣṭhī vallī

Maṇiprabhā 6

Language
Sanskrit

atha ṣaṣṭhī vallī

6.p1

evamādityādeḥ prakāśakatvenoktamapi brahma durjñeyatvātprakārāntareṇa vaktumiyaṃ vallī ārabhyate | tatra saṃsārakāraṇatvena brahmasvarūpāvadhāraṇāya kāryavargaṃ vṛkṣarūpatvena tāvadāha—

6.1

eṣaḥ pratyakṣasiddho brahmādisthāvarāntasaṃsāraḥ aśvatthaḥ saṃsāravṛkṣaḥ sanātanaḥ pravāharūpeṇānādisiddhaḥ | nanu mūlaśākhārahitasya kathaṃ vṛkṣatvamityata āha—ūrdhvamūlamiti | ūrdhve utkṛṣṭaṃ brahmātmakaṃ mūlaṃ kāraṇamasya sa tathā arvāk nikṛṣṭāḥ kāryopādhayo hiraṇyagarbhādayo nānā dikṣu prasṛtatvācchākhā

6.2

tasmin saṃsāravṛkṣasya kāraṇabhūte brahmaṇi sarve lokāḥ pṛthivyādayaścaturdaśabhuvanāni carācarātmakajanāśca śritāḥ sthitāḥ kaścana kopi padārthaḥ tat brahma nātyeti parityajya na vartate| kalpitasyādhiṣṭhānātiriktasthityabhāvādityarthaḥ| etadvai tat he naciketaḥ tat tvayā pṛṣṭaṃ dharmādhatītaṃ brahma etadvai uktasvarūpameva|
sarvaniyantṛtvātmakaṃ brahmāliṃgamāha-

6.3

yadidaṃ kiñca yatkiñcididaṃ pratyakṣasiddhaṃ sarvaṃ jagat niḥsṛtaṃ brahmaṇaḥ utpannaṃ sat yasminprāṇe jagaddhetubhūte brahmaṇi sati ejati svavyāpāraṃ kurute tadbrahma mahadbhayaṃ bibhetyasmāditi bhayaṃ| mahacca tadbhayaṃ ceti mahadbhayaṃ vajramudyataṃ udyatendravajravat bhayahetubhūtamityarthaḥ| ye puruṣāḥ etat sarvapravartakaṃ brahma viduḥ svātmatvena jānanti te vidvāṃsaḥ amṛtā muktasvarūpā bhavantītyarthaḥ|
uktaṃ sarvabhayahetutvameva kaimutikanyāyenāha-

6.4

asya īśvarasya bhayāt bhītyā agnistapati dāhaprakāśādikaṃ kurute asyeśvarasya bhayāt bhītiḥ| sūryastapati prakāśādikaṃ kurute asyeśvarasya bhayāt bhītyā indro varṣati asyeśvarasya bhayāt vāyurdhāvati gacchati pañcamaḥ| etadvākyoktānāmagnyādīnāṃ madhye pañcamo mṛtyuryamaḥ asyeśvarasya bhayāt bhītyā dhāvati pāpināṃ daṇḍapradānātmakasvavyāpāraṃ kurute| evaṃ samarthānāmapyagnyādīnāṃ yasmādeśvarādbhayaṃ bhavati tadanyeṣāṃ bhayaṃ bhavatīti kimu vācyamiti bhāvaḥ|
tadyānivṛttaye'sminneva śarīre tattvajñānaṃ sampādanīyamityāha-

6.5

cet yadi śarīrasya dehasya visrasaḥ pātāt prāk pūrvaṃ iha asminmanuṣyadehe uktaṃ bhayahetubrahmaboddhumaśakt jñānaprāptisādhanasampanno bhavet| tarhi tadbrahma jñātvā saṃsārānmucyate nocet tarhi tataḥ brahmājñānāt sargeṣu sṛjyante prāṇino yeṣu teṣu lokeṣu pṛthivyādiṣu śarīratvāya śarīrabhāvāya kalpate samartho bhavati punaḥpunaḥ śarīraṃ gṛhṇātītyarthaḥ |
nanvasminmanuṣyaśarīre ātmajñānābhāvepi pitrādiloke tadvaviṣyatyevāto'lamatra bahuāyāsenetyāśaṅkya brahmalokātirikteṣu pitrādilokeṣvātmajñānasya durlabhatvādbrahmaloketvātmajñānasaṃbhavepyupāsanaṃ vinā brahmalokaprāptyasambhavādihaivātmajñānāya yatitavyamityāha-

