Kaṭha Upaniṣad 1.1.1

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.1.1

Language: Sanskrit

1.1.1

kaṭhopaniṣat
prathamā vallī
hariḥ om
uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau |
tasya ha naciketā nāma putra āsa ||

1.1.1.p4

bhūmimuddhṛtya pātālād yajñāṅgamasṛjacca yaḥ |

1.1.1.p5

śrīvarāhaṃ hariṃ vande hiraṇyākṣaniṣūdanam ||

1.1.1.p6

śrīśaṃ śriyaṃ śaṭhārātiṃ1 bhāṣyakārādideśikān |

1.1.1.p7

pūrvānasmadgurūn sarvān praṇamāmi ca vatsajān ||

1.1.1.p8

devarājamahaṃ2 dhyātvā daivatattvaprakāśakam |

1.1.1.p9

kaṭhopaniṣado vyākhyāṃ karomi budhasammatām || iti ||

etadupaniṣatsaṅgrahārtho'tra likhyate - pūrvoktakenopaniṣadiva asyāmapi upaniṣadi upakrame - [ sattvamagniṃ svargamadhyeṣimṛtyo prabrūhi taṃ śraddhadhānāya mahyam (ka.u.1-13)] ityādibhiḥ āstikyabuddhimatā3 naciketasā svargaśabdavācya-sukhaprada-parabrahmalokāvāptiḥ kathaṃ mayā labhyata? iti pṛṣṭo mṛtyuḥ,1 pra prate bravīmi tadu me nibodha (ka.u.1-14) iti parabrahmasvarūpam uktvā aṇoraṇīyān (ka.u.2-20) iti, aśarīraṃ śarīreṣu (ka.u.2-22) iti, yasya brahma ca kṣatram (ka.u.2-25) ityādibhiḥ paramātmaprabhāvam abhidhāya, ṛtaṃ pibantau (ka.u. 3-1) iti jīveśvarasvabhāvam abhidhāya, anantaram īśvaropāsanaṃ ca abhidhāya, ante śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyaḥ (ka.u.6-16) ityādinā brahmarandhranāḍīdvārā jīvo nirgamya, arcirādimārgeṇa amṛtaparabrahmalokaṃ prāpnoti ityādyarthān 2avīvadat | na tu nirviśeṣacinmātrabrahmaṇaḥ īśvaratvajīvatvabhrāntiḥ āptopadeśena tannivṛttiśca tena uktā|

1.1.1.p12

[ pratipadārthaḥ ]

1.1.1.p13

uśan ha vai vājaśravasa iti - uśan3 - vaśa-kāntau (dhā.pā.1080) iti dhātoḥ utpannaḥ | kāmayamānaḥ; phalam iti śeṣaḥ | vājena - annadānādinā, śravaḥ - kīrtiḥ yasya saḥ vājaśravāḥ, tasyāpatyaṃ vājaśravasa iti | ha iti kilārthakaḥ | sa kila ṛṣiḥ viśvajitā4 sarvadakṣiṇena yajamānaḥ tasmin kratau, sarvavedasaṃ5 dadau - sarvasvaṃ dattam, tena ityarthaḥ | tasya naciketā nāma putraḥ āsa ha - babhūva kila |

1.1.1.p14

prakāśikā

1.1.1.p15

(śrīraṅgarāmānujamuniviracitā)

1.1.1.p16

atasīgucchasacchāyamañcitorassthalaṃ śriyā |

1.1.1.p17

añjanācalaśṛṅgāramañjalirmama gāhatām1 ||

1.1.1.p18

vyāsaṃ lakṣmaṇayogīndraṃ praṇamyānyān gurūnapi |

1.1.1.p19

vyākhyāsye viduṣāṃ prītyai kaṭhavallīṃ yathāmati ||

1.1.1.p20

uśan ha vai vājaśravasaḥ iti - uśan - kāmayamānaḥ | vaśa-kāntau (dhā.pā.1080) ityasmāt śatari grahijyā (pā.sū.6-1-16) ityādinā samprasāraṇam| ha vai iti vṛttārthasmaraṇārthau nipātau | phalam iti śeṣaḥ | vājaśravasaḥ - vājena - annena dānādikarmabhūtena, śravaḥ - kīrtiḥ yasya, sa vājaśravāḥ | tasyāpatyaṃ vājaśravasaḥ | rūḍhi2rvā vājaśravāḥ iti | sa kila ṛṣiḥ viśvajitā sarvasvadakṣiṇena yajamānaḥ tasmin kratau sarvavedasam - sarvasvam, dadau dattavān ityarthaḥ | uśan ityanena karmaṇaḥ kāmyatvāt dakṣiṇāsādguṇyam āvaśyakamiti sūcyate| āsa - babhūva | chandasyubhayathā (pā.sū.3-4-117) iti liṭaḥ sārvadhātukatvāt svastaye tārkṣyam 3 (ṛgveda 10-178-1) ityādivat asterbhūbhāvābhāvaḥ ||

1.1.1.p21

ānandabhāṣyam

1.1.1.p22

(śrīmadbhagavadrāmānandācāryaviracitam)

Linked texts (1)

Kaṭhopaniṣad — Sanskrit