Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 1.2.14

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.14

Language
Sanskrit

1.2.14

[ naciketase agnividyopadeśaḥ ]
pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan |
anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ viddhi tvametannihitaṃ 1 guhāyām ||

1.2.14.p1

pra.dī. - evamukto mṛtyuḥ uvāca - pra te bravīmi iti | te - prārthitavate tubhyaṃ tadu - tadeva paraṃ brahma, prabravīmi - prakarṣeṇa vadāmi, me nibodha - mattaḥ jānīhi ityarthaḥ | he naciketaḥ ! tvaṃ svargyam - sukhapradāyakaṃ mokṣaprayojakamityarthaḥ| agnim - tejorūpaṃ paraṃbrahma, prajānan - matto jñātvā ityarthaḥ|

1.2.14.p2

atho2 - anantaram, anantalokāptim - aparicchinnalokāvāptiṃ, yadvā anantasya viṣṇoḥ lokāvāptiṃ vā, pratiṣṭhāṃ vā apunarāvṛttiṃ ca labhasa iti śeṣaḥ | ataḥ tvaṃ guhāyām - hṛdayaguhāyāṃ, nihitam - vidyamānam, enat pūrvoktaṃ paraṃbrahma, viddhi - jānīhi, anye na jānanti iti yāvat ||

1.2.14.p3

pra. - evamukto mṛtyurāha - pra te bravīmi iti | prārthitavate tubhyaṃ prabravīmi | vyavahitāśca3 (pā.sū.1-4-82) iti vyavahitaprayogaḥ | me - mama upadeśāt, jānīhi ityarthaḥ | jñānasya phalaṃ darśayati - svargyamagnim iti | anantasya - viṣṇoḥ lokaḥ, tatprāptim | tadviṣṇoḥ paramaṃ padam (ka.u.3-9) iti uttaratra vakṣyamāṇatvāt | atho - tatprāptyanantaraṃ pratiṣṭhām - apunarāvṛttiṃ ca; labhate iti śeṣaḥ | tajnajñāsya īdṛśasāmarthyaṃ kathaṃ sambhavati ? iti manyamānaṃ pratyāha viddhi iti | brahmopāsanāṅgatayā etajjñānasya mokṣahetutvalakṣaṇam etatsvarūpaṃ guhāyāṃ nihitam anye na jānanti | tvaṃ jānīhi iti bhāvaḥ |

1.2.14.p4

yadvā - jñānārthakasya1 videḥ lābhārthakatvasambhavāt1 agniṃ prajānan tvam anantalokāptiṃ pratiṣṭhāṃ labhasva ityukte hetuhetumadbhāvaḥ2 siddho bhavati | prajānan | lakṣaṇahetvoḥ -(pā.sū.3-2-126) iti śatṛpratyayaḥ ||

1.2.14.p5

ā.bhā. - evaṃ prārthito mṛtyuḥ pratijānāti - he naciketaḥ ! svargyam3 - svargāya hitaṃ svargasādhanam agnim - agnividyāṃ, prajānan - prakarṣeṇa samyagrūpeṇa jānan jñātavān ahaṃ, te - tubhyam, pra bravīmi - prakarṣeṇa kathayāmi u iti yadarthe yattvatprārthaitaṃ tat, me - mama sakāśāt, madupadeśāt nibodha - jānīhi ekāgracittassan, anantalokāptim - na anto yasya saḥ anantaḥ, avināśī nityaḥ, sa cāsau lokaḥ anantalokaḥ - sāketābhidhaḥ | tasya āptiḥ - prāptiḥ sādhanabhūtam | kāraṇe kāryopacārāt4 | atha - kiñca, pratiṣṭhām - atrāpi kāraṇe kāryopacārāt tatra gatvā apunarāvṛttirūpapratiṣṭhāsādhanam, etam - mayā vakṣyamāṇam, agnim - agnividyām, guhāyāṃ nihitam - atiguptam rahasyabhūtam tvaṃ viddhi - jānīhi | nāyaṃ sarveṣāṃ kṛte sulabhaḥ, ahaṃ tu tvayi prītiparītayā rahasyabhūtamarthaṃ samupadiśāmi|

1.2.14.p6

tasmāt sāvadhānamanāḥ śṛṇu iti bhāvaḥ |

1.2.14.p7

athavā yat tvayā pṛṣṭam agnisvarūpaṃ te - tubhyam, ahaṃ bravīmi | tvaṃ tu me - madupadeśāt tat nibodha - jānīhi | he naciketaḥ ! prajānan madupadeśāt svargasādhanamagniṃ jñātavān tvam, anantalokāptim - pūrvokta

1.2.14.p8

evārthaḥ; viddhi - labhasva| atha - anantaram, pratiṣṭhāṃ ca - ukta evārthaḥ; viddhi - labhasva ityarthaḥ | viderlābhārthakatvasya vivakṣaṇāt ||

Linked texts (1)