6.6

yathā''darśe śuddhe darpaṇe spaṣṭaṃ svapratibimbaṃ dṛśyate tathā''tmani sādhanacatuṣṭayasampannāyāṃ manuṣyabuddhau saṃghātādvivikta ātmā pratīyate| yathā svapne indriyajanyaviṣayagocarāparokṣāntaḥkaraṇavṛttyavasthārūpe svapnakāle spaṣṭamātmanaḥ svarūpaṃ na pratīyate tathā pitṛloke viṣayamuvāsaktabuddhau spaṣṭamātmadarśanaṃ na bhavati yathā'psu cañcalajaleṣu kampādirahitaṃ svātyayavaṃ parīva dṛśe na paridṛśyate iva tathā gaṃdharvaloke bhogaiścaṃcale cetasi na spaṣṭamātmabhānaṃ bhavati| evaṃ svargādilokeṣvapi bodhyaṃ| atra sarvatra nakārādhyāhāro jñeyaḥ| chāyā''tapayoriva yathā chāyā''tapayoḥ pṛthak pṛthak pratītirbhavati tathā brahmaloke hiraṇyagarbhasya loke upādhitaḥ pṛthak śuddhacidātmasvarūpaṃ pratīyate ityarthaḥ |
ātmasākṣātkāre vivekātmakasādhanaṃ jñānaphalaṃ cāha-

6.7

indriyāṇāṃ śrotrādikaraṇānāṃ pṛthagutpadyamānānāṃ svasvakāraṇebhya ākāśādibhyaḥ pṛthak pṛthak jāyamānānāṃ pṛthagbhāvaṃ svasvarūpādvitvaṃ teṣāṃ parasparaṃ bhedaṃ ca yat caitanyaṃ jānāti udayāstamayau uktendriyavyāpārāṇāṃ jāgrati prādurbhāvaṃ svāpādau tirobhāvaṃ ca yat caitanyaṃ jānāti tatsākṣicaitanyaṃ matvā sākṣātkṛtya dhīro vidvān na śocatītyarthaḥ |

6.8

indriyebhyaḥ śrotrādivāgādikaraṇemyo manaḥ saṃkalpavikalparūpaṃ paraṃ utkṛṣṭaṃ atra bhautikatvāviśeṣādarthānāmindriyeṣvantarbhāvaṃ mattvā'rthāḥ pṛthak noktāḥ manasaḥ saṃkalpādirūpāt sattvaṃ vyaṣṭibuddhirūpaṃ uttamam utkṛṣṭaṃ sattvā- vyaṣṭibuddhirūpāt mahānātmā samaṣṭibuddhiḥ adhi parā mahataḥ samaṣṭibuddhyākhyāt avyaktaṃ avyākṛtaṃ uttamaṃ utkṛṣṭaṃ |

6.9

avyaktāttu puruṣa ātmā para utkṛṣṭaḥ | tuśabdenāvyaktādvailakṣaṇyaṃ puruṣe dyotyate | puruṣapadārthamāha-vyāpakaiti | sarvatra pūrṇa ityarthaḥ | nanu buddhimukhaduḥ khādiḥ sāśrayo guṇatvādrūpādivaditi guṇāśrayatvenānumeyātmetyāśaṃkya buddhyādīnāmantaḥkaraṇāśrayatvena na tairātmānumeya ityāha-aliṃga iti | liṃgenānumāpakena buddhyādirūpeṇa varjita evetyarthaḥ | yajjñātvā yamātmānaṃ sākṣātkṛtya jantuḥ puruṣo mucyate jīvannevāvidyākāmakarmabhiḥ parityajyate | dehapātānantara- mamṛtatvaṃ punardehāsambandhalakṣaṇaṃ mokṣaṃ gacchatiprāpnoti |
kathaṃ tarhi tasyāliṃgasya darśanaṃ syādityata āha-

6.10

asya pratyagātmanaḥ rūpaṃ svarūpaṃ saṃdṛśe na tiṣṭhati indriyajanyajñānayogyatāṃ na prāpnoti | ata enaṃ ātmānaṃ kaścana kopi puruṣaścakṣuṣā na paśyati na jānāti | cakṣurgrahaṇaṃ sarvendriyopalakṣaṇārthaṃ | tathā ca na kenāpīndriyeṇātmānaṃ vijānātītyarthaḥ | kathaṃ tarhi ātmā jñātavya ityata āha hṛdeti | hṛdā hṛtsthayā hṛdyaikāpratāmāpannayā buddhyā eṣa ātmā jñātuṃ śakyaiti śeṣeṇānvayaḥ | kīdṛśyā buddhyā manīṣā manasaḥ saṃkalpādirūpasya vaśīkartryā kīdṛśa ātmā manasābhikalpaḥ vicāreṇa prathamaṃ sambhāvitaḥ | etena pramāṇaprameyasambhāvanākhyadoṣasyoktaṃ manīibuddhipratibandhakasya nivṛttaye śravaṇamananātmako vicāraḥ kartavyaḥ ityuktam | etat uktātmatatvaṃ ye'dhikāriṇo vidurvijānanti te ātmavidaḥ amṛtā muktarūpā bhavantītyarthaḥ |
evaṃ śravaṇamananābhyāṃ pramāṇaprameyāsambhāvanānirāsepi cittasyānekāpratālakṣaṇadoṣasyoktabuddhipratibandhakasya nivṛttaye yogamāha—

6.11

yadā yasminkāle pañca jñānāni śrotrādipañcajñānendriyāṇi manasā saha manoyuktāni avatiṣṭhante nivṛttavyāpārāṇi bhavanti buddhiśca vyavasāyalakṣaṇā yadā na viceṣṭate vyāpāravatī na bhavati tāṃ uktajñānendriyamanobuddhainaiścalyarūpāmavasthā paramāṃ utkṛṣṭāṃ gatiṃ ānandātmano bhānasya sādhanabhūtāṃ āhuḥ uktavanto yogina ityarthaḥ |

6.12

kiñca tāṃ utkalakṣaṇāṃ sthirāṃ layavikṣepakaṣāyarasāsvādādivikṣerakampyāṃ indriyadhāraṇāṃ jñānendriyamanobuddhīnāṃ dhāraṇāṃ yogamiti manyante yogapadena kathayanti yoginaḥ | kiñca tadā yogārambhakāle apramattaḥ cittasamādhānaṃ prati yatnavān bhavet hi yasmāt yogaḥ uktendriyadhāraṇālakṣaṇo yogaḥ prabhavāpyayau utpattivināśau bhajate iti śeṣaḥ | ato'pāyaparihārāyāpramādaḥ kartavya iti bhāvaḥ |
uktayogaṃ vinā vāgādīndriyaviṣayatvamātmano nirākaroti—

6.13

ayamātmā vācā vāgindriyeṇa prāptuṃ na śakyaḥ idaṃtayā vaktuṃ yogyo na bhavati | manasā saṃkalpādirūpeṇāsaṃskṛtena manasā prāptuṃ na śakyaḥ jñātuṃ yogyo na bhavati | cakṣuṣā cakṣurindriyeṇa prāptuṃ na śakyaḥ draṣṭuṃ yogyo na bhavatītyarthaḥ | nanu yadvāgādikaraṇagocaraṃ tadasti | yadvāgādikaraṇāgocaraṃ tannāstīti sarvajanaprasiddhaṃ | tathācātmano vāgādikaraṇāgocaratvānnāstyātmetyāśaṃkya vāgādyagocarasyāpi jagaddhetorātmano'stitvaṃ tāvadāgamādinā pratipattavyamityāha-astīti | yadevālaukikaṃ jagatkāraṇamūtamātmavastu tadasti sadrūpamityevaṃ bruvata uktavata āstikādanyatra nāstike tat ātmatattvaṃ kathaṃ kena prakāreṇopalabhyate jñāyate na kenāpītyarthaḥ |
kiñca yadyapyayamātmā sattvalakṣaṇadharmaśūnyatvātsatpadenābhidhātuṃ na śakyaḥ tathāpi taddarśanakramamāha-

6.14

prathamaṃ astītyeva jagatkāraṇalakṣagasadrūpeṇaivāyamātmā upalabdhavyo jñātavyaḥ paścāt tattvabhāvena ca upādhiviviktaśuddharūpeṇa upalabdhavyaḥ jñātavyaḥ ubhayoḥ astitvatattvabhāvatvenoktayoḥ sopādhikanirupādhikayormadhye prathamaṃ astītyevopalabdhasya nikhilakāryasya kāraṇamastītyevamastitvena jñātasyātmanaḥ tattvabhāvo vidatāvidatābhyāmanyatvena śrutau nirdiṣṭaḥ paramārthasadrūpaḥ prasīdati pūrvamastitvena vijānataḥ puruṣasya svasvarūpaprakāśanāyābhimukhī bhavati | adhikāripuruṣasya buddhāvabhivyakto bhavatīti yāvat |
evaṃ paramārthadarśino nivṛttakāmasya janmamaraṇābhāvalakṣaṇaṃ phalamāha-

6.15

ye kāmāḥ asya viduṣaḥ tattvajñānātpāk hṛdi buddhau śritāḥ sthitāḥ | te sarve kāmāḥ prārabdhakarmopasthāpitaśarīrasthitinimittānnapānādīcchāto'tiriktā viṣayasukhecchārūpāḥ yadā yasminkāle pramucyante sarvatra svātmadṛṣṭayā viśīryante atha tadā martyaḥ tattvajñānātprākprārabdhadharmā jñānottarakāle vidyākāmakarmarūpamaraṇanimittābhāvāt amṛtaḥ punaḥpunaḥ maraṇarahito muktarūpo bhavatītyarthaḥ | na tasya prāṇā utkrāmantīti śruteḥ | atrāsmin śarīre evaṃ brahma samaśnute brahmaiva bhavatītyarthaḥ |
nanu kāmanāvilayasyāmṛtatvajñāpakasya buddhapuruṣe'pi sattvāttasyāpyamṛtatvaprāptiḥ syādityāśaṃkya hṛdayagranthiprabhedaṃ vinā mūlataḥ kāmanāśābhāvānnaivamityāha-

6.16

pūrvamantrasthāsyapadasyātrānuṣaṅgaḥ | tathā ca yadā yasminkāle viduṣo hṛdayasya granthayaḥ buddhiniṣṭhāḥ caturvidhakāryārthavidyālakṣaṇāḥ kāmānāṃ hetubhūtā granthivaddṛḍhabandhanarūpāḥ iha jīvadavasthāyāṃ prabhidyante mūlājñānalakṣaṇakāraṇena saha vinaśyanti | atha tadā martyo utkalakṣaṇo jīvaḥ amṛto bhavati vyākhyātapūrvam | etāvadeva brahmātmaikatvajñānena hṛdayagranthivināśapūrvakabrahmabhāvāpattiparyatamevānuśāsanaṃ sarvavedāntānāṃ brahmopadeśaḥ | netodhikamityarthaḥ |
evamuktaparabrahmavido'traivāmṛtatvaprāptimabhidhāya yena tu pūrvoktaprakāreṇākaṃ tattvaṃ na vijñātaṃ tasyāgnividyādinā brahmalokādiprāptiṃ tadviparītānāmajñānāṃ saṃsāragatiṃ cāha—

6.17

śataṃ caikā ekādhikaśatasaṃkhyākāḥ hṛdayasya nāḍayaḥ puruṣasya hṛdayasaṃbandhinyaḥ pradhānanāḍayaḥ santi | yadvā hṛdayasya puruṣasya hṛdayānnirgatasya | tāsāṃ ekottaraśatasaṃkhyānāṃ nāḍīnāṃ madhye ekā suṣumnākhyā nāḍī mūrdhānaṃ brahmarandhraṃ bhittvā'bhiniḥsṛtā sūryamaṇḍaladvārā brahmalokaparyantaṃ vyāmā tayā suṣumnākhyanāḍyā brahmalokaprāptidvārā ūrdhvaṃ bhūrādisarvalokoparivartamānaṃ brahmalokaṃ āyan ādityamaṇḍaladvārā gacchansanupāsakaḥ amṛtatvaṃ ābhūtasaṃplavasthānaṃ brahmaṇo'ntakāle brahmaṇā saha mukhyaṃ mokṣākhyamamṛtatvaṃ vā eti prāpnoti | anyā nāḍyaḥ śatasaṃkhyākāḥ viṣvak nānāvidhagamanavatyaḥ nānāvidhaphalaprāptihetubhūtā iti vā utkramaṇe śarīrāntaraṃ gacchato jīvasya śarīrādbahirniḥsaraṇopayoginyo bhavantītyarthaḥ |
sarvabalacarthaṃ brahmātmaikatvalakṣaṇamupasaṃharati—

6.18

aṃguṣṭhamātraḥ aṃguṣṭhaparimāṇaḥ puruṣaḥ paramātmā antarātmā pratyakcaitanyarūpaḥ janānāṃ prāṇināṃ hṛdaye hārdākāśe sadā sarvasminkāle sanniviṣṭaḥ samyak sthitaḥ | taṃ ātmānaṃ svāt svakīyāt śarīrāt śarīratritayāt dhairyeṇa cittasamādhānalakṣaṇena pravṛhet pṛthak kuryāt śarīrātpṛthakkaraṇe dṛṣṭāntamāha—muṃjādiṣīkāmiva | yathā iṣīkākhyāṃ madhyasthāṃ śalākāṃ muṃjāttvamūpādvātṛṇātsāvadhānena janaḥ pṛthak kurute tadvadityarthaḥ | taṃ śarīropādhitaḥ pṛthakkṛtaṃ cinmātramātmatattvaṃ śukraṃ śuddhaṃ amṛtaṃ brahmasvarūpaṃ vidyāt vijānīyāt | dviruktirupaniṣatsamāptyarthā | itiśabdaśca brahmavidyāmṛtyurthaḥ |
ākhyāyikopasaṃhāraṃ śrutirāha—

Linked texts (1